DTCF Sergi Salonu’nda Davulu Elinde Şaman Mankeninin Etnografik Analizi

Öz

Bu çalışmanın konusu, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesinde (DTCF) bulunan bir şaman başlığı, kıyafeti, davulu ve tokmağının analizidir. Bugüne kadar bu eşyaların hangi etnik gruba ait olduğu bilinmiyordu. Bu makalenin amacı, bu objelerin Türkiye’ye nereden, ne zaman ve hangi sebeple geldiğini ortaya koymak ve Rusya bilim insanlarının teorilerine dayanarak şamanın kıyafetindeki detayların ve davulun üzerindeki çizimlerin ritüelistik önemini yorumlamaya çalışmaktır. Araştırmalar sonucu, SSCB’nin davulu elinde şaman mankenini 1929’da Türkiye Cumhuriyeti’ne hediye ettiği ve karşılığında Türkiye Cumhuriyeti’nin 1930’da bir derviş kostümünü SSCB’e gönderdiği ortaya çıkmıştır. Bu çalışma sırasında AEM’in 1942 yılında davulu elinde şa- man mankenini eğitim-öğretim amacıyla DTCF’ye verdiği tespit edilmiştir. Şamanizm konusunda tanınmış bir uzman olan Mihaly Hoppal, 1999 yılında DTCF’ye ziyarette bulunmuştur. Ziyareti sırasında Hoppal, bu şaman mankenini görmüş ve sonrasında bu malzemeleri bir çalışmasında yorumlamıştır. Bu makalede Hoppal’ın davulla ilgili çalışırken onun etnik kökenini yanlış belirlediği tespit edilmiş ve Hoppal’ın davul çizimleriyle ilgili analizi de ayrıca tartışılmıştır. Şamanın kıyafetlerinin ve davulunun Hakas kültürüne (Kaçlar ve Sagaylar) ait olduğu tespit edilmiştir. Şaman davulunun ön ve arka yüzleri detaylı olarak tanımlanmış ve analiz edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• şaman kıyafeti
• şaman başlığı
• şaman davulu
• Hakaslar
• mitolojik inanışlar

The Ethnographic Analysis of the Shaman’s Manikin with the Drum, Located at the DTCF Exhibition Hall

Öz

The subject of this study is a shaman’s headdress, costume, drum, and drumstick, which are housed at Ankara University in the Faculty of Language, History, and Geography (DTCF). Until recently, the ethnic origins of these items were unknown. The aim of this article is to investigate where, when and for what purpose these objects were brought to Turkey and, based on the theories of Russian scholars, to analyze the ritual significance of the details of the shaman’s clothing and the drawings on the drum. During the research, it was discovered that the USSR presented the shaman mannequin and drum to Turkey in 1929 and in exchange, the Republic of Turkey gifted dervish clothing in 1930. It was confirmed that, ithe Ethnographic Museum in Ankara donated the shaman mannequin and drum to DTCF for educational purposes in 1942. In 1999, Mihály Hoppál, a renowned expert on shamanism, visited DTCF. During his visit, Hoppál examined the shaman mannequin and drum, later interpreting these items in his book Shamanism in Eurasia. This article argues that Hoppál misidentified the ethnicity of the drum and disputes his analysis of the drum’s drawings. It was determined that the shaman’s clothing and drum belonged to the Khakas culture, specifically to the Kachin and Sagai ethnic groups. Both the front and back of the shaman’s drum were analyzed.

Anahtar Kelimeler

• shaman costume
• shaman keaddress
• shaman drum
• Khakas
• mythological beliefs

Kaynakça

1. Alekseev, N. (1984). Sibirya’nın Türkçe konuşan halklarının şamanizmi. Alansal karşılaştırmalı çalışma deneyimi. Nauka.
2. Basilov, V. (1984). Ruhlar tarafından seçilen. Politizdat.
3. Biçeldey, U., Anai-Khaak, D. ve Byrynnay, S. (2019). Tuva Millî Müzesi fonlarındaki şaman davulları koleksiyonu. Novıye İssledovaniya Tuvı, 2, 151-160.
4. Blagova, G. (2008). Nikalay Samoyloviç: Bilimsel yazışmalar. Biyografi. Vostoçnaya literatura.
5. Burnakov, V. (2020). Fetishes of tos in the traditional worldview of Khakass (End of the 19th - the Middle of the 20th Century). IAET SB RAS Publishing.
6. Butanayev, V. (1992). Hakas şamanlarının hizmet tös ruhları. İzvestiya SO AN SSSR. İstoriya, Filosofiya i Filologiya, 1, 54-58.
7. Butanayev, V. (1995). Hakaslar: Etnografik bir yazı. İnsan.
8. Butanayev, V. (2006). Hongoray geleneksel şamanizmi. Hakas Devlet Üniversitesi Yayınevi.

9. Dırenkova, N. (2012). Altay-Sayan bölgesindeki Türkler: Makaleler ve etnografik materyaller. Nauka.
10. Funk, D. (2005). Şamanların ve hikâye anlatıcılarının dünyaları. Nauka.
11. Hoppal, M. (2009). Avrasya’da şamanlar. Iskry.
12. Hoppal, M. (2012). Avrasya’da şamanlar. Yapı Kredi.
13. Işın, E. (2003). Elemterefiş. Anadolu’da büyü ve inanışlar. Yapı Kredi Kültür Sanat.
14. İvanov, S. (1954). Tarihi bir kaynak olarak Sibirya halklarının süslenmesi. XIX - XX yüzyılın başlarındaki malzemeler üzerine. Nauka.
15. İvanov, S. (1955). Altay-sayan platosu halklarının antik kült nesnelerindeki imgelerin anlamı hakkındaki soruya. Sbornik Muzeya Antropologii i Etnografii, 19,165-264.
16. İvanov, S. (1979). Altay, Hakas ve Sibirya Tatarlarının heykelleri. Nauka.
17. Karaduman, H. (2016). Ulus-devlet bağlamında belgelerle ankara etnografya müzesi’nin kuruluşu ve millî müze. Bilgin Kültür Sanat.
18. Katanov, N. (1890). Minusinsk Tatarları tarafından tarif edildiği şekliyle bir şaman davulu ve tokmağı. İzvestiya Tomskogo Universiteta, 2, 237-239.
19. Katanov, N. (1893). N. F. Katanov’un Sibirya ve Doğu Türkistan’dan Mektupları. Prilojeniye k Tomu Zapisok İAN, 3, 1-113.
20. Katanov, N. (1907). Türk boylarının halk edebiyatından örnekler. Uryanhaylar (Soyotlar), Abakan Tatarları ve Karagasların ağızları. Akademiya Nauk.
21. Mazay, L. (2014). Manifestation of shaman neotraditionalism in the Republic of Khakassia. Vestnik Buryatskogo Gosudarstvennogo Universiteta, 6(1), 138-141.
22. Mazay, L. (2013). Şamanı davulun anlamı ve hakas kültüründekı̇ ı̇şlevlerı̇. Vestnik Hakasskogo Gosudarstvennogo Universiteta, 3, 87-89.
23. Potapov, L. (1981). Etnografik koleksiyonların eşsiz bir konusu olarak kaçların şaman davulu. Materialnaya Kultura i Mifologiya: Sbornik MAE, 36, 125-137.
24. Prokofyeva, E. (1961). Şaman davulları. M. Levin, L. Potapov (Ed.) İstoriko-Etnografiçeskiy Atlas Sibirii içinde (s. 435-492).
25. Prokofyeva, E. (1971). Sibirya halklarının şaman kıyafetleri. Religioznıye Predstavleniya i Obryadı Narodov Sibiri v XIX - naçale XX veka, 27, 5-100.
26. Suhovskiy, V. (1901). Minusinskom Okruge/Minusinsk bölgesinde şamanizm üzerine. İzvestiya Obşçestva Arheologii, İstorii i Etnografii, 17, 1-9.
27. Tıjnov, P. (1902). Hastalar üzerinde kamlama. Eniseyskie Eparhialnıye Vedomosti, 11(12), 339-344. Tugujekova, V. (2008). Khakass Ethnic Group at the Turn of the Century (Late 20th-Early 21st Centuries). Khakass book publishing house.
28. Yusupova, T. ve Kozintcev, M. (2024). Everywhere was i greeted with great courtesy: V.V. Bartold’s research visit to Turkey on the pages of his 1926 Constantinople diary. Pis’mennye Pamiatniki Vostoka, 21(2), 87-104.