Alevi-Bektaşi Geleneğindeki Miraçlamalara Meşrulaştırma Kavramı Odağında Metinlerarası Bir Yaklaşım Denemesi

Öz

Gökyüzü, insan muhayyilesinde tanrının yahut tanrıların ikametgâhı olarak tasav vur edilmiş, kozmik/ilahi bilginin kaynağı daima gökyüzünde aranmıştır. Bundan dolayı göğe yükselme motifi, dinî anlatılarda en çok karşılaşılan motiflerden biri hâline gelmiştir. Bu durumun İslam dinindeki tezahürü ise miraç hadisesidir. Mu cizevi bir hadise olan miraç, salt bir dinî anlatı olarak kalmamış; İslam edebiyat ve sanatlarını da derinden etkilemiştir. Aynı zamanda miraç hadisesinin farklı çevre lerde, bilhassa sufi zümreler tarafından yeniden yorumlandığı görülmektedir. Bu nunla beraber, Alevi-Bektaşi geleneğinin de miracı farklı bir biçimde, miraçlama adıyla yeniden ele aldığı gözlemlenmektedir. Bu çalışmanın konusunu, Kur’an ve hadis kaynaklı miraç anlatısıyla Alevi-Bektaşi geleneğindeki miraçlamaların mukayesesi oluşturmaktadır. Çalışmada, Halil İbrahim Şahin’in Balıkesir Çepnilerin den derlediği, gelenekte Şah İsmail’e ait olduğu düşünülen miraçlama metni esas alınmıştır. Zikredilen iki anlatı mukayese edilirken metinlerarası bir perspektiften faydalanılmış, bilhassa Gérard Genette’in “Palempsest” yaklaşımı kullanılmıştır. Esasında modern edebiyata dayalı bir yaklaşım olarak yirminci yüzyılda ortaya çıkan metinlerarasılık, ilerleyen yıllarda folklor ürünlerinin incelenmesi için de kullanılan yöntemlerden bir hâline gelmiştir. Bu yöntemin kullanılması, ele alınan anlatıdaki biçimsel ve anlamsal dönüşümlerin yanı sıra işlevsel dönüşümlerin de tespit edilmesine imkân vermektedir. Bu çalışmadaki işlevsel dönüşümler, genel olarak Karl Mannheim’ın “meşrulaştırma” kavramı etrafında analiz edilmiştir. Sonuç olarak koşuklaştırma, vezin-dönüşümü, indirgeme, genişletme, öyküsel dö nüşümlerin gerçekleştiği tespit edilmiştir. Bu durum, sözlü folklor ürünlerinin de metinlerarası bir sürece katıldıklarını, hatta bu süreçte ana metin olarak konumla nabildiklerini göstermektedir. İşlevsel dönüşümler hususunda ise ibadetin/ritüelin kökeninin aynı kaldığı ancak miraçlamanın daha çok meşrulaştırma yönüyle ön plana çıktığı saptanmıştır. Bu anlatıyla birlikte, Alevi-Bektaşi inancının kutsal şa hısları hâkim söylemin içinden geçirilmiş; onların meşruiyet zeminleri oluşturul muş, etki alanları genişletilmek istenmiştir. Muhtelif anlatılarda Mevlânâ, Ahmet Yesevî, Veysel Karanî gibi mutasavvıfların yahut Satuk Buğra Han gibi tarihî şahsiyetlerin de miraç hadisesinin içine dâhil edilmesi, bu durumu kanıtlar niteliktedir.

Anahtar Kelimeler

• anlatı
• miraç
• miraçlama
• metinlerarasılık
• meşrulaştırma

Etik Beyan

Araştırma ve yayın etiği beyanı: Bu makale, orijinal veriler temelinde hazırlanmış özgün bir araştırma makalesidir. Daha önce hiçbir yerde yayımlanmamış olup başka bir yere yayımlanmak üzere gönderil memiştir. Yazarlar, araştırma sürecinde etik ilkelere ve kurallara uymuşlardır. Yazarların katkı düzeyleri: Makale tek yazarlıdır. Etik komite onayı: Bu çalışma için etik kurul onayı gerekmemektedir. Finansal destek: Bu araştırma için herhangi bir finansal destek alınmamıştır. Çıkar çatışması: Bu çalışma ile ilgili herhangi bir çıkar çatışması bulunmamaktadır.

Teşekkür

Metinlerarasılık yaklaşımıyla tanışmama vesile olan ve bu çalışmanın her aşamasında beni destekleyen kıymetli hocam Dr. Öğr. Üyesi Seda Aksüt Çobanoğlu’na teşekkür ederim

An Intertextual Analysis of Miraçlamas in the Alevi-Bektashi Tradition from the Perspective of Legitimization

Öz

Throughout human imagination, the sky has been conceived as the dwelling place of God or gods, and the source of cosmic or divine knowledge has consistently been sought in the heavens. Consequently, the motif of ascension to the sky has become one of the most frequently encountered themes in religious narratives. In Islam, this motif finds its most significant expression in the miʿraj event. As a miraculous occurrence, the miʿraj is not merely a religious narrative; it has profoundly influenced Islamic literature and the arts. Furthermore, the miʿraj has been reinterpreted in different contexts, particularly within Sufi communities. Similarly, the Alevi Bektashi tradition has reexamined the miʿraj in a distinct manner, referring to it as miraçlama. This study presents a comparative analysis of the miʿraj narrative based on Qurʾanic and hadith sources and its adaptation within the Alevi-Bektashi tradition. The analysis draws on a miraçlama text compiled by Halil İbrahim Şahin from the Çepni community of Balıkesir, traditionally attributed to Shah Ismail. The comparison is conducted from an intertextual perspective, primarily employing Gérard Genette’s concept of the “palimpsest.” Although intertextuality originally emerged in the twentieth century as a method rooted in modern literary theory, it has since been adapted for the study of folklore. The application of this approach enables the identification not only of formal and semantic transformations within the narratives but also of functional transformations. In this study, functional transformations are analyzed within the framework of Karl Mannheim’s concept of “legitimization.” The findings reveal various transformations, including versification, metrical modification, reduction, expansion, and narrative alteration. These results suggest that oral folklore products also participate in intertextual processes and may even assume the role of a primary text within this framework. Regarding functional transformations, it has been determined that while the essence of worship and ritual remains unchanged, miraçlama primarily serves as a tool of legitimization. Through these narratives, sacred figures of Alevi-Bektashi belief are articulated within the dominant discourse, thereby establishing their legitimacy and expanding their sphere of influence. The inclusion of mystics such as Mevlânâ, Ahmet Yesevî, and Veysel Karanî, as well as historical figures such as Satuk Bugra Khan, in various miʿraj narratives provides further evidence of this phenomenon.

Anahtar Kelimeler

• narrative
• mi’raj
• miraçlama
• intertextuality
• legitimization

Kaynakça

1. Aktulum, K. (2000). Metinlerarası ilişkiler. Öteki.
2. Aktulum, K. (2022a). Folklor ve metinlerarasılık. Çizgi.
3. Aktulum, K. (2022b). Folklor söylemi. Çizgi.
4. Avşar, M. (2024). Hamdullah Çelebi’nin miraçlaması merkezinde, miraçlamaların Alevi ve Bektaşi geleneğindeki yeri: Tokat örneği, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, 110, 79-108.
5. Bauman, R. (2015). Tür, performans ve metinler arasılığın üretimi, M. Ö. Oğuz, S. Gürçayır Teke, S. Akkaya (Ed.) Halk Biliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar 3 içinde (261-271) Geleneksel.
6. Bozkurt, M. (2021). İslam öncesi ‘Ortadoğu’ inançlarında göğe yükseliş anlatıları ve İslâm’da mi’rac: İslâm geleneğindeki mi’rac anlatısının özgünlüğü meselesi, Journal of Islamicjerusalem Studies, 21(3), 353-372.
7. Duran, H. (2022). Hâcı Bektaş Velî velâyetnâmesi. Vakıfbank Kültür.
8. Eliade, M. (2003). Dinler tarihine giriş. Kabalcı.

9. Gülten, S. (2023). Türklerin Hz. Ali’si: Destanlar, efsaneler, menkıbeler. Yeditepe.
10. Gürtaş, İ. ve Çakmak, Y. (2020). Giriş, Y. Çakmak ve İ. Gürtaş (Ed.) Kızılbaşlık, Alevilik, Bektaşilik: Tarih-kimlik-inanç-ritüel içinde (33-40), İletişim.
11. Kalenderoğlu, S. ve Güray, C. (2019). Miraç kavramının Alevi sözlü kültürü açısından incelenmesi: Çubuk-Şabanözü örneği, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, 92, 143-170.
12. Karpat, K. (1974). The stages of Ottoman history: A structural comparative approach, The Ottoman State and its place in world history içinde, Leiden.
13. Korkmaz, E. (2003). Ansiklopedik Alevilik-Bektaşilik terimleri sözlüğü. Kaynak.
14. Melikoff, I. (2022a). Hacı Bektaş efsaneden gerçeğe: Türkiye’de halk tasavvufunun doğuşu ve evrimi. Monografi.
15. Melikoff, I. (2022b). Uyur idik uyardılar: Türk sufizminin izleri üzerine. Monografi.
16. Ocak, A. Y. (2020). Türk ve Türkiye tarihsinde İslâm’ı çalışmak yahut ‘arı kovanına çomak sokmak’, Y. Çakmak ve İ. Gürtaş (Ed.), Kızılbaşlık, Alevilik, Bektaşilik: Tarih-kimlik-inanç-ritüel içinde (55 70) İletişim.
17. Ong, W. J. (2020). Sözlü ve yazılı kültür: Sözün teknolojileşmesi. Metis.
18. Önal, M. N. (2020). Türk halk Müslümanlığında miraç algısı, Erdem, 80, 89-110.
19. Özay, Y. (2007). Metinlerarası ilişkilerde sözlü yapıtların ve sanatçıların konumu üzerine, Milli Folklor, 75, 164-173.
20. Özay, Y. (2009). Metinlerarasılık ve Türk halk hikâyelerinde ana-metinsel dönüşümler, Milli Folklor, 83, 6-18.
21. Özkan, A. (2018). Sünni mutasavvıflarda Hz. Ali ve Ehl-i Beyt algısı: Eşrefoğlu Rumi örneği, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, 86, 83-93.
22. Peacock, A. C. S. (2023). Moğol Anadolu’sunda İslam, edebiyat ve toplum (R, Akman, Çev.) Koç Üniversitesi.
23. Rohrich, L. (1998). Halk anlatımı araştırmasında anlam arayışı, Millî Folklor, 39, 97-106.
24. Stewart, S. (1978). Nonsense: Aspects of intertextuality in folklore and literature, Baltimore, The Johns Hopkins University.
25. Şahin, H. İ. (2015). Ritüel ve kutsal anlatı ilişkisi bağlamında Balıkesir Çepnilerinin cem törenlerindeki ‘miraçlama’lar üzerine bir değerlendirme, Milli Folklor, 105, 99-110.
26. Tunç, G. (2009). ‘Leyla ile Mecnun’ ve ‘Ferhad ile Şirin’ anlatılarının meşrulaştırma kavramı odağında çağdaş edebiyata metinlerarası yansımaları, Milli Folklor, 83, 19-29.
27. Uludağ, S. (2009). Sidretü’l-müntehâ, TDV İslâm Ansiklopedisi, 37, 151-152.
28. Uzun, M. İ. (2020). Mi’râciyye, TDV İslâm Ansiklopedisi, 30, 135-140.
29. Ürkmez, E. (2015). Türk-İslâm mitolojisi bağlamında mi’râç motifi ve Türkiye kültür tarihine yansımaları [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
30. Yavuz, S. S. (2020). Mi’rac, TDV İslâm Ansiklopedisi, (30), 132-135.
31. Yıldırım, D. (1985). Türk folklor araştırmalarının problemleri, Erdem, 1(2), 545-557.
32. Yıldırım, D. (2000). Türk sözel kültüründe sürerlilik: Osmanlı Hânedanlığı döneminden Cumhuriyete, Türkbilig, 1(1), 32-45.
33. Yıldırım, R. (2018). Geleneksel Alevilik: İnanç, ibadet, kurumlar, toplumsal yapı, kolektif bellek. İletişim.
34. Yıldırım, R. (2022). Menâkıb-ı Evliyâ (Buyruk): Tarihsel arka plan, metin analizi, edisyon-kritik metin. Yapı Kredi.
35. Yörükan, Y. Z. (2002). Anadolu’da Alevîler ve Tahtacılar. Türkiye Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı.