Needs Analysis of School Dictionaries Based on Teacher Perspectives in the Context of a Real-Life-Oriented School Dictionary

Yıl 2026, Cilt: 32 Sayı: 126 , 377 - 404 , 01.05.2026

Bülent Özkan , Nurettin Demir , Ayça Çağlayan Özkan

https://doi.org/10.22559/folklor.4944

https://izlik.org/JA36JE82LY

Öz

The Real-Life-Based School Dictionary (RLBSD) is an innovative educational resource developed as an experimental, results-oriented teaching material for contemporary learning environments. It is a dictionary application designed in accordance with lexicographic principles and methods. The RLBSD is based on a special-purpose corpus consisting of natural language data that children aged 6–15 are likely to encounter in educational contexts. In lexicography, needs analysis—an essential component of user research—constitutes a key intersection between dictionary compilers and users in improving dictionary quality. This process depends on the purpose and target audience of the dictionary. Accordingly, identifying user needs plays a central role in dictionary design, and systematic user research is crucial for lexicographers. Without a thorough understanding of user needs, it is difficult to assess the extent to which these needs can be met. This study aims to conduct a needs analysis based on the perspectives of 96 teachers from ten different disciplines who were involved as stakeholders in the user research conducted prior to the development of the RLBSD. It also seeks to evaluate the extent to which the RLBSD meets these identified needs. A qualitative research design was adopted, and data were collected through an open-ended questionnaire consisting of 11 questions. The responses were coded, and content analysis was conducted to determine frequencies and interpret the findings. The results indicate that, based on teacher expectations, the RLBSD has a strong potential to meet the needs identified by users.

Anahtar Kelimeler

lexicography , user research , needs analysis , teacher opinions , school dictionary

Öğretmen Görüşleri Çerçevesinde Okul Sözlükleri İçin İhtiyaç Durumu Analizi Bağlamında Gerçek Yaşam Temelli Okul Sözlüğü

https://izlik.org/JA36JE82LY

Öz

Gerçek Yaşam Temelli Okul Sözlüğü (GYTOS), günümüz çağdaş eğitim öğretim ortamlarında ihtiyaç duyulan deneysel sonuçlara dayalı bir ders materyali olması nedeniyle özgün bir yapıt olarak alan yazınındaki yerini almıştır. Bu bağlamda GYTOS, 6-15 yaş aralığındaki çocukların eğitim öğretim ortamlarında karşılaşabilecekleri doğal dil verilerine ait metinleri içeren “özel alan derlemi”nden yararlanılarak derlem dilbilim ilke ve yöntemleriyle oluşturulmuş bir sözlük uygulamasına karşılık gelmektedir. Sözlükçülükte kullanıcı araştırmasının bir parçası olan ihtiyaç durumu analizi; sözlük hazırlayıcıları ile kullanıcılar arasında, oluşturulacak sözlüğün amacı ve hedef kitlesine bağlı olarak niteliğin artırılmasında önemli bir kesişim kümesine işaret eder. Hedef kitlenin ihtiyaçları, bu noktada sözlüklerin oluşturulmasında anahtar bir rol oynar. Kullanıcı araştırmaları aracılığıyla ihtiyaçların belirlenme aşaması, sözlükçüler için önemli bir yol göstericidir. Gerçek anlamda kullanıcıların ihtiyaçları bilinmeksizin söz konusu ihtiyaçların ne ölçüde karışlanabildiği sorusunu cevaplamak oldukça güçtür. Çalışma, tam da bu noktada GYTOS’nin oluşturulma aşamasından önce kullanıcı araştırmasında birer paydaş olan 10 farklı branştan 96 öğretmenin görüşleri çerçevesinde bir ihtiyaç durumu analizi yapmayı ve bu anlamda GYTOS’nin kullanıcı ihtiyaçlarını ne ölçüde karşılayabildiğini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu çalışmada; nitel araştırma yöntemi benimsenmiş, veri toplama aracı olarak ise anket tekniği kullanılmıştır. Çalışmada; öğretmenlere 11 soruluk açık uçlu bir anket uygulanmış, anket sorularına verilen cevaplar kodlanmış, içerik analizi (content analysis) yapılarak frekanslar ortaya konulmuş ve yorumlanmıştır. Bu çalışmayla öğretmen beklentileri göz önüme alındığında GYTOS’nin öğretmenlerin ifade ettikleri tüm ihtiyaçları karşılama potansiyelinin oldukça yüksek olduğu sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

sözlükçülük , kullanıcı araştırması , ihtiyaç durumu analizi , öğretmen görüşleri , okul sözlüğü

Etik Beyan

Araştırma ve yayın etiği beyanı: Bu çalışma tamamıyla özgün bir araştırma makalesidir. Makale, TÜ BİTAK-SOBAG-1003 Öncelikli Alanlar Ar-Ge Projeleri Destekleme Programı desteğiyle yürütülmüş olan bir projeye dayanmaktadır ve projenin bir çıktısı olarak ilgili dergiye gönderilmiştir. Araştırma herhangi bir sempozyum, kongre vb. sunulmamış ya da başka bir dergiye değerlendirilmek üzere gön derilmemiştir. Yazarların makaleye katkı oranları: Bu makaleye yazarlar eşit oranda katkı sağlamıştır. Etik komite onayı: Araştırmada etik kurul izni sunulmuştur. Çıkar çatışması: Yazarlar, çıkar çatışması olmadığını beyan ederler.

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK-SOBAG-1003 Öncelikli Alanlar Ar-Ge Projeleri Destekleme Programı tara fından desteklenmiştir.

Teşekkür

TÜBİTAK’a desteklerinden dolayı teşekkür ederiz.

Kaynakça

• Akalın, Ş. H. (2010). Sözcük bilimi ve sözlükçülük. Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, 98(698), 162 169.
• Atkins, S. and Rundell, M. (2008). The Oxford guide to practical lexicography. Oxford University Press.
• Baskın, S. (2017). 5. sınıf öğrencilerinin sözlük ihtiyacı ve ortaokul sözlükleri. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 21(3), 765-789.
• Bergenholtz, H. and Tarp, S. (1995). The preparation of specialised dictionaries. In H. Bergenholtz and S. Tarp (Eds.), Manual of specialised lexicography (pp. 77-97). John Benjamins.
• Bergenholtz, H. and Tarp, S. (2010). LSP lexicography or terminography? The lexicographer’s point of view. In P.A. Fuertes-Olivera (Ed.) Specialised dictionaries for learners (pp. 14-31). Printing.
• Boz, E. (2006). Sözlük ve sözlükçülük sorunları. G. Gülsevin ve E. Boz (Ed.) Türkçenin çağdaş sorunları içinde (s. 1-44) Gazi.
• Boz, E. (2011). Leksikografi Teriminin Tanımı ve Türkçe Karşılığı Üzerine. Dil ve Edebiyat Araştırmaları, 4. https://izlik.org/JA52PR37MS
• Bozkurt, F. (2017). Sözlükselleşme: Genel sözlükler için sözlük birim seçimi. Kesit.
• Chi, A. (2013). Researching pedagogical lexicography. In H. Jackson (Ed.). (pp. 165-187) The Bloomsbury companion to lexicography. Bloomsbury.
• Çağlayan Özkan, A. (2025). The effectiveness of the “real-life-based school dictionary” as an electronic dictionary. Lexikos, 35(1), 143-156. doi.org/10.5788/35-1-2006
• Çağlayan Özkan, A. ve Özkan, B. (2022). Kelime öğretiminde sözlük kullanımının etkisi: “Gerçek yaşam temelli okul sözlüğü” örneği. Ç. Çarkıt ve H. C. Kurnaz (Ed.) Kuramdan uygulamaya kelime öğretimi içinde (s. 297-307) Nobel Akademik Yayıncılık.
• Dzharasova, T. T. (2020). English lexicology and lexicography: Theory and practice. Kazakh University.
• Erikli, F. (2019). Leksikografi nedir? Terimin uygulama ve kuram temelli Türkçe karşılıkları ve bu karşılıkların kapsamları. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 36(1), 1-10. doi. org/10.32600/huefd.441312
• Gerçek yaşam temelli okul sözlüğü. (2025). Erişim adresi: https://okulsozlugum.com/, http:// turkcederlem.mersin.edu.tr/okulsozluk/
• Gouws, R.H. and Prinsloo, D.J. (2005). Principles and practice of South African lexicography. SUN PReSS Media.
• Göçer, A. (2016). Türkçe öğretmenleri ve öğretmen adaylarının “sözlük bilgisi ve sözcük öğretimi”ne yönelik yeterlikleri. Millî Eğitim, 210, 373-390.
• Gökter Gençer, B. (2018). Tek dilli genel sözlüklerde tanım [Yayımlanmamış doktora tezi] Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Gülden, B. ve Ayhan, Ö. (2023). Okul sözlüklerinin nitelik ve nicelikleri üzerine 7. sınıf seviyesi çerçevesinde bir inceleme. Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 671-699.
• Güzel, Z. ve Süslü, H. D. (2022). İlkokul Türkçe sözlüklerinin niteliksel özellikleri üzerine bir inceleme. Dijital Teknolojiler ve Eğitim Dergisi, 1(2), 130-144.
• Hartmann, R.R.K. and James, G. (1998). Dictionary of lexicography. Routledge.
• Householder, F. W. (1967). Summary reports. In F.W. Householder and S. Saporta (Eds.) Problems in lexicography (pp. 283-286). Indiana University Press.
• Jackson, H. (2002). Lexicography: An introduction. Routledge.
• Kahraman, M. (2016). Sözlük bilim kuram, ilke ve yöntemler üzerine. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 5(8), 3288-3312.
• Kemiksiz, Ö. (2015). İlköğretim Türkçe sözlüklerin 7. sınıf Türkçe dersi öğrenci çalışma kitabındaki “kelimede anlam” etkinliklerinde kullanılabilirliğinin incelenmesi. Uluslararası Eğitim Bilimleri Dergisi, 2(5), 141-158.
• Maden, A. (2020). Sözlük kullanmaya yönelik araştırmaların eğilimleri: Betimsel bir içerik analizi. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 24, 449-472.
• Mangoya, E. (2009). Target users’ expectations versus the actual compilation of a Shona children’s dictionary. Lexikos, 19(1), 120-133. doi.org/10.5788/19-1-184
• Melanlıoğlu, D. (2013). Ortaokul öğrencilerinin sözlük kullanma alışkanlıkları: Nitel bir araştırma. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 2(2), 266-284.
• Miles, M. B. and Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook. Sage Publications.
• Minaeva, L. (2007). English lexicology and lexicography. Astrel.
• Okur, A. (2011). İlköğretim Türkçe sözlükleri üzerine. Turkish Studies, 6(1), 1567-1583
• Özkan, B. (2021a). Gerçek yaşam temelli okul sözlüğü uygulamaları (TÜBİTAK-SOBAG-1003 Proje Raporu No. 118K019).
• Özkan, B. (2021b). The real-life-based school dictionary for Turkish. Lexikos, 31(1), 468-486. https:// doi.org/10.5788/31-1-1659
• Quemada, B. (1972). Lexicology and lexicography. In T.A. Sebeok (Ed.) Current trends in linguistics (pp. 395-475). Mouton.
• Serin, N. (2022). Okul sözlüklerinde yer alan örnek cümlelerin seçiminde kullanılacak ölçütler. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 9, 53-70. doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1179406
• van Sterkenburg, P. (2003). “The” dictionary: Definition and history. In P. van Sterkenburg (Ed.) A practical guide to lexicography (pp. 3-17). John Benjamins Publishing Company.
• Tarp, S. (2009). Reflections on lexicographical user research. Lexikos, 19, 275-296. doi.org/10.5788/19 0-440
• Tarp, S. and Gouws, R. H. (2012). School dictionaries for first-language learners. Lexikos, 22 (1), 333 351. doi.org/10.5788/22-1-1011
• Usta, H. İ. (2010). Sözlükçülük ve sözlük araştırmacılığı. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 7(2), 92-101.
• Wiegand, H. E. (1998). Wörterbuchforschung: Untersuchungen zur Wörterbuchbenutzung, zur Theorie, Geschichte, Kritik und Automatisierung der Lexikographie (Vol. 1) Walter de Gruyter.
• Yılmaz, E. (2009). Türkiye Türkçesi üzerine araştırmalar. Pegem Akademi.
• Yılmaz, E. ve Koçmar, Y. (2009). İlköğretim okulları (6., 7., 8. sınıflar) için hazırlanan Türkçe sözlüklerin Türkçe ders kitaplarındaki söz varlığını yansıtması bakımından değerlendirilmesi, Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 18, 79-98.
• Zgusta, L. (1971). Manual of lexicography. Academia/Mouton.
• Zhao, D. and Xu, H. (2022). Improving the compilation of English-Chinese children’s dictionaries: A children’s cognitive perspective. Lexikos, 32(1), 49-65. doi.org/10.5788/32-1-1681
• Zöfgen, E. (1994). Lernerwörterbücher in Theorie und Praxis: Ein Beitrag zur Metalexikographie mit besonderer Berücksichtigung des Französischen. Max Niemeyer Verlag.