Kuzey Kıbrıs’ta Geleneksel Veteriner Hekimlik ve Hayvancılık Uygulamaları

Öz

Bu çalışma, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nde (KKTC) veteriner hekimliği ve hayvancılıkla ilgili folklorik bilgi ve uygulamaları belgelemeyi amaçlamaktadır. Geçmişten günümüze KKTC ekonomisi, tarım ve hayvancılığa dayalı olmuştur ve bu temel sektörler, adanın kültürel mirasının önemli bir bölümünü oluşturmaktadır. Çalışma, 1928’de Baf-Dimi’de doğan Kemal Derinok ve 1958’de Tepebaşı’nda doğan Adem Sadrazam adlı iki çobanla yapılan görüşmeleri içermektedir. Bu görüşmeler; hayvan hastalıklarının teşhisi ve tedavisi, hayvancılık teknikleri, hayvan ürünleri ve hayvanlara ilişkin inançlar gibi konuları kapsamaktadır. KKTC ekonomisi II. Dünya Savaşı sırasında zorluklarla karşılaşsa da hayvancılık, önemli bir gelir kaynağı olmaya devam etmiş ve savaş ekonomisine katkıda bulunmuştur. Bu çalışma, Ada’nın sosyal ve ekonomik yapısını ve ana kara karayla kültürel etkileşimlerini anlamak için değerli bir kaynak olarak kabul edilmektedir. KKTC’de folklorik veteriner hekimlik uygulamaları ve hayvancılık, geleneksel inançlar tarafından şekillendirilmiş ve bilimsel olmayan yöntemlerle harmanlanmıştır. Makale, KKTC’deki veteriner hekimlik ve hayvancılık folkloruna bir bakış açısıyla inceliyor ve bu bilginin modern veteriner hekimlik ve çağdaş hayvancılık uygulamalarıyla nasıl bütünleştirilebileceğini araştırıyor. Ayrıca Ada’nın zengin folklorik mirasının kültürel olarak sürdürülebilir kalkınma için nasıl bir temel oluşturabileceğini vurguluyor. Sonuç olarak, bu çalışma, KKTC’deki hayvancılık ve veteriner hekimlik uygulamalarının tarihsel ve kültürel bağlamının kapsamlı bir analizini sunarak Ada’nın ekonomik ve kültürel sürdürülebilirliğini artırma potansiyeline sahip geleneksel bilgi ve uygulamaları ortaya koyuyor.

Anahtar Kelimeler

• folklorik hayvan yetiştiriciliği
• folklorik veteriner hekimlik
• folklorik terapi

Folk Veterinary and Husbandry Practices in Northern Cyprus

Öz

This study aims to document the folkloric knowledge and practices related to veterinary medicine and animal husbandry in the Turkish Republic of Northern Cyprus (TRNC). From the past to the present, the TRNC economy has been based on agriculture and animal husbandry, with these fundamental sectors constituting a significant part of the island’s cultural heritage. The study includes interviews with two shepherds: Kemal Derinok, born in Paphos-Dimi in 1928, and Adem Sadrazam, born in Tepebaşı in 1958. These interviews cover topics such as the diagnosis and treatment of animal diseases, animal husbandry techniques, animal products, and beliefs regarding animals. Although the TRNC economy faced difficulties during WWII, animal husbandry remained an important source of income and contributed to the war economy. This study is considered a valuable resource for understanding the island’s social and economic structure, as well as its cultural interactions with the mainland. In the TRNC, folkloric veterinary practices and animal husbandry have been shaped by traditional beliefs and blended with non-scientific methods. This paper examines veterinary and animal husbandry traditions in the TRNC from a folkloric perspective and explores how this knowledge can be integrated with modern veterinary science and contemporary animal husbandry practices. Additionally, it highlights how the island’s rich folkloric heritage can serve as a foundation for culturally sustainable development. In conclusion, this study provides a comprehensive analysis of the historical and cultural context of animal husbandry and veterinary practices in the TRNC, unveiling traditional knowledge and practices that have the potential to enhance the island’s economic and cultural sustainability.

Anahtar Kelimeler

• folkloric animal breeding
• folkloric veterinary medicine
• folkloric therapy

Kaynakça

1. Ak, M. (2017). Yörüklerde halk hekimliği. JASSS, 4(57), 395-405. doi: 10.9761/JASSS7124
2. Alan Çavuş, S., Eryol, A. and Özen, R. (2021). Adıyaman ilinde hayvan hastalıklarının tedavilerine ilişkin folklorik uygulamalar. Veteriner Hekimler Derneği Dergisi, 92(2), 159-172. doi: 10.33188/ vetheder.890468
3. Anon. (2007). An introduction to island culture studies. Shima: The International Journal of Research into Island Cultures, 1(1), 1-5.
4. Anon. TDK sözlük. https://sozluk.gov.tr/
5. Asil, E. (1989). Halk hekimliği ve eczacılık araştırmalarında metodoloji. In, Türk Halk Hekimliği Sempozyumu Bildirileri, Kültür Bakanlığı Milli Folklor Araştırma Dairesi: 110, Seminer Kongre Bildirileri Dizisi, Ankara Üniversitesi.
6. Aslım, G. and Sinmez, Ç.Ç. (2017). Aksaray ili folklorunda Aksaray malaklısı yetiştiriciliği. Eurasian Journal of Veterinary Sciences, 33(3) 148-157.
7. Atasoy, A. (2011). Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin nüfus coğrafyası. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(15) 29-62.
8. Balaban, A. and Güler, A. (2015). Türkçe deyim ve atasözleri perspektifinden vahşi hayvan isimleri ve Türk kültürüne yansıması. In, 4th International Conference on Language and Literature “In Memory of Sami Frasheri”, Hena e Plote Beder University, Tirana.

9. Balaban, A. and Seçkin, A. (2015). Türkçe deyim ve atasözleri perspektifinden evcil hayvan isimlerinin Türk kültürüne yansıması”. In, 4th International Conference on Language and Literature “In Memory of Sami Frasheri”, Hena e Plote Beder University, Tirana.
10. Beynen, A.C. (2020). Carob for dogs. Bonny Canteen, 1,110-120.
11. Bildik, Y. (2023). Cemheretu’l-Emsâl’de لعفأ نم kalıbında gelen hayvan motifli deyimler üzerine bir inceleme. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 23(1), 157-180. https://doi.org/10.33415/ daad.1205096
12. Çukur, F. and Saner, G. (2005). Konvansiyonel ve ekolojik hayvancılık sistemlerinin sürdürülebilirliği ve Türkiye üzerine bir değerlendirme. ADÜ Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 2(1) 39-44.
13. Dahmani, W., Elaouni, N., Abousalim, A., Akissi, ZLE., Legssyer, A., Ziyyat, A. and Sahpaz, S., (2023). Exploring carob (Ceratonia siliqua l.): A comprehensive assessment of its characteristics, ethnomedicinal uses, phytochemical aspects, and pharmacological activities. Plants, 12(3303) 2-27. https://doi.org/10.3390/plants12183303
14. Demirci Kayıran, S. (2019). Dioskorides’in De Materia Medica adlı eserindeki tıbbi bitkilerin Doğu Akdeniz’de günümüzdeki kullanımlarının araştırılması. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi, 9(2) 189-202, doi: 10.31020/mutftd.519382
15. Dinçer, F. (1967). Türk folklorunda veteriner hekimliği üzerine araştırmalar [Doktora tezi] Atatürk Üniversitesi Veteriner Fakültesi Yayınları, 214.
16. Dinçer, F. (1976). Türk folklorunda veteriner hekimlik (Beş doğu ilimizde yeni örnekleriyle). In, I. Ulusal Türk Folklor Kongresi Bildirileri, DSİ Basım ve Foto Film İşletme Müdürlüğü, 86.
17. Dinçer, F. (1980). A report on the folklore activities and folk veterinary medicine in Turkey. Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 18(2) 237-245.
18. Dinçer, F. (1982). Türk folklorunda veteriner hekimliğin yazılı kaynakları. In, II. Milletlerarası Türk Folklor Kongresi Bildirileri. Kültür ve Turizm Bakanlığı Milli Kültür Araştırma Dairesi Yayınları Seminer, Kongre Bildirileri Dizisi, GÜ Basın-Yayın Yüksekokulu Basımevi.
19. Doğanay, S. (1982). Afyon folklorunda veteriner hekimlik araştırma ve incelemeleri. Kültür ve Turizm Bakanlığı Milli Folklor Araştırma Dairesi Yayınları: 40, Seminer, Kongre Bildirileri Dizisi: 11, GÜ Basın-Yayın Yüksekokulu Basımevi.
20. Erdoğdu, M.A. (2011). Rum Tarihçi Prof. Kostas P. Kyrıss’in 1570-1878 Osmanlı dönemi Kıbrıs tarihiyle ilgili görüşleri üzerine eleştiriler. Türk Yurdu, 100(285).
21. Erk, N. (1967). XV’inci ya da XVI’ncı yüzyıla ait olduğu sanılan bir baytarname incelemesi. AÜ Veterinerlik Fakültesi Dergisi, 14(02) 117-139. doi: 10.1501/Vetfak_0000002097
22. Fedai, H. (1995). Kıbrıs’ta halk hekimliği üzerine bazı tespitler. III. Milletlerarası Türk Halk Edebiyatı ve Folkloru Kongresi Bildirileri, 290-291, Kültür Bakanlığı Yayınları.
23. Fedai, H. (2001). Dr. Hafız Cemal Lokmanhekim, Anı-Yaşantı. Dr. Hafız Cemal Lokmanhekim ve eşi Sabiha Lokman hekim Sağlık Vakfı Yayını.
24. Goldstein, S.K. (1983). Sahada folklor derleme metotları (E.A. Uysal, Çev.) EA1-3, Başbakanlık Basımevi.
25. Guenaoui, M., Guemour, DJ. and Meliani S. (2019). Evaluation of the use of carob pods (Ceratonia silliqua) in rabbit nutrition; effect on growth performances and health status after weaning. Livestock Research for Rural Development, 31(6).
26. Gübbük, H., Tozlu, İ., Doğan, A. and Balkıç, R. (2016). Çevre, endüstriyel kullanım ve insan sağlığı yönleriyle keçiboynuzu. Mustafa Kemal Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 21(2), 207-215.
27. Kabataş, O. (2009). Kıbrıs Türkçesinin etimolojik sözlüğü. Işık Kitabevi.
28. Kardaş, C. (2019). Muş’ta halk veterinerliği ve geleneksel tedavi yöntemleri. Ürün Yayınları.
29. Keser, U. (2011). Kıbrıs tarihinin bilinmeyen bir sayfasında Kıbrıs’ın unutulan askerleri ve İkinci Dünya Savaşı’nda Kıbrıslı katırcılar. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4(16) 215-237.
30. Keser, U. (2016). II. Dünya Savaşı’nda Kıbrıs ve Kıbrıs Türkleri. In, İkinci Dünya Savaşı ve Türk Dünyası. Türk Dünyası Belediyeler Birliği Yayınları, 17.
31. Keser, U. and Keser, H. (2013). İkinci Dünya Savaşı’nda Kıbrıslı katırcılar ve İngiliz sömürge yönetimine kesitsel bir bakış. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 6(12) 125-154.
32. Moe, T., Al Obaidly, F.A., Al Khoder, R. and Schmid, D. (2014). Folk medicine and integrative healing in West Asia: Analysis of historical and modern practice and perceptions. Avicenna, 1, 1-13. http:// dx.doi.org/10.5339/avi.2014.1
33. Özavşar, R. (2019). Hayvan adlarında duygu değeri: atasözleri ve deyimler. Journal of Turk-Islam World Social Studies, 20, 183-204. http://dx.doi.org/10.16989/tidsad.1694.
34. Özsezer, M. (2015). II. Dünya Savaşı sırasında Kıbrıs İslam Lisesi’nin Lapta’daki durumu. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, VIII (39) 319-325.
35. Pungetti, G. (2012). Islands, culture, landscape and seascape. Journal of Marine and Island Cultures, 1, 51-54.
36. Sinmez, Ç.Ç. (2011). Bozlak kültüründe folklorik veteriner hekimliği ve hayvancılık üzerine araştırma [Yayımlanmamış doktora tezi] Selçuk Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
37. Sinmez, Ç.Ç. and Yaşar, A. (2016). Konya bölümü folklorik veteriner hekimliğinde ruminantlarda doğum bilgisi ve jinekoloji, Kafkas Üniversitesi Veterinerlik Fakültesi Dergisi, 22(3) 409-415.
38. Şar, S. (1982). İç Anadolu Bölgesi halk ilaçlarının eczacılık tarihi ve farmakognozi açısından incelenmesi [Yayımlanmamış doktora tezi] Ankara Üniversitesi Eczacılık Fakültesi, 269.
39. Toygar, K. (1984). Türkiye’nin bazı illerinde hayvanlara takılan isimler. Türk Folkloru Araştırmaları 1983, Kültür ve Turizm Bakanlığı Milli Folklor Dairesi Yayınları, 123.
40. Turan, M. and Yinanç Yararbaş, K. (2001). Ömrünü Halk Hekimliğine Adamış Aydın Bir Tıbbiyeli Portresi Dr. Hafız Cemal, KEBİKEÇ İnsan Bilimleri İçin Kaynak Araştırmaları Dergisi, Dosya: Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp, 6(12), 91-112.
41. Yerlikaya, H. (2002). Elazığ ve çevresinde hayvan hastalıklarında halk hekimliği üzerine araştırmalar. Kafkas Universitesi Veterinerlik Fakültesi Dergisi, 8(2) 131-138.
42. Yıldırım, A. and Şimşek, H. (2008). Sosyal bilimlerde nitel araştırma teknikleri. Seçkin, 13.
43. Yıldırım, H.İ. and Kargıoğlu, M. (2015). Alanya ve Gazipaşa (Antalya)’da doğal keçiboynuz (Ceratonia siliqua l.) pekmezinin üretimi ve kullanımı. Afyon Kocatepe Üniversitesi Fen ve Mühendislik Bilimleri Dergisi, 15(2) 10-16.
44. Yiğit, A., Sinmez, Ç.Ç. and Yaşar, A. (2015). Veteriner hekimliği uygulamalarında “kan akıtma/alma” üzerine bir araştırma. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi, 5(3) 90-98.
45. Yiğit, A. and Yaşar, A. (2013). On beşinci yüzyıla ait bir baytarnamede at hekimliğinde koterizasyon. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi, 3(3) 30-37.
46. Yüksel, E. (2012). Aşağı Fırat Havzasında veteriner hekimliği folkloru üzerine araştırmalar. [Yayımlanmamış doktora tezi] Fırat Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Veteriner Hekimliği Tarihi, Deontoloji ve Etik Ana Bili Dalı.
47. Yüksel, E. and Özen, R. (2021). Investigations on veterinary folklore in the Lower Euphrates Basin: Folk beliefs and practices applied on animals. Kocatepe Veterinary Journal, 14(1) 91-100.