On the Contribution of Classical Turkish Poetry to Traditional Non-Verbal Demonstrations in the Context of the Transmission of Cultural Heritage

Yıl 2026, Cilt: 32 Sayı: 125, 101 - 124, 01.02.2026

Kürşat Şamil Şahin

https://doi.org/10.22559/folklor.4882

Öz

Nonverbal plays, which are about to disappear today, can be examined under the
title of performing arts in the context of the definition of intangible cultural heritage.
Performing arts -especially nonverbal plays- are a cultural heritage that needs to be
passed on in a master-apprentice relationship and requires specialized skills. At the
same time, the details of nonverbal plays from the past to the present can also be
revealed through literature review, and these studies support the viability of cultural
heritage. Due to the details of nonverbal plays, in the context of the conservation
approach of intangible cultural heritage; it can be said that classical Turkish poetry
contributes to the goals of compiling, archiving, transferring from generation to
generation and making it a part of living culture. Studies to determine the meanings
that “Divan” poets attribute to theatrical plays and their perspective on these plays
will provide a better understanding of both the practice of these plays and classical
Turkish poetry. In addition, it will make it easier to look at the play-art relationship
from the framework of cultural heritage and tradition, and shed light on the aspect
of classical poetry that ensures the sustainability of cultural heritage. In studies
on theatrical plays, some travel writings and history books, especially the “sȗr
nȃmes”, have been used as sources. It can be said that there has not been a detailed
study on the “Divans” on this issue and that these games have not been adequately
addressed in the context of intangible cultural heritage. The aim of the study is to
examine these plays by taking “Divan” poets as a source, to determine how the
plays are reflected in the poems, to get clues about the way the nonverbal plays are
applied based on them, and to contribute to the revival of the nonverbal theatrical
plays. In this research, the meanings of theatrical plays in cultural life will be
emphasized, and the wordless spectacle plays, which have the quality of being a
part of the cultural life of the Ottoman period and have representation value in the
context of ensuring cultural continuity, will be mentioned. It will be emphasized
how performing arts such as acrobatics, conjuring, dance, power show, balance
shows, and games performed with animals are handled with witness couplets - as
an element of discourse and in the context of reflecting daily life.

Anahtar Kelimeler

acrobat , juggler , dance , entertainment , ICH

Etik Beyan

Research and publication ethics statement: Research it has not been previously published or sub- mitted to any other outlet for publication. The author followed ethical principles and rules during the research process. Contribution rates of authors to the article: First author %100. Ethics committee approval: Ethics committee approval is not required for the study. Support statement (optional): No financial support was received for the study. Conflict of interest: There is no conflict of interest between the authors of this article.

Kültürel Mirasın Aktarımı Bağlamında Klasik Türk Şiirinin Geleneksel Sözsüz Seyirlik Oyunlara Katkısı Üzerine

Öz

Günümüzde kaybolmaya yüz tutmuş olan sözsüz oyunlar somut olmayan kültürel
mirasın tanımı bağlamında gösteri sanatları başlığı altında incelenebilir. Gösteri sa
natları usta çıraklık ilişkisi içinde aktarılması gereken -ve özellikle de sözsüz oyun
lar- beceri isteyen bir kültürel mirastır. Aynı zamanda geçmişten günümüze sözsüz
oyunların detayları literatür taramasıyla da ortaya çıkarılabilmekte ve bu çalışmalar
kültürel mirasın yaşayabilirliğine destek olmaktadır. Sözsüz oyunlara dair rastlanan
detaylar nedeniyle, SOKÜM’ün koruma yaklaşımı bağlamında derleme, arşivleme,
kuşaktan kuşağa aktarımı sağlama ve yaşayan kültürün bir parçası haline getirme
hedeflerine klasik Türk şiirinin katkı sağladığı söylenebilir. Divan şairinin seyirlik
oyunlara yüklediği anlamları ve bu oyunlara bakış açışını tespit etmek için yapıla
cak çalışmalar hem oyunların uygulama biçiminin hem de klasik Türk şiirinin daha
iyi anlaşılmasını sağlayacaktır. Bunun yanı sıra oyun-sanat ilişkisine kültürel miras
ve gelenek çerçevesinden bakmayı kolaylaştıracak ve klasik şiirin kültürel mirasın
sürdürülebilirliğini sağlayan yönüne ışık tutacaktır. Seyirlik oyunlara yönelik araş
tırmalarda, genellikle surnâmeler başta olmak üzere bazı gezi yazıları ve tarih ki
tapları kaynak olarak kullanılmıştır. Divanlar üzerinde bu konuda ayrıntılı inceleme
yapılmadığı ve bu oyunların somut olmayan kültürel miras bağlamında yeterince ele
alınmadığı söylenebilir. Çalışmada, divan şairlerinin kaynaklığında bu oyunlara bak
mak, oyunların şiirlere nasıl yansıdığını tespit etmek ve şiirlerden hareketle seyirlik
oyunların uygulanış biçimine dair ipuçları yakalamak ve sözsüz seyirlik oyunların
yeniden canlandırılmasına (revitalization) katkı sağlamak hedeflenmektedir. Seyirlik
oyunların kültürel yaşamda ifade ettiği anlamlar üzerinde durulduktan sonra Osmanlı
dönemi kültürel hayatının bir parçası olma ve kültürel devamlılığı sağlama bağla
mında temsil değeri olan sözsüz seyirlik oyunlardan bahsedilecektir. Tanık beyitlerle
cambazlık, gözbağcılık, dans, güç gösterisi, akrobasi ve denge gösterisi, hayvanlarla
icra edilen oyunlar gibi gösterim sanatlarının -bir söylem unsuru olarak ve gündelik
yaşamın yansıtılması bağlamında- nasıl ele alındığı üzerinde durulacaktır.

Anahtar Kelimeler

cambaz , hokkabâz , sirk , eğlence , SOKÜM

Etik Beyan

Araştırma ve yayın etiği beyanı: Bu makale, orijinal veriler temelinde hazırlanmış özgün bir araştırma makalesidir. Daha önce hiçbir yerde yayımlanmamış olup başka bir yere yayımlanmak üzere gönderil memiştir. Yazar, araştırma sürecinde etik ilkelere ve kurallara uymuştur. Yazarların katkı düzeyleri: Birinci yazar %100. Etik komite onayı: Bu çalışma için etik kurul onayı gerekmemektedir. Finansal destek: Bu araştırma için herhangi bir finansal destek alınmamıştır. Çıkar çatışması: Bu çalışma ile ilgili herhangi bir çıkar çatışması bulunmamaktadır.

Kaynakça

• Açıkgöz, N. (2017). Riyâzü’ş-şuara. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Akarsu, K. (1989). Za’îfî divânı [Yayımlanmamış doktora tezi] Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Akkuş, M. (2018). Nef’î divânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Aksoyak, İ. H. (2018). Gelibolulu Mustafa Âlî divanı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Alıcı, L. (1998). Divan-ı Nâşid [Yayımlanmamış doktora tezi] Malatya İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• And, M. (1959). 40 gün 40 gece eski donanma ve şenliklerde seyirlik oyunlar. Taç.
• And, M. (1982). Osmanlı şenliklerinde Türk sanatları. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• And, M. (2012). Oyun ve bügü. Yapı Kredi.
• Arslan, M. (1990). Divan edebiyatında manzum surnameler [Yayımlanmamış doktora tezi] Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Arslan, M. (2009). Sivaslı Gulâmî divânı. Asitan.
• Avşar, Z. (2017). Revânî divânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Aydemir, Y. (2018). Ramazan Behiştî divânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Aydın, G. (2019). Bosnalı Sâbit divanının bağlamlı dizin ve işlevsel sözlüğü [Yayımlanmamış doktora tezi] Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Aynur, H. (2009). Surnâme. TDV İslam Ansiklopedisi. 565-567.
• Bilkan, A. F. (2011). Nâbî divânı I-II. Akçağ.
• Boratav, P. N. (1995). 100 soruda Türk halk edebiyatı. Gerçek.
• Buyruk, İ. E. (2015). Bağdatlı Rûhî divanında sosyal hayat [Yayımlanmamış doktora tezi] Konya Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Canım, R. ve Durmuş, T. I. (2018). Şevkî divanı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Çağbayır, Y. (2016). Orhun yazıtlarından günümüze Türkiye Türkçesinin söz varlığı. Ötüken.
• Çavuşoğlu, M. ve Tanyeri, M. A. (1997). Zâtî divânı III. Cild (Edisyon Kritik ve Transkripsiyon). İstanbul Üniversitesi. Edebiyat Fakültesi.
• Çobanoğlu, Ö. (2018). Halk edebiyatına giriş II. Anadolu Üniversitesi.
• Dikmen, H. (1991). Seyyid Vehbî ve divânının karşılaştırmalı metni [Yayımlanmamış doktora tezi] Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Düzgün, D. (2014). Türkiye’de geleneksel tiyatro çalışmaları. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, (52), 143-158.
• Erünsal, İ. E. (2018). Tacîzâde Ca’fer Çelebi divânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Goody, J. (2009). Sözlü Kültür. Millî Folklor, (S. Gürçayır, Çev.) 21(83), 128-132.
• Gök, T. (2019). 16. Asır Osmanlı toplumuna açılan bir pencere Fakîrî’nin risâle-i ta’rifât’ı”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, (23), 315-380.
• Gümüş, N. (1992). Yahya Nazîm dîvânı I(inceleme-metin). [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi] Kayseri Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Hocaoğlu Alagöz, K. (2021). Klasik Türk edebiyatının eğlenceli tipleri I: kâsebâz. Turkish Studies Language, 16(4). 2145-2156.
• Hocaoğlu Alagöz, K. (2022). Klasik Türk edebiyatının eğlenceli tipleri: Çengiler ve köçekler. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 6(3), 227-239.
• Hocaoğlu Alagöz, K. (2022). Klasik Türk edebiyatında eğlenceli bir tip: Hokkabaz, Klasik Türk Edebiyatında Gülmece ve Mizah, M. Esat Harmancı, M. Kuzubaş, M. Özdemir, G. Tanrıbuyurdu, (Ed.), İKSAD Global Yayıncılık.
• İpekten, H. ve Günay K. (2017). Heşt bihişt. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• İpekten, H. (2019). Na’ilî-i Kadîm divânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• İsen, M. Ve Burmaoğlu, H. B. (2011). Bursa şehrengizi Lâmi’î Çelebi. Bursa Kültür.
• Kahraman, S.A. ve Dağlı, Y. (2006). Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi seyahatnâmesi 1/2. Yapı Kredi. Kaplan, M. (2003). Deh Murg-ı Şemsî (inceleme-metin-sözlük). Celal Bayar Üniversitesi. Kaya, B. A. (2017). Azmizâde Hâletî divânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Keskin, N. İ. (2013). Fâzıl’ın çengîleri: Çengînâme üzerine. The Journal of Academic Social Science Studies, 6(8), 329-371.
• Kavruk, H. (2022). Şeyhülislam Yahyâ divânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Kurtoğlu, O. (2018). Bosnalı Âsım divânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Küçük, S. (1994). Bâkî divânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Mengi, M. (2020). Mesîhî divânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Mermer, A. (2020). Karamanlı Aynî divânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Musluoğlu F. (2022). Hayretî divânı (tenkitli metin-dil içi çeviri) Paradigma.
• Nutku, Ö. (1983). Gösterim sanatları terimleri sözlüğü. TDK.
• Oğuz, M. O. (2013). Küreselleşme ve Uygulamalı Halk Bilimi, 2. Baskı. Akçağ.
• Okçu, N. (1993). Şeyh Gâlib divânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Onay, A. T. (1993). Eski Türk edebiyatında mazmunlar ve izâhı [C. Kurnaz, Haz.] Türkiye Diyanet Vakfı.
• Özkan, Ö. (2005). Divan şiirinde sosyal hayat (14 ve 15. yüzyıl). [Yayımlanmamış doktora tezi] Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Özyıldırım, A. E. (1999). Hamdullah Hamdî divânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Pehlivan, E. (2001). Nasihât-nâme, Şeyh Eşref bin Ahmed [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Saraç, M. A. Y. (2017). Emrî divânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Sekman, M. ve Arık Ateş, P. (2016). Türk gösterim sanatlarında sirk. Anadolu Üniversitesi Sanat & Tasarım Dergisi, 7(7), 19-29.
• Şen, F. M. (2002). Tâcîzâde Câfer Çelebi divanında XV. ve XVI. yüzyıl Osmanlı toplum hayatı. [Yayımlanmamış doktora tezi] İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Şentürk, A. A. (2017). Osmanlı şiiri klavuzu 1. Osedam Yayınları.
• Şentürk, A. A. (2019). Osmanlı şiiri klavuzu 2. Osedam Yayınları.
• Tahralı, M. (2008). Rifâiyye. TDV İslam Ansiklopedisi, 35. 99-103.
• Tarlan, A. N. (1967). Zâtî divanı I. Cild. İstanbul Üniversitesi. Edebiyat Fakültesi.
• Tarlan, A. N. (1992). Ahmet Paşa divanı. Akçağ.
• Tarlan, A. N. (1997). Necâtî Beg divanı. MEB.
• Timurtaş, F. K. (1980). Şeyhî ve Hüsrev ü Şîrîn’i: inceleme-metin. İstanbul Üniversitesi.
• Tulum, M. ve Tanyeri, M. A. (1977). Nevʿî dîvân (tenkidli basım) İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi. URL-1: https://ich.unesco.org/doc/src/00009-TR-PDF.pdf (Erişim tarihi: 05.01.2024).
• URL-2: https://aregem.ktb.gov.tr/TR-50839/somut-olmayan-kulturel-miras-envanter-calismalari.html (Erişim tarihi: 05.01.2024).
• Üzgör, T. (1991). Fehîm-i Kadîm hayatı, sanatı, divanı ve metnin bugünkü Türkçesi. AKM
• Vural, R. (2020). Dürrî Ahmed Efendi divanı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Yavuz, K. ve Yavuz, O. Muhibbî dîvânı. YEK.
• Yavuz, S. (2019). Eskicumalı Hamîd divanı (inceleme-metin). [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi] Trakya Üniversitesi SBE.
• Yenikale, A. (2017). Sünbülzâde Vehbî dîvânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Yılmaz, K. (2017). İbrahim Tırsî dîvânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.