Mevlâna Celaleddin Rumî’nin Eserlerinde Müzik, Fenomen ve Logos: Hermeneutik Bir Açımlama

Yıl 2026, Cilt: 32 Sayı: 125, 43 - 64, 01.02.2026

Fulya Soylu Bağçeci , N. Oya Levendoğlu

https://doi.org/10.22559/folklor.4974

Öz

Tasavvuf düşüncesinin temel kaynakları olan Mevlâna Celaleddin Rumî’nin eser
leri her çağda takip edilmiş, ilham alınmış ve araştırmalara konu olmuştur. Bu
eserlerde müzikle ilişkili konular en temel yaradılış söylemlerinin ve yoğun bir bi
çimde sembolize edilen ilahi aşkın bir parçasıdır. Müzikle ilişkili metaforların yan
sıttığı derinlik ve çoklu anlamların içeriği tasavvuf düşüncesinin Antik çağlardan
XIII. yüzyıla kadar getirilebilen düşünsel gelişimi ve tasavvufa tesir eden felsefi,
kozmolojik, metafiziğe dayalı pek çok öğretiyle ilişkilidir. Bu çalışmada, Mevlâna
Celaleddin Rumî’nin eserlerinde inanç ve müzik ilişkisine yansıyan felsefi, koz
molojik, metafizik içerikli tesirler nelerdir? Araştırma sorusundan yola çıkılarak
Mesnevî, Divan-ı Kebir ve Rubailer’de yer alan müzikle ilişkili metaforlar taran
mıştır. Kutsal bilgi ve ilahi öğretilere tesir eden konular kodlanarak müzik meta
forları ile temsil edilen tasavvufi fenomenler belirlenmiştir. Tasavvufun temellerini
oluşturan bilimsel ve kuramsal kategoriler ile müzikle ilişkili metaforların bağlan
tısı kurulmuş, ön plana çıkan konular tasavvufi, felsefi ve tarihsel bilgileri kapsa
yan literatürle ilişkilendirilmiştir. Dolayısıyla bu çalışmada tarihsel ve ontolojik bir
çerçevede hermeneutik açımlama süreci yürütülmüş, müzik metaforları üzerinden
tasavvufa tesir eden öğretilere dikkat çekilerek müziğe yüklenen çoklu anlamların
niteliği ve kökeni üzerine yorumlamalar yapılmıştır. Sonuç olarak müzikle ilişkili
beyitlerde Pythagorasçı evren ve müzik ilişkisi, Hermetik kozmoloji kapsamında
Tanrı, insan ve müzik ilişkisi ve Platoncu görüşün tasavvuf müziği (sema) çerçe
vesine yerleşen tesirleri belirlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Mevlâna Celaleddin Rumî , müzik , hermeneutik açımlama , inanç ve müzik , Heidegger ve anlam

Etik Beyan

Araştırma ve yayın etiği beyanı: Bu makale Erciyes Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Birimin ce SDK-2014-5356 proje kodu ile desteklenen “Günümüz Anlayışında Mevlevilik ve Mevlevi Ayinleri” isimli doktora tezinin kavramsal çerçeve bölümü baz alınarak üretilmiştir. Tez konusunun kavramsal ve tarihsel birikiminden yola çıkılarak nitel veri analizine dayalı tasavvufi ve felsefi kodlara ve kategorilere ulaşılmıştır. Hermeneutik açımlama doğrultusunda yorum ve değerlendirmelerle ve yeni kaynaklarla desteklenerek ilgili doktora tezinin tarihsel ve kuramsal birikimi geliştirilmiştir. Yazarların katkı düzeyleri: Birinci yazar %60, ikinci yazar %40. Etik kurul onayı: Çalışma etik kurul onayı gerektirmemektedir. Finansal destek: Bu makale Erciyes Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Birimince SDK-2014 5356 proje kodu ile desteklenen “Günümüz Anlayışında Mevlevilik ve Mevlevi Ayinleri” isimli doktora tezinden üretilmiştir. Çıkar çatışması: Çalışmada potansiyel çıkar çatışması bulunmamaktadır.

Music, Phenomenon and Logos in the Works of Mevlana Celaleddin Rumi: A Hermeneutic Interpretation

Öz

The works of Mevlana Celaleddin Rumi, the main sources of Sufi thought, have
been followed, have inspired, and have been researched. In these works, the
subjects related to music are part of the most fundamental discourses of creation
and intensely symbolized forms of divine love. The depth and multiple meanings
in the metaphors related to music are related to the intellectual development of
Sufi thought from ancient times to the 13th century. They are related to many
philosophical, cosmological, and metaphysical teachings that influenced Sufism.
In this study, the metaphors related to music in the Mesnevi, Divan-ı Kebir and
Rubais were scanned based on the research question of what the philosophical,
cosmological and metaphysical influences are. The themes influencing sacred
knowledge and divine teachings were coded, the Sufi phenomena represented
by musical metaphors were determined. The scientific categories forming the
foundations of Sufism were linked to the musical metaphors, and the prominent
subjects were associated with the Sufism literature, philosophy, and historical
knowledge. Therefore, a hermeneutic interpretation process was carried out within
a historical and ontological framework. By drawing attention to the teachings
affecting Sufism through musical metaphors, I comment on the nature and origin
of the multiple meanings attributed to music. As a result, the Pythagorean universe
and music relationship in the verses, the relationship between God, humans and
music within the scope of Hermetic cosmology, the effects of the Platonic view on
the framework of ‘Sema’ were determined.

Anahtar Kelimeler

Mevlana Celaleddin Rumi , music , hermeneutics , faith and music , the art of interpretation , Heidegger and meaning

Etik Beyan

Research and publication ethics statement: This article is based on the conceptual framework section of the doctoral dissertation titled “Mevleviyeh and Maulawi Rituals in Today’s Mentality” supported by the Erciyes University Scientific Research Projects Coordination Unit under project code SDK-2014 5356. Based on the conceptual and historical background of the thesis topic, Sufi and philosophical codes and categories were derived based on qualitative data analysis. The historical and theoretical back ground of the doctoral dissertation was further developed through hermeneutic interpretation, supported by interpretations, evaluations, and new sources. Contribution rates of authors to the article: First author 60%, second author 40%. Ethics committee approval: The study does not require ethics committee approval. Financial support statement (optional): This article was produced from the doctoral thesis titled “Mevleviyeh and Maulawi Rituals in Today’s Mentality” supported by Erciyes University Scientific Research Projects Unit with the project code SDK-2014-5356. Conflict of interest: There is no potential conflict of interest in the study.

Kaynakça

• Acar Vanleene, S. M. (2012). Wilhelm Dilthey’da “anlama” üzerine. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 52(1), 159-171.
• Ağçoban, S. (2020). Soyut kutsaldan somut kutsala:“Logos” un toplumsallaşma sürecine kısa bir bakış. In International Marmara Social Sciences Congress. (Autumn 2020) (s. 95-101). Erişim adresi: https://ebs.duzce.edu.tr/Uploads/DersMateryal/117106-f3ea1717-8590-423e-8581 15f2901981fe0.pdf (Erişim tarihi: 26.12.2024)
• Altıntaş, H. (1986). Tasavvuf tarihi. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi.
• Altıntaş, S. (2022). Sosyal bilimlerin araştırma yönteminden yaşam felsefesine: Hermeneutik yöntemin zaman içindeki dönüşümü. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (51), Özel Sayı 1, 459-479. doi: https://doi.org/10.30794/pausbed.1116674
• Cebeci, O. (2013). Metafor ve şiir dilinin yapısal özellikleri, 1. Baskı. İthaki.
• Cevizci, A. (1999). Felsefe sözlüğü, 3. Baskı. Paradigma.
• Çelik, İ. (2005). Klâsiklerimiz/III “Mesnevî-i Manevî” (Mevlânâ Celâleddîn Rûmî, 604/1207 672/1273). Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, VI(14), 661-696. Erişim adresi: https:// isamveri.org/pdfdrg/D02193/2005_VI_14/2005_VI_14_CELIKI.pdf (Erişim tarihi: 22.10.2024)
• Çetinkaya, Y. (1995). İhvân-ı Safâ’da müzik düşüncesi. İhsan.
• Damar, Ü. (2011). Mevlânâ’nın Divan-ı Kebir’inde geçen hadislerin tahriç ve değerlendirilmesi [Yüksek lisans tezi] Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı.
• Erzurumlu, K. (2015). Geçmişten günümüze mistisizm ve tasavvuf. Bilgeoğuz.
• Dilthey, W. (1999). Hermeneutik ve tin bilimleri, 1. Basım. Çeviren. Doğan Özlem. Paradigma.
• Ebû Zeyd, N. H. (2014). Hermenötik ve metin yorumu (Çev. Muhammed Coşkun) Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (46) 237-266. doi: 10.15370/muifd.07141.
• Gadamer, H. G. (2017). Hermeneutik. Cogito, (29), 42-58. Erişim adresi: https://avys.omu.edu.tr/ storage/app/public/atiyegulfer.kaymak/139333/Gadamer-%20Hermeneutik.pdf (Erişim tarihi: 14,10.2024)
• Güray, C. (2010). Sema’dan semah’a bir sonsuz devir. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (56), 119-152. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2580416 (Erişim tarihi: 30.09.2024)
• Güray, C. (2012). Anadolu’daki inanç ve müzik ilişkisinin semâ-semah kavramları çerçevesinde incelenmesi [Doktora tezi] Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İslam Tarihi ve Sanatları (Türk Din Mûsikîsi) Ana Bilim Dalı. Ankara.
• Gölpınarlı, A. (2015). Mevlâna Celâleddîn - hayatı, felsefesi, eserleri. İnkılap. Heidegger, M. (2004). Varlık ve zaman, 1. Baskı (A. Yardımlı, Çev.) İdea.
• Kılıç, M. (2005). Felsefi, hukuksal ve teolojik metinleri anlama sorunu: Felsefi hermenötik bağlamında bir analiz. Hayrettin Ökçesiz (Haz.), Hukuk felsefesi ve sosyoloji arkivi, 12, ss. 90 101. Hukuka Felsefi ve Sosyolojik Bakışlar – II Sempozyumu, İstanbul 7-11 Eylül 2004. İstanbul Barosu Yayınları. Erişim adresi: chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https:// hfsa-sempozyum.com/wp-content/uploads/2019/02/HFSA12-Tam-Metin.pdf (Erişim tarihi: 14.10.2024)
• Köprülüzade, M. (1996). Türk—Moğol Şamanizminin tasavvufî islâm tarikatları üzerindeki tesiri (F. Tamir, Çev.) Bilig: Bilim ve Kültür Dergisi [Bilig: Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi], (1), 1-8.
• Manav, F. (2022). Hermeneutik ve sanat felsefesi: Gadamer’de sanat ve sanat eseri üzerine. Akademik Sanat, (16), 110-116.
• Nasr, S. H. (1985). İslam kozmoloji öğretilerine giriş (N. Şişman, Çev.) İnsan.
• Nesterova, S. (2004). Hans-Georg Gadamer ‘in hermeneutiginde bir anlama modeli olarak diyalog [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Özköse, K. (2007). Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî’nin düşünce dünyası. Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, 20(8), 79-92. Erişim adresi: https://dosyalar.semazen.net/e_kitap/mevlana celaleddin-i-ruminin-dusunce-dunyasi-kadir-ozkose.pdf (Erişim tarihi: 22.10.2024).
• Özlem, D. (1999). Felsefi hermeneutiğe geçiş yolu olarak tarihselcilik. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 40(2-3), 127-146. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article file/2573329 (Erişim tarihi: 20.10.2024)
• Öztürk, E. (2009). Hermeneutiğin tarihsel dönüşümü. Journal of World of Turks/Zeitschrift für die Welt der Türken, 1(2), 145-175. Erişim adresi: https://www.researchgate.net/publication/330134983_ Hermeneutigin_Tarihsel_Donusumu_Historical_Transformation_of_Hermeneutics (Erişim tarihi: 14.10.2024)
• Rumî, M. C. (1974). Mevlâna’nın Rubaileri. Çeviren. M. Nuri Gençosman. Milli Eğitim Basımevi.
• Rumî, M. C. (2014). Mesnevî-i Şerîf. (Mütercim: Süleyman Nahîfî, Sadeleştirren: Âmil Çelebioğlu) Timaş.
• Rumî, M. C. (2015). Mesnevî-i Ma‘nevî. (D. Örs; H. Kırlangıç, Çev.)Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
• Rumî, M. C. (1957). Dîvân-ı Kebîr I. A. Gölpınarlı (Haz.) Remzi.
• Schleiermacher, F. D. E. (2015). Hermeneutik üzerine aforizmalar 1805 ve 1809/10’dan.
• Mustafa Günay (Ed.), 1. Baskı (A. Yardımlı, Çev.) İdea. Özne Felsefe, Bilim ve Sanat Yazıları-Tarihe Felsefeyle Bakmak, 23. Kitap, 75-98. Erişim adresi: chrome-extension:// efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/http://www.metinbal.net/metin_yayinlar/Schleiermacher_ Hermeneutik_Uzerine_Aforizmalar.pdf (Erişim tarihi: 17.10.2024).
• Sipehsâlâr, Feridun bin Ahmed-i. (1977). Mevlânâ ve etrafındakiler. (T. Yazıcı, Çev.) Tercüman 1001.
• Soylu Bağçeci, F., Öner, O. L., Güray, C. (2016). Metaforik anlatımlarla bezenmiş bir müziğin dili ney’i anlatır?. Fazlı Arslan, Mustafa Tahir Öztürk (Ed), Müzik=Bilim+Sanat, (s. 35-57) içinde. Yayınevi.
• Soylu Bağçeci, F. (2017). Günümüz anlayışında Mevlevîlik ve Mevlevî ayinleri [Doktora tezi] Erciyes Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Müzik Bilimleri Anabilim Dalı.
• Soylu Bağçeci, F., Özdemir, M. (2022). Divân-ı Kebîr’de yer alan rebap çalgısına yönelik metaforların hermeneutik açıdan incelenmesi. Rast Müzikoloji Dergisi, 10(1), 1-26.
• Soylu Bağçeci, F. (2022). Tasavvufta müzik ve metafizik ilişkisinin Grek düşüncesindeki kökenleri. H. Arapgirlioğlu (Ed.), Güzel sanatlarda araştırma ve değerlendirmeler. (ss. 107-119) Gece.
• Uludağ, S. (1992). İslâm açısından mûsikî ve semâ. Uludağ.
• Yıldırım, B. (2020). Elest bezminin âvâzesi mûsikî: Müslümanların yaklaşımları, Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi (SBRD), 18(36) (Haziran 2020/2): 73-95. Erişim adresi: https://isamveri.org/ pdfdrg/D02540/2021_36/2021_36_YILDIRIMB.pdf (Erişim tarihi: 26.12.2024).