Jungçu Yaklaşım Bağlamında Zeybeklerin Arketipsel İncelemesi

Yıl 2026, Cilt: 32 Sayı: 125, 1 - 22, 01.02.2026

Pelin Elcik Yorgancıoğlu

https://doi.org/10.22559/folklor.4920

Öz

Carl Gustav Jung insan psikolojisi üzerine yaptığı gözlemlerinde; kültürlerdeki ba
riz çeşitliliğe rağmen tüm insanlığın evrensel olarak paylaştığı düşünce kalıpları ve
davranış modellerinin ortak bir bellekten kalıtımsal olarak geçtiği düşüncesini ortaya
atmış ve buna da kollektif bilinçdışı demiştir. Her dönemde insanlar yaşadıkları ben
zer olaylarda bilinçsizce benzer reaksiyonlar göstermiş ancak bunları ilk kez kendi
lerinin ürettiği doğal davranışsal tepkiler olarak görmüşlerdir. Bu benzer olma hali
dil ya da göç yoluyla değil içgüdüsel olarak gerçekleşmiştir. Jung’a göre bu durum
kolektif bilinçdışının beynimizde gelişen ve miras aldığımız içgüdüsel planı ile bize
rehberlik etmesidir. “İlk örnek” anlamına gelen arketipler de bu kolektif hafızanın
somut tezahürleridir. Arketip formları her kültür ve toplumda farklı mitler ve aklın
bilinçdışı sembolleştirme yeteneği ile insanın pek çok yaşam pratiğini ve üretimini
yönlendirerek yaratıcılığın özünü oluşturur. Toplumların kültürlerinde, dinlerinde,
folklorunda, edebiyatlarında bu benzerlikler rahatlıkla görülebilmektir. Buradan ha
reketle Osmanlı döneminde özellikle devşirme yöneticiler ve askeri güçler ile an
laşamamaları ya da haksızlığa, iftiraya uğramaları gibi çeşitli sebepler ile düzene
başkaldırıp dağa çıkan köylülerin “zeybekleşme” olarak tanımlanan yolculukları ve
yaşadıkları olaylara verdikleri benzer tepkiler dikkat çekicidir. Orta Asya’dan başla
yıp Anadolu’da devam eden eşkıyalık geleneğinin temsilcisi zeybeklerin tarihlerine
Jung’un kolektif bilinçdışı ve arketip kavramları üzerinden bakılmasının zeybeklerin
davranış biçimleri ve zeybeklik kültürünün anlaşılmasına katkıda bulunacağını dü
şünmekteyim. Dolayısıyla bu çalışmada alana dair yeni bir bakış açısı kazandırma
amacı ile öncelikle analitik psikoloji, kolektif bilinçdışı ve arketip kavramları üzerine
çıkarımlar yaptım, sonrasında zeybeklerin var oluş sebepleri ve zeybeklik geleneği
nin tarihini; geleneğin önde gelen efelerin hayat hikayeleri üzerinden inceledim ve
son bölümünde seçtiğim yedi arketip; Kâşif, Yeniden Doğuş, Gölge, Asi, Kahraman,
Savaşçı ve Dağ Arketipleri bağlamında zeybeklik kültürü ve temsilcisi efelerin dav
ranış ve eylemlerini arketipsel olarak inceledim.

Anahtar Kelimeler

zeybek/efe , kolektif bilinçdışı , arketip , zeybeklik kültürü

Etik Beyan

Araştırma ve yayın etiği beyanı: Bu makale tamamıyla özgün bir araştırma olarak planlanmış, yü rütülmüş ve sonuçları ile raporlaştırıldıktan sonra ilgili dergiye gönderilmiştir. Araştırma herhangi bir sempozyum, kongre vb. sunulmamış ya da başka bir dergiye değerlendirilmek üzere gönderilmemiştir. Yazarların makaleye katkı oranları: Makale tek yazarlıdır. Etik komite onayı: Çalışmada etik kurul iznine gerek yoktur. Finansal destek: Çalışmada finansal destek alınmamıştır. Çıkar çatışması: Çalışmada potansiyel çıkar çatışması bulunmamaktadır.

An Archetypal Analysis of Zeybeks through the Lens of Jungian Psychology

Öz

Carl Gustav Jung, in his observations on human psychology, proposed the concept
of the collective unconscious, suggesting that despite cultural diversity, there exist
universal thought patterns, concepts, and behavior models that are inherited from
a shared memory. Throughout history, people have exhibited similar reactions to
analogous events, unconsciously assuming these responses to be original and self
generated. According to Jung, this phenomenon is guided by the instinctual blueprint
of the collective unconscious, which is both developed within and inherited by the
brain. Archetypes, meaning “original models,” are the tangible manifestations of
this collective memory. The forms of these archetypes vary across cultures and
societies, shaping myths, symbolic thought, and various aspects of human creative
expression, thereby constituting the essence of creativity. These similarities are
evident in the cultures, religions, folklore, and literature of societies. Based on
this premise, the phenomenon of “becoming a Zeybek” (zeybekleşme) refers to
the journey of villagers who rebelled against the established order and took to the
mountains, often in response to oppression, slander, or conflicts with the Ottoman
Empire’s devshirme (recruited) administrators and military forces. The tradition
of banditry, originating from Central Asia and continuing in Anatolia, finds
its representation in the Zeybeks. This study aims to examine the history of the
Zeybeks through Jung’s concepts of the collective unconscious and archetypes in
order to enable a deeper understanding of Zeybeks’ behavior patterns and cultural
significance. Therefore, in this study, in order to gain a new perspective on the
field, firstly I made inferences on the concepts of analytical psychology, collective
unconscious and archetype, then I examined the reasons for the existence of the
zeybeks and the history of the zeybek tradition through the life stories of the leading
efe of the tradition and in the last part, I examined the behaviors and actions of
the zeybek culture and its representative efe archetypically in the context of the
seven archetypes I selected; Explorer, Rebirth, Shadow, Rebel, Hero, Warrior and
Mountain Archetypes.

Anahtar Kelimeler

zeybek/efe , collective unconscious , archetype , zeybek culture

Etik Beyan

Research and publication ethics statement: This is a research article, containing original data, and it has not been previously published or submitted to any other outlet for publication. The author followed ethical principles and rules during the research process. In the study, informed consent was obtained from the volunteer participants and the privacy of the participants was protected. Contribution rates of authors to the article: The article is single-authored. Ethics committee approval: The present study does not require any ethics committee approval. Financial support: The study received no financial support from any institution or project. Conflict of interest: The author declares no conflict of interest.

Kaynakça

• Al, H.İ. (2018). Ömer Seyfettin’in hikâyelerinde savaşçı arketipi. Uluslararası İnsan Araştırmaları Dergisi, 1(1), 1-12.
• Altınay, A.R. (1989). Anadolu’da Türk aşiretleri. Enderun.
• Akdoğu, O. (2004). Bir başkaldırı öyküsü zeybekler. Sade.
• Baksı, F. E. (1944). Gökçen kimdir?. Fikirler, 270-271.
• Bayat, F. (2006). Türk mitolojisinde dağ kültü. folklor/edebiyat, 12(46) .
• Bektaş, M. (2022). Carl Gustav Jung’da arketip kavramı ve bilinç-bilinçdışı ile olan ilişkisi. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Kırklareli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Bozkır, A.H. (2021). Din Psikolojisi Açısından Carl Gustav Jung’un Analitik Psikolojisi ve kolektif bilinçdışının bir arketipi olarak tanrı [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Bruno, F.J. (1996). Psikoloji tarihi (G. Sevdiren, Çev.) Kibele.
• Eröz, M. (1976). Zeybeklik ve zeybekler. Yiğit Efem Dergisi, 2.
• Geçtan, E. (1998). Psikanaliz ve sonrası. Remzi.
• Glaser, B.G. ve Strauss, A.L. (2006). The Discovery of grounded theory strategies for qualitative research. Aldine Transaction.
• Gülcan, C. (2020). Psikolojik tipler ve Jung psikolojisi üzerine bir değerlendirme. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 12(23), 284-297.
• Hobsbawm, E. J. (2000). Eşkıyalar (B. Onaran Çev.) İmge.
• İbiş, T. (2024). Marka kişiliği ve marka arketipleri; Batı mitolojisindeki kadın figürlerinin Carl Jung arketipleri bağlamında reklamlarda kullanımının göstergebilimsel analizi [Yayımlanmamış doktora tezi] Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Jung, C.G. (2006). Analitik psikoloji (E. Gürol, Çev.) Payel.
• Jung, C.G. (2009). Anılar, düşler, düşünceler. Can.
• Jung, C.G. (2015). İnsan ve sembolleri (H. M. İlgün, Çev.) Kabalcı.
• Kamlot, D. ve Calmon, P.Q. (2017). Archetypes ın the management of a brand. Intercom – RBCC. 40(1), 97-119.
• Korucu, A. (2019). Ruh Adam’da animayla aydınlanan yeniden doğuş arketipi: Selim Pusat’ın sonsuz ıstırabı. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, (1), 710-724.
• Kutay, C. (1980). Etnik’i Eterya’da günümüze Ege’nin Türk kalma savaşı. Boğaziçi.
• Moore, R. ve Douglas G. (1995). Olgun erkeklik arketipleri yeniden keşfediliyor – kral, savaşçı, büyücü, âşık. (F. Zengin, Çev.) Sistem.
• Özbekler, K. (1991). Demirci Mehmet Efe kimdir?. Aydın Valiliği İl Özel İdaresi Yayını, 121-125.
• Özkaynak, K. (1946). Efelerden haber. CHP Basımevi.
• Sertoğlu, M. (1995). Çakırcalı Mehmet Efe nasıl öldürüldü? Güven Yayınevi.
• Stevens, A. (2014). Jung (N. Örge, Çev.) Dost.
• Şener, G. (2015). Tv. Reklamlarındaki arketipsel karakterler üzerine bir model testi [Yayımlanmamış doktora tezi] Bahçeşehir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Şenocak, E., ve ALSAÇ, F. (2021). Kutadgu Bilig eserinde yeniden doğuş arketipi. Fırat University Journal of Social Sciences, 31(2), 1099-1109.
• Türkeş, Ü. (1973). Kurtuluş Savaşında Muğla. Yelken.
• Üsküp, Ş. (1988). Hey gidinin efesi- efe öyküleri. Hür Efe.
• Yakın, V. (2013). Reklamlarda kullanılan arketipler aracılığıyla marka kişiliğinin oluşturulması [Yayımlanmamış doktora tezi] Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Yavuzer, M. (2018). Cemal Süreya’nın şiirlerinde kadın arketipi. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 41. 133-150.
• Yetkin, S. (1996). Ege’de eşkıyalar. Tarih Vakfı Yurt.
• Yılmaz, N. (2019). Ömer Seyfettin’in Yalnız Efe adlı öyküsündeki arketip (sel imge)ler, Edebi Eleştiri Dergisi, Eleştiri Kuramları Özel, 234-244.
• Yükselir, A. (2024). Carl Gustav Jung’un dört arketipi üzerinden Anton Çehov’un büyük oyunlarının incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Aydın Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
• Zeynel, B. (1955). Millî mücadelede zeybekler. Dün ve Bugün. 1-10.