Afet Folkloru: Tanım, Tasnif, İşlev ve Anlam

Öz

Öz Türkiye gibi afet riski yüksek ülkelerde afetle mücadele politikalarının gelişti rilebilmesi için toplumsal bellekte afetin nasıl muhafaza edildiğinin kavranması önem taşımaktadır. Folklor, toplumsal bellekteki fikirlerin kalıplaşarak muhafaza edildiği ve bu bilgilerin aktarılarak yaşamasına olanak sağlayan bir araçtır. Bu ça lışmada, afet folkloru kavramı teorik bir çerçevede ele alınarak afetlerin toplumsal bellekte nasıl işlendiği, anlamlandırıldığı ve aktarıldığı incelenmektedir. Çalışma, konuyla ilgili oluşmuş yazılı literatür ve 2025 yılında Kahramanmaraş’ta yürütü len saha araştırmasında, yönlendirilmiş mülakat yöntemiyle elde edilen verilerin analiz edilmesiyle biçimlendirilmiştir. Afet folkloru, afet teması etrafında oluşmuş, belli kalıplar kazanarak sözlü aktarım yoluyla kuşaktan kuşağa aktarılan, toplumsal onay gören, esnek ve işlevsel niteliği ile taşıyıcı grubun ihtiyaçlarına yanıt ve ren, toplumsal krizler karşısında canlanarak yıkımın kolektif bellekte işlenmesini sağlayan, sanatsal iletişimsel süreçlerle biçimlenmiş geleneksel bilgi türü olarak tanımlanmaktadır. Halkın yaşadığı afet deneyimlerinin bir sonucu olarak ortaya çıkan bu bilgi, afetleri anlamlandırma, hatırlatma ve afetlerle baş etme stratejileri geliştirme işlevine sahiptir. Afet folkloru, folklorun geleneksel türlerinde geniş bir yelpazede kendini göstermektedir. Sözlü anlatı türleri kapsamında özellikle mit, efsane ve memoratlar, afet temasını belirgin şekilde işlemektedir. Deprem, volka nik patlama, tsunami gibi afetlerle ilgili mitik köken tasarımları ya da afet sonrası kurtarma çalışmalarını içeren efsaneler bu kategori içinde yer almaktadır. Konuş malık türler arasında deyim ve atasözleri, afetten korunma ve önlem alma konu larında geleneksel bilgiyi yansıtmaktadır. Âşıklık geleneğindeki destan, koşma ve semai biçimlerindeki ağıtlar, tarihsel felaketlerden günümüze kadar afet temasını işlemeye devam etmiş, bu alanda bir birikim oluşturmuştur. Depremin ön belirtileri ve hayvan davranışlarına yüklenen kehanetler de halk inançları olarak afet folklo runun başka bir bölümünü oluşturur. Afet folklorunun, yaşanan travmaları kabul edilebilir kılma, toplumsal dayanışmayı güçlendirme, kültürel belleği koruyarak deneyimleri yeni nesillere aktarma, afetlere karşı farkındalık uyandırma işlevlerini yerine getirdiği anlaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• afet
• folklor
• afet folkloru
• toplumsal travma
• kültürel bellek

Etik Beyan

Araştırma ve yayın etiği beyanı: Bu makale tamamıyla özgün bir araştırma olarak planlanmış, yürütül müş ve sonuçlandırılmıştır. Araştırma herhangi bir sempozyum, kongre vb. sunulmamış ya da başka bir dergiye değerlendirilmek üzere gönderilmemiştir. Yazarların katkı düzeyleri: Birinci yazarın katkı düzeyi %50, ikinci yazarın katkı düzeyi 50’dir. Etik komite onayı: Bu araştırma için Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Bilimsel Araştırma Önerisi Etik Değerlendirme Kurulu’ndan 18.10.2023 tarihli ve E-99711239-050.04.01-348619 sayılı kararla etik kurul onayı alınmıştır. Finansal destek: Bu makale, “TÜBİTAK 3005-Sosyal ve Beşeri Bilimlerde Yenilikçi Çözümler Araş tırma Projeleri Destek Programı” kapsamında desteklenen ve Doç. Dr. Adil ÇELİK tarafından yürütülen 324K624 numaralı “Depremle İlgili Olağanüstü Anlatılar ve Halk İnançları: Pazarcık ve Elbistan Ör nekleri” başlıklı proje kapsamındaki çalışmalardan üretilmiştir. Araştırmaya sunduğu finansal destek için TÜBİTAK’a teşekkür ederiz. Çıkar çatışması: Çalışmada potansiyel çıkar çatışması bulunmamaktadır.

Disaster Folklore: Definition, Classification, Function and Meaning

Öz

In countries with high disaster risk, such as Turkey, understanding how disasters are preserved in social memory is crucial for developing disaster response policies. Folklore is a tool that preserves ideas in social memory by solidifying them into patterns and enables the transmission of this knowledge. This study examines the concept of disaster folklore within a theoretical framework, exploring how disasters are processed, interpreted, and transmitted in social memory. The study is based on an analysis of the existing written literature on the subject and data obtained through guided interviews conducted during field research in Kahramanmaraş in 2025. Disaster folklore is defined as a type of traditional knowledge shaped by artistic communicative processes, which has emerged around the theme of disasters, acquired certain patterns, is transmitted from generation to generation through oral transmission, is socially accepted, is flexible and functional in nature, responds to the needs of the carrier group, revives in the face of social crises, and enables the processing of destruction in the collective memory. This knowledge, which emerges as a result of the disaster experiences of the people, serves the function of making sense of disasters, remembering them, and developing strategies for coping with them. Disaster folklore manifests itself in a wide range of traditional folklore genres. Within the scope of oral narrative genres, myths, legends, and memorates, in particular, deal explicitly with the theme of disasters. Mythical origin designs related to disasters such as earthquakes, volcanic eruptions, and tsunamis, or legends involving post-disaster rescue efforts, fall within this category. Among conversational genres, idioms and proverbs reflect traditional knowledge on disaster prevention and protection. Epics, ballads, and laments in the form of koşma and semai within the tradition of aşık poetry have continued to address the theme of disasters from historical catastrophes to the present day, creating an accumulation of knowledge in this field. The early signs of earthquakes and prophecies attributed to animal behavior also form another part of disaster folklore as popular beliefs. It is understood that disaster folklore fulfills the functions of making traumatic experiences acceptable, strengthening social solidarity, preserving cultural memory by passing on experiences to new generations, and raising awareness about disasters.

Anahtar Kelimeler

• disaster
• folklore
• disaster folklore
• social trauma
• cultural memory

Kaynakça

1. Aça, M. (2015), Meslek folkloru araştırmaları tarihine bir bakış. Uluslararası Türk Dünyası Kültür Araştırmaları Dergisi, 1(1), 111-137.
2. Aça, M. (2023). Mitik, epik ve dinsel anlatıların kurgusal gerçekliğinde gizlenen ekolojik krizler. Kor kut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 13, 585-601
3. Aksoy-Sheridan, R. A. (2007). Kentte mitsel korku: Fısıltı depremleri”. Millî Folklor, 19(75), 126-133.
4. Altun, I. ve Çelik, E. (2015). 17 Ağustos Depremine ait inanışlar ve memoratlar. K. Tok (Ed.), 5. Ulus lararası deprem sempozyumu bildirileri içinde. Kocaeli Üniversitesi Yayınları.
5. Andersen, D. M. (1974). The Los Angeles Earthquake and the folklore of disaster. Western Folklore, 33(4), 331-336.
6. Aslan, E. (2023), Kent folkloru nedir? E. Aslan (Ed.), Kuramsal yaklaşımlar ışığında kent folkloru içinde (s. 49-54) Çizgi.
7. Bakırcı, N. (2023). Âşıkların dilinde Kahramanmaraş merkezli depremler. Kamu Yönetimi Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi, (4), 25-74.
8. Barber, E. W., and Barber, P. T. (2012). When they severed earth from sky: How the human mind shapes myth. Princeton University Press.

9. Ben-Amos, D. (2003). Şartlar ve çevre içinde folklorun bir tanımına doğru. G. Öğüt Eker vd. (Ed. ), Halkbiliminde kuramlar ve yaklaşımlar içinde (s. 31-55) Millî Folklor. Bendix, R. (1990). Reflections on earthquake narratives. Western Folklore, 49(4), 331-347.
10. Berberian, M. (2014). Earthquake folklore and legends. M. Berberian (Ed.), Developments in Earth Surface Processes, Elsevier.
11. Birkalan-Gedik, H. (2024). Putting folklore to use: Reflections on Masal Evi, Halıdere-Türkiye, 1999 2000. folklor/edebiyat, 30(4/1), 1257-1272.
12. Boratav, P. N. (1994). 100 soruda Türk folkloru. Gerçek.
13. Boyer, R. (2000). Loki. Y. Bonnefoy (Ed.), Antik dünya ve geleneksel toplumlarda dinler ve mitolojiler sözlüğü içinde (s. 705-706) Dost.
14. Bulut, M. (2024), Earthquake in mythological narratives. folklor/edebiyat, 30(4/1), 1273-1286.
15. Can, Ş. (2025). Yas, inanç, direniş: Yıkımın ardından somut olmayan mirası yeniden düşünmek. J. R. M. Coelho ve A. M. Beylunioğlu (Ed.), Deprem Sonrası Antakya: Tanıklıklar, Miras ve Gelecek. İstos.
16. Cashman, K. V., and Cronin, S. J. (2008). Welcoming a monster to the world: Myths, oral tradition, and modern societal response to volcanic disasters. in volcanic hazards, risks, and disasters. Journal of Volcanology and Geothermal Research, 176(3), 407-418.
17. Çapcıoğlu, İ. ve Çınar, R. (2023). İnanç, dil ve kültür ekseninde depremin toplumsal yansımaları. M. A. Kasapoğlu (Ed.), Afet ve toplum insan-doğa ilişkisi içinde (S. 121-138) Töz.
18. Çelik, A. (2021). Ateşin mitolojik kökeni: Türk ve Yunan mitolojilerindeki tasarımların karşılaştırılma sı. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 9(27), 304-318.
19. Çelik, A. (2025a). Mitolojiden efsaneye deprem anlatıları: Kahramanmaraş örneği. Millî Folklor, 148, 53-64.
20. Çelik, A. (2025b). Mitolojik tasarımlarda deprem. M. A. Yolcu vd. (Ed.), Çağdaş yaklaşımlar odağında toplum ve kültür araştırmaları-iv içinde (s. 1-12) Paradigma Akademi.
21. Çelik, A. ve Özalp, G. (2025). Folklorik deprem anlatılarında rüya. M. Dinç (Ed.), 7. Uluslararası Toplum ve Kültür Araştırmaları Sempozyumu (10-12Ekim 2025) Tam Metin Bildiriler Kitabı içinde (s. 1-13) TOKÜAD Yayınları.
22. Çevirme, H. (2020). A cultural approach to earthpuake coping strategies: Examples of Turkish folk poems and memorates. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 13(31), 1073-1087.
23. Çevirme, H. (2024). Türkiye’de 2019-2023 yılları arasında sosyal bilimler alanında yazılmış bilimsel makalelerde afet ve kültür ilişkisi. TYB Akademi, 40, 50-72.
24. Çobanoğlu, Ö. (2000). Âşık tarzı kültür geleneği ve destan türü. Akçağ.
25. De Vos, F. A. (2018). Folklor ve internet: Netlore, ineternet folkloru. M. Ö. Oğuz vd. (Haz.), Netlore ve Netnografi içinde (s. 9-14) Geleneksel.
26. Diktaş Yerli, G. (2023). Sosyal bilimler alanında afet konulu lisansüstü çalışmaların bibliyometrik ve tematik analizi. Afet ve Risk Dergisi, 6(3), 961-976.
27. Dölek, İ. (2021). Afetler ve afet yönetimi. Pegem Akademi.
28. Ekici, M. (2004). Halk bilgisi (folklor) derleme ve inceleme yöntemleri. Geleneksel.
29. Eliade, M. (2001). Mitlerin özellikleri. (S. Rifat, Çev.) Om Kuram.
30. Erdal, T. (2024). 6 Şubat 2023 depremlerinin mitik, teolojik ve psiko-sosyal yansımaları. Avrasya Ulus lararası Araştırma Dergisi, 12(39), 262-284.
31. Erhat, A. (2007). Mitoloji sözlüğü. Remzi.
32. Florinsky, I. V. (2016). Earthquake lIights in legends of the Greek Orthodoxy. Mediterranean Archae ology and Archaeometry, 6(1), 159-168.
33. Goldstein, K. S. (1983). Sahada folklor derleme metotları. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
34. Gulbenkian Komisyonu (2003). Sosyal bilimleri açın: Sosyal bilimlerin yeniden yapılanması üzerine rapor (Ş. Tekeli, Çev.) Metis.
35. Halk bilgisi toplayıcılarına rehber. (1928). (Haz.) Halk Bilgisi Derneği, İktisat Matbaası.
36. Harmancı, M. ve Arıcan, S. (2024). Earthquake and the breakdown of silence: The traumalamentation interactıon. Türkbilig, 48, 330-346.
37. Harva, U. (2015). Altay panteonu: Mitler, ritüeller, inançlar ve tanrılar. Doğukütüphanesi.
38. Hudson, A. P. (1947). A ballad of the New Madrid Earthquake. The Journal of American Folklore, 60(236), 147-150.
39. Kadıoğlu, M. (2013). Afet yönetimi beklenilmeyeni beklemek, en kötüsünü yönetmek. Marmara Bele diyeler Birliği.
40. Kara, R. (1994). Erzincan’ın gözyaşları (deprem, ağıt ve destanları) Erzincan Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği.
41. Kaval, Y. (2024). Yukarı Fırat Havzası folklorunda doğal afetlerin izleri. Türkbilig, 48, 347-376.
42. Kaya, D. (1991). Sivas’ta âşıklık geleneği ve Âşık Ruhsatî [Yayınlanmamış doktora tezi] Gazi Üniver sitesi SBE.
43. Kaya, D. (2007). Sivaslı âşıkların Marmara Depremi ile ilgili destanları. I. uluslararası Kocaeli ve çevresi kültür sempozyumu bildirileri 10-15 Nisan 2006 Cil I. Kocaeli Üniversitesi.
44. Kıran, E. (2025). Doğal afetlerin kültürlerarası iletişim aracı olan gastronomiye etkileri: Antakya mut fağı üzerine bir çalışma [Yayınlanmamış doktora tezi] İstanbul Üniversitesi SBE.
45. Kızıldağ, H. (2023). Âşık ve ozanların dilinden deprem ağıtları. Nobel Bilimsel.
46. Köse, S. (2016). Mitoloji ve şiir: Uygulamalı halk bilimi bağlamında Ziya Gökalp’ın şiirlerinde Türk mitik tasarımı. M. S. Çelepi (Ed.), Prof. Dr. İsmail Çetişli hatıra kitabı içinde (s. 301-311), Akçağ.
47. Oğuz, M. Ö. (2009). Somut olmayan kültürel miras nedir? Geleneksel.
48. Oliver-Smith, A. (1996). Anthropological research on hazards and disaster. Annual Review of Anthro pology, 25, 303-328.
49. Ögel, B. (1993). Türk mitolojisi (kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) I. Cilt. TTK.
50. Ögel, B. (1995). Türk mitolojisi: (kaynaklar ve açıklamaları ile destanlar) II. Cilt. TTK.
51. Örnek, S. V. (2000). Türk halkbilimi. Kültür Bakanlığı Yayınları.
52. Özdal, A. (2023). 06 Şubat 2023 Kahramanmaraş Depremi ağıt-destanlarının işlevsel analizi. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 11(11), 390-406.
53. Özdemir, C. (2023a). Âşık tarzı şiir geleneğinde deprem destanları. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 10, 230-255.
54. Özdemir, C. (2023b). Bir deprem destanında tarihin izleri: Mürefte ve Civarı Büyük Zelzele ve Yangını Garib Destanı. Folklor Akademi Dergisi, 6(2), 560-574.
55. Özmen, F. (2023). Depremlerin âşık tarzı Türk şiirindeki görünümü: Kahramanmaraş merkezli 11 ili etkileyen 2023 depremi örneği. Turkish Studies-Language & Literature, 18(3),1950-1960.
56. Püsküllüoğlu, A. (2003). Türk atasözleri sözlüğü. Arkadaş.
57. Roux, J. P. (2001). Türklerin ve Moğolların eski dini. Kabalcı.
58. Şenocak, E. (2006). İnsanlık tarihinde depremle ilgili inanışlar ve Marmara Depreminin eşzamanlılık boyutu, I. Uluslararası Kocaeli ve Çevresi Kültür Sempozyumu Bildirileri. Kocaeli BBY.
59. Tepeköylü, İ. (2016). Türkiye’de futbol, taraftar olgusu ve Beşiktaş Çarşı Grubu. Akademik Bakış, 56, 380-390.
60. Troll, V. R. vd. (2015). Ancient oral tradition discribes volcano-earthquake interaction at Merapi Vol cano, Indonesia. Physical Geography, 97(1), 137-166.
61. Türkan, H. K. (2023). Ozanların dilinden Kahramanmaraş merkezli depremler: Hatay örneği. Asya Studies, 7(24), 153-180.
62. Viitanen, W. (1973). Folklore and fakelore of an earthquake. Kentucky Folklore Record, 19, 99-111.
63. Yolcu, M. A. (2025). The association of natural disasters with divine punishment in traditional culture.
64. M. A. Yolcu vd. (Ed.), Çağdaş yaklaşımlar odağında toplum ve kültür araştırmaları-ıv içinde (s. 247-260) Paradigma Akademi.
65. Young, K. (2003), Beden folkloru. G. Ö. Eker vd. (Ed), Halkbiliminde kuramlar ve yaklaşımlar içinde (s. 437-442) Geleneksel.
66. Ziya Gökalp, (2024). Halk medeniyeti. M. Ö. Oğuz vd. (Ed.), Türk halk edebiyatı el kitabı içinde (s. 595-598) Grafiker.
67. Zozani, A. (2023). Arkaik insan davranışı olarak doğal afetin tanrıya fatura edilmesi. M. A. Kasapoğlu (Ed.), Afet ve toplum: İnsan-doğa ilişkisi içinde (s. 437-446) Töz.
68. Elektronik Kaynaklar: URL1: https://sozluk.gov.tr/?ara=afet (Erişim tarihi: 20.06.2025). URL2:https://www.euronews.com/culture/2024/08/09/volcanic-paintings-when-mount-etna-erupts some-residents-use-the-ash-to-make-art (Erişim tarihi: 20.06.2025).
69. Kaynak Kişiler: KK1: Erkek, 1988 doğumlu, ön lisans, kamu personeli, Kahramanmaraş/Elbistan, 01.06.2025. KK2: Erkek, 1980 doğumlu, lise, kepçe operatörü, Kahramanmaraş/Elbistan, 26.06.2025. KK3: Kadın, 1958 doğumlu, ilkokul, çalışmıyor, Elbistan, 9 Haziran 2025. KK4: Kadın, 1966 doğumlu, ilkokul, çalışmıyor, Pazarcık, 16 Haziran 2025. KK5: Erkek, 1965 doğumlu, ortaokul, esnaf, Pazarcık, 16 Haziran 2025. KK6: Erkek, 1998 doğumlu, önlisans, çalışmıyor, Elbistan, 3 Haziran 2025. KK7: Kadın, 1960 doğumlu, ilkokul, çalışmıyor, Elbistan, 8 Haziran 2025. KK8: Kadın, 1976 doğumlu, ortaokul, çalışmıyor, Elbistan, 3 Haziran 2025. KK9: Erkek, 1968 doğumlu, ilkokul, çiftçi, Pazarcık, 19 Haziran 2025. KK10: Kadın, 1952 doğumlu, okuryazar, çalışmıyor, Pazarcık, 16 Haziran 2025. KK11: Kadın, 1970 doğumlu, ortaokul, çalışmıyor, Pazarcık, 19 Haziran 2025. KK12: Erkek, 1972 doğumlu, lise, çiftçi, Elbistan, 28 Haziran 2025.