Mardin Kültürünün Edebiyat ve Mimarlık Arakesitinde İncelenmesi: Murathan Mungan Örneği

Öz

Çalışmada Mardin›in sosyo-kültürel ve toplumsal değerlerinin folklorik ögeler açı sından edebiyat ve mimariye yansımaları incelenmiştir. Makalenin örneklemi ola rak Mardinli yazar Murathan Mungan’ın otobiyografik nitelikteki Paranın Cinleri ve Harita Metod Defteri isimli kitapları seçilmiştir. Mardin’in mimari özellikleri ele alınarak bu özelliklerin tarihi ve kültürel bağlamı betimsel olarak incelenmiştir. Seçilen eserlerde yer alan anlatılar üzerinden Mardin’in mimari dokusunun top lumsal değerlerle nasıl iç içe geçtiği ele alınmıştır. Yazarın çocukluk anıları, ma halle hayatı, ritüeller ve özel günleri ele alışı mimari mekânlarla ilişkilendirilerek okunmuştur. Bu anılar, Mardin’in mimari yapılarının sosyal yaşamın bir parçası olduğunu ortaya koymuştur. Bu açıdan metinlerde hangi toplumsal değerlere yer verildiği belirlenmiş ve sonunda “aile yapısı, statü, komşuluk ilişkileri, mahremi yet, konfor, ritüeller” olmak üzere altı kategoride değerlendirmeler yapılmıştır. Sonuç olarak, edebî eserlerin Mardin’in mimari kültürünü anlamak için önemli bir kaynak olduğu görülmüştür. Mardinli yazar Murathan Mungan’ın edebî dili nin betimleyici olduğu ve anılarından beslenerek yazdığı eserlerde kent folkloruna dair detaylı bilgiler verdiği belirlenmiştir. Bu anlatılar, yalnızca bireysel hatıraların aktarımıyla sınırlı kalmayıp kent kültürünün gündelik yaşamdaki yansımalarını da görünür kılmıştır. Burada, Mardin’in toplumsal değerlerinden özellikle mahremi yet, konfor ve aile yapısının ön plana çıktığı belirlenmiştir. Makale, kentin mimari kültürünün edebiyata etkisini vurgulamış, mimarinin toplumsal değerler ve norm larla iç içe yapısının edebiyatçılara ve edebî eserlere tesirini de ortaya koymuştur.

Anahtar Kelimeler

• kent folkloru
• kültür
• mimari değerler
• Mardin
• Murathan Mungan

An Examination of Mardin Culture in the Intersection of Literature and Architecture: The Case of Murathan Mungan

Öz

The study examines the reflections of Mardin’s socio-cultural values in literature and architecture through folkloric elements. Murathan Mungan’s autobiographical books The Spirits of Money and Map Method Notebook were selected as examples for the article. Mardin’s architectural features were examined and their historical and cultural context was described. The narratives in the selected works were used to explore how Mardin’s architectural fabric is intertwined with social values. The author’s childhood memories, neighborhood life, rituals, and special days were interpreted in relation to architectural spaces. These memories reveal that Mardin’s architectural structures are an important part of social life. From this perspective, the social values reflected in the texts were identified and evaluations were made in six categories: “Family structure, status, neighborly relations, privacy, comfort, and rituals.” It is concluded that literary works play an important role in understanding Mardin’s architectural culture. It was observed that the literary language of Mardin born writer Murathan Mungan is descriptive and that his memory-based works provide detailed information about the city’s folklore. These narratives also make visible the reflections of urban culture in everyday life. In this context, Mardin’s social values, particularly privacy, comfort, and family structure, become prominent. The article emphasizes the influence of the city’s architectural culture on literature and reveals how the close relationship between architecture and social values and norms affects writers and literary works.

Anahtar Kelimeler

• urban folklore
• culture
• architectural values
• Mardin
• Murathan Mungan

Kaynakça

1. Akarsu, H.T., & Erdoğan, N. (2020). Edebiyatta mimarlık. 2. Baskı. YEM Yayın.
2. Alioğlu, E. F. (2003). Mardin: Şehir dokusu ve evler. Tarih Vakfı.
3. Atik, D., & Erdoğan, N. (2007). Geleneksel Konut Mimarlığını Etkileyen Sosyo-Kültürel Faktörler: Edirne’de Şinasi Dörtok Evi. Trakya Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi. 8(1), 21-27.
4. Çevirme, H. (2022). Murathan Mungan Bir Kültürel Okuma Denemesi. Kriter.
5. Davutoğlu, E. (2019). Kültürel turizmin bir yerel kalkınma aracı olarak sürdürülebilirliğinin Mardin kenti örneği üzerinden incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Gazi Üniversitesi Fen Bi limleri Enstitüsü.
6. Dinç, M., & Yolcu, M. A. (2024). Kentsel Mekânların Folklorik İşlevleri: Çanakkale Örneği. Folklor Akademi Dergisi, 7(3), 1032-1048. doi.org/10.55666/folklor.1542429
7. Eco, U. (2012). Anlatı Ormanlarında Altı Gezinti (K. Atakay, Çev.) Can.
8. Erdal, T. (2015). Sedat Veyis Örnek’in öykülerinde “mekân” algısı. folklor/edebiyat, 21(82), 377-392.

9. Fallah Tafti, F., Rashid, M.M, & Rodes, S. (2024). Socio-Cultural Dynamics of Dwelling in Persian Architecture: A Critical Review of Components of Culture, Interrelations, and Layers. Deakin Uni versity. Conference contribution. https://hdl.handle.net/10779/DRO/DU:26054245.v1
10. Gehlot, K., Mishra, S. A., & Trivedi, K. (2018). Literary architecture. International Journal of Research - Granthaalayah, 6(10),121-129. doi.org/10.29121/granthaalayah.v6.i10.2018.1169
11. Google Earth. (2024). Mardin [Uydu görüntüsü] Google. https://earth.google.com/web/ (Erişim tarihi: 29.03.2024).
12. Havik, K. (2012). Urban literacy: A scriptive approach to the experience, use and imagination of place. TU Delft. Delft University of Technology.
13. Kaya, E. (2007). Kentleşme ve kentlileşme. Okutan.
14. Koçak, H. (2011). Kent-Kültür İlişkisi Bağlamında Türkiye’de Değişen ve Dönüşen Kentler. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 6(2), 259-269.
15. Mazumdar, S., & Mazumdar, S. (1994). Societal Values and Architecture: A Socio-Physical Model of Interrelationships. Journal of Architecture and Planning Research, 11(1), 66-90.
16. Mazumdar, S., & Mazumdar, S. (1999). ‘Women’s Significant Spaces’: Religion, Space, and Commu nity. Journal of Environmental Psychology, 19, 159-170.
17. Moslund, S. (2010). The presence of place in literature – with a few examples from Virginia Woolf. Ak tuel Forskning. http://static.sdu.dk/mediafiles//F/3/9/%7BF39578E6-7C8B-49BA-B7BE-3244D3 CC3884%7DPlaceInLiterature.pdf
18. Mungan, M. (2015). Harita metod defteri. Metis.
19. Mungan, M. (2002). Paranın cinleri. 5. Baskı. Metis.
20. Öktem Erkartal, P. (2021). Reading the Spatial Organization of Yalvaç Tıraşzade Mansion Thro ugh Cultural Codes. Journal of Architectural Sciences and Applications, 6(1), 11-24. https://doi. org/10.30785/mbud.801122
21. Örer, G. (1993). İstanbul’un kentsel kimliği ve değişimi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Ensitüsü.
22. Özdemir, N. (2009). Turizm ve Edebiyat. Milli Folklor, (82), 32-49.
23. Rapoport, A. (1998). Using “culture” in housing design. Housing and society, 25(1-2), 1-20.
24. Sazyek, E. (2013). Refik Halit Karay’ın Anahtar Adlı Romanında Mekân İmgeleri. folklor/edebiyat, 19(73), 131-145.
25. Stephenson, L. (2010). Decorating Fiction: Edith Wharton’s Literary Architecture. University of Toron to Quarterly 79(4), 1096-1104. doi.org/10.1353/utq.2010.0259.
26. Terzoglou, N.I. (2018). Architecture as meaningful language: Space, place and narrativity. Linguistics and Literature Studies, 6(3), 120–132. doi.org/10.13189/lls.2018.060303
27. Tolan, B. (1978). Toplum bilimlerine giriş. Kalite Matbaası.
28. Türk Dil Kurumu (2023). Güncel Türkçe Sözlük. https://sozluk.gov.tr/ (Erişim tarihi: 10.12.2023).
29. Uğurlu, S.B. (2007). Bellek, tarih ve kültür: Murathan Mungan’da Mardin imgesi. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi. 4(2), 1-23.
30. Uygur, H.K. (2014). Mardin’in Geleneksel Eğlencesi: Leyli Gecesi. Milli Folklor, 13(102), 86- 98.
31. Yazıcı, M. (2016). Değerler ve Toplumsal Yapıda Sosyal Değerlerin Yeri. Firat University Journal of Social Sciences, 24(1), 209-223. doi.org/10.18069/fusbed.10221
32. Yeler, S. (2021). Cinlerin İstanbul’u. N. Erdoğan, H.T. Akarsu, T. Özbursalı (Ed.) Çağdaş Türk edebi yatında mimarlık (s. 262-266) YEM Yayın.
33. Yücel Besim, D., & Songür Dağ, E. (2025). Halikarnas Balıkçısı’nın Bodrum’daki Miras ve Kalıtlarının İzini Sürmek ve Güncel Bir Sunum Önerisi. folklor/edebiyat, 31(122), 487-516. doi.org/10.22559/ folklor.3873
34. Weber, M. (2003). Şehir/modern kentin oluşumu (M. Ceylan, Çev.) Bakış.