On the Contribution of Classical Turkish Poetry to Traditional Non-Verbal Demonstrations in the Context of the Transmission of Cultural Heritage

Öz

Nonverbal plays, which are about to disappear today, can be examined under the title of performing arts in the context of the definition of intangible cultural heritage. Performing arts -especially nonverbal plays- are a cultural heritage that needs to be passed on in a master-apprentice relationship and requires specialized skills. At the same time, the details of nonverbal plays from the past to the present can also be revealed through literature review, and these studies support the viability of cultural heritage. Due to the details of nonverbal plays, in the context of the conservation approach of intangible cultural heritage; it can be said that classical Turkish poetry contributes to the goals of compiling, archiving, transferring from generation to generation and making it a part of living culture. Studies to determine the meanings that “Divan” poets attribute to theatrical plays and their perspective on these plays will provide a better understanding of both the practice of these plays and classical Turkish poetry. In addition, it will make it easier to look at the play-art relationship from the framework of cultural heritage and tradition, and shed light on the aspect of classical poetry that ensures the sustainability of cultural heritage. In studies on theatrical plays, some travel writings and history books, especially the “sȗr nȃmes”, have been used as sources. It can be said that there has not been a detailed study on the “Divans” on this issue and that these games have not been adequately addressed in the context of intangible cultural heritage. The aim of the study is to examine these plays by taking “Divan” poets as a source, to determine how the plays are reflected in the poems, to get clues about the way the nonverbal plays are applied based on them, and to contribute to the revival of the nonverbal theatrical plays. In this research, the meanings of theatrical plays in cultural life will be emphasized, and the wordless spectacle plays, which have the quality of being a part of the cultural life of the Ottoman period and have representation value in the context of ensuring cultural continuity, will be mentioned. It will be emphasized how performing arts such as acrobatics, conjuring, dance, power show, balance shows, and games performed with animals are handled with witness couplets - as an element of discourse and in the context of reflecting daily life.

Anahtar Kelimeler

• acrobat
• juggler
• dance
• entertainment
• ICH

Kültürel Mirasın Aktarımı Bağlamında Klasik Türk Şiirinin Geleneksel Sözsüz Seyirlik Oyunlara Katkısı Üzerine

Öz

Günümüzde kaybolmaya yüz tutmuş olan sözsüz oyunlar somut olmayan kültürel mirasın tanımı bağlamında gösteri sanatları başlığı altında incelenebilir. Gösteri sa natları usta çıraklık ilişkisi içinde aktarılması gereken -ve özellikle de sözsüz oyun lar- beceri isteyen bir kültürel mirastır. Aynı zamanda geçmişten günümüze sözsüz oyunların detayları literatür taramasıyla da ortaya çıkarılabilmekte ve bu çalışmalar kültürel mirasın yaşayabilirliğine destek olmaktadır. Sözsüz oyunlara dair rastlanan detaylar nedeniyle, SOKÜM’ün koruma yaklaşımı bağlamında derleme, arşivleme, kuşaktan kuşağa aktarımı sağlama ve yaşayan kültürün bir parçası haline getirme hedeflerine klasik Türk şiirinin katkı sağladığı söylenebilir. Divan şairinin seyirlik oyunlara yüklediği anlamları ve bu oyunlara bakış açışını tespit etmek için yapıla cak çalışmalar hem oyunların uygulama biçiminin hem de klasik Türk şiirinin daha iyi anlaşılmasını sağlayacaktır. Bunun yanı sıra oyun-sanat ilişkisine kültürel miras ve gelenek çerçevesinden bakmayı kolaylaştıracak ve klasik şiirin kültürel mirasın sürdürülebilirliğini sağlayan yönüne ışık tutacaktır. Seyirlik oyunlara yönelik araş tırmalarda, genellikle surnâmeler başta olmak üzere bazı gezi yazıları ve tarih ki tapları kaynak olarak kullanılmıştır. Divanlar üzerinde bu konuda ayrıntılı inceleme yapılmadığı ve bu oyunların somut olmayan kültürel miras bağlamında yeterince ele alınmadığı söylenebilir. Çalışmada, divan şairlerinin kaynaklığında bu oyunlara bak mak, oyunların şiirlere nasıl yansıdığını tespit etmek ve şiirlerden hareketle seyirlik oyunların uygulanış biçimine dair ipuçları yakalamak ve sözsüz seyirlik oyunların yeniden canlandırılmasına (revitalization) katkı sağlamak hedeflenmektedir. Seyirlik oyunların kültürel yaşamda ifade ettiği anlamlar üzerinde durulduktan sonra Osmanlı dönemi kültürel hayatının bir parçası olma ve kültürel devamlılığı sağlama bağla mında temsil değeri olan sözsüz seyirlik oyunlardan bahsedilecektir. Tanık beyitlerle cambazlık, gözbağcılık, dans, güç gösterisi, akrobasi ve denge gösterisi, hayvanlarla icra edilen oyunlar gibi gösterim sanatlarının -bir söylem unsuru olarak ve gündelik yaşamın yansıtılması bağlamında- nasıl ele alındığı üzerinde durulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• cambaz
• hokkabâz
• sirk
• eğlence
• SOKÜM

Kaynakça

1. Açıkgöz, N. (2017). Riyâzü’ş-şuara. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
2. Akarsu, K. (1989). Za’îfî divânı [Yayımlanmamış doktora tezi] Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Akkuş, M. (2018). Nef’î divânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
3. Aksoyak, İ. H. (2018). Gelibolulu Mustafa Âlî divanı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
4. Alıcı, L. (1998). Divan-ı Nâşid [Yayımlanmamış doktora tezi] Malatya İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
5. And, M. (1959). 40 gün 40 gece eski donanma ve şenliklerde seyirlik oyunlar. Taç.
6. And, M. (1982). Osmanlı şenliklerinde Türk sanatları. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
7. And, M. (2012). Oyun ve bügü. Yapı Kredi.
8. Arslan, M. (1990). Divan edebiyatında manzum surnameler [Yayımlanmamış doktora tezi] Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

9. Arslan, M. (2009). Sivaslı Gulâmî divânı. Asitan.
10. Avşar, Z. (2017). Revânî divânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
11. Aydemir, Y. (2018). Ramazan Behiştî divânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
12. Aydın, G. (2019). Bosnalı Sâbit divanının bağlamlı dizin ve işlevsel sözlüğü [Yayımlanmamış doktora tezi] Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
13. Aynur, H. (2009). Surnâme. TDV İslam Ansiklopedisi. 565-567.
14. Bilkan, A. F. (2011). Nâbî divânı I-II. Akçağ.
15. Boratav, P. N. (1995). 100 soruda Türk halk edebiyatı. Gerçek.
16. Buyruk, İ. E. (2015). Bağdatlı Rûhî divanında sosyal hayat [Yayımlanmamış doktora tezi] Konya Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
17. Canım, R. ve Durmuş, T. I. (2018). Şevkî divanı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
18. Çağbayır, Y. (2016). Orhun yazıtlarından günümüze Türkiye Türkçesinin söz varlığı. Ötüken.
19. Çavuşoğlu, M. ve Tanyeri, M. A. (1997). Zâtî divânı III. Cild (Edisyon Kritik ve Transkripsiyon). İstanbul Üniversitesi. Edebiyat Fakültesi.
20. Çobanoğlu, Ö. (2018). Halk edebiyatına giriş II. Anadolu Üniversitesi.
21. Dikmen, H. (1991). Seyyid Vehbî ve divânının karşılaştırmalı metni [Yayımlanmamış doktora tezi] Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
22. Düzgün, D. (2014). Türkiye’de geleneksel tiyatro çalışmaları. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, (52), 143-158.
23. Erünsal, İ. E. (2018). Tacîzâde Ca’fer Çelebi divânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
24. Goody, J. (2009). Sözlü Kültür. Millî Folklor, (S. Gürçayır, Çev.) 21(83), 128-132.
25. Gök, T. (2019). 16. Asır Osmanlı toplumuna açılan bir pencere Fakîrî’nin risâle-i ta’rifât’ı”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, (23), 315-380.
26. Gümüş, N. (1992). Yahya Nazîm dîvânı I(inceleme-metin). [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi] Kayseri Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
27. Hocaoğlu Alagöz, K. (2021). Klasik Türk edebiyatının eğlenceli tipleri I: kâsebâz. Turkish Studies Language, 16(4). 2145-2156.
28. Hocaoğlu Alagöz, K. (2022). Klasik Türk edebiyatının eğlenceli tipleri: Çengiler ve köçekler. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 6(3), 227-239.
29. Hocaoğlu Alagöz, K. (2022). Klasik Türk edebiyatında eğlenceli bir tip: Hokkabaz, Klasik Türk Edebiyatında Gülmece ve Mizah, M. Esat Harmancı, M. Kuzubaş, M. Özdemir, G. Tanrıbuyurdu, (Ed.), İKSAD Global Yayıncılık.
30. İpekten, H. ve Günay K. (2017). Heşt bihişt. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
31. İpekten, H. (2019). Na’ilî-i Kadîm divânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
32. İsen, M. Ve Burmaoğlu, H. B. (2011). Bursa şehrengizi Lâmi’î Çelebi. Bursa Kültür.
33. Kahraman, S.A. ve Dağlı, Y. (2006). Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi seyahatnâmesi 1/2. Yapı Kredi. Kaplan, M. (2003). Deh Murg-ı Şemsî (inceleme-metin-sözlük). Celal Bayar Üniversitesi. Kaya, B. A. (2017). Azmizâde Hâletî divânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
34. Keskin, N. İ. (2013). Fâzıl’ın çengîleri: Çengînâme üzerine. The Journal of Academic Social Science Studies, 6(8), 329-371.
35. Kavruk, H. (2022). Şeyhülislam Yahyâ divânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
36. Kurtoğlu, O. (2018). Bosnalı Âsım divânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
37. Küçük, S. (1994). Bâkî divânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
38. Mengi, M. (2020). Mesîhî divânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
39. Mermer, A. (2020). Karamanlı Aynî divânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
40. Musluoğlu F. (2022). Hayretî divânı (tenkitli metin-dil içi çeviri) Paradigma.
41. Nutku, Ö. (1983). Gösterim sanatları terimleri sözlüğü. TDK.
42. Oğuz, M. O. (2013). Küreselleşme ve Uygulamalı Halk Bilimi, 2. Baskı. Akçağ.
43. Okçu, N. (1993). Şeyh Gâlib divânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
44. Onay, A. T. (1993). Eski Türk edebiyatında mazmunlar ve izâhı [C. Kurnaz, Haz.] Türkiye Diyanet Vakfı.
45. Özkan, Ö. (2005). Divan şiirinde sosyal hayat (14 ve 15. yüzyıl). [Yayımlanmamış doktora tezi] Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
46. Özyıldırım, A. E. (1999). Hamdullah Hamdî divânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
47. Pehlivan, E. (2001). Nasihât-nâme, Şeyh Eşref bin Ahmed [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
48. Saraç, M. A. Y. (2017). Emrî divânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
49. Sekman, M. ve Arık Ateş, P. (2016). Türk gösterim sanatlarında sirk. Anadolu Üniversitesi Sanat & Tasarım Dergisi, 7(7), 19-29.
50. Şen, F. M. (2002). Tâcîzâde Câfer Çelebi divanında XV. ve XVI. yüzyıl Osmanlı toplum hayatı. [Yayımlanmamış doktora tezi] İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
51. Şentürk, A. A. (2017). Osmanlı şiiri klavuzu 1. Osedam Yayınları.
52. Şentürk, A. A. (2019). Osmanlı şiiri klavuzu 2. Osedam Yayınları.
53. Tahralı, M. (2008). Rifâiyye. TDV İslam Ansiklopedisi, 35. 99-103.
54. Tarlan, A. N. (1967). Zâtî divanı I. Cild. İstanbul Üniversitesi. Edebiyat Fakültesi.
55. Tarlan, A. N. (1992). Ahmet Paşa divanı. Akçağ.
56. Tarlan, A. N. (1997). Necâtî Beg divanı. MEB.
57. Timurtaş, F. K. (1980). Şeyhî ve Hüsrev ü Şîrîn’i: inceleme-metin. İstanbul Üniversitesi.
58. Tulum, M. ve Tanyeri, M. A. (1977). Nevʿî dîvân (tenkidli basım) İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi. URL-1: https://ich.unesco.org/doc/src/00009-TR-PDF.pdf (Erişim tarihi: 05.01.2024).
59. URL-2: https://aregem.ktb.gov.tr/TR-50839/somut-olmayan-kulturel-miras-envanter-calismalari.html (Erişim tarihi: 05.01.2024).
60. Üzgör, T. (1991). Fehîm-i Kadîm hayatı, sanatı, divanı ve metnin bugünkü Türkçesi. AKM
61. Vural, R. (2020). Dürrî Ahmed Efendi divanı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
62. Yavuz, K. ve Yavuz, O. Muhibbî dîvânı. YEK.
63. Yavuz, S. (2019). Eskicumalı Hamîd divanı (inceleme-metin). [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi] Trakya Üniversitesi SBE.
64. Yenikale, A. (2017). Sünbülzâde Vehbî dîvânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
65. Yılmaz, K. (2017). İbrahim Tırsî dîvânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.