Korku Yerine Gülme: Rahatlama Kuramı Çerçevesinde Cehennem İçerikli Karikatürlerin İncelenmesi

Öz

Sözlü ve yazılı kültür çağından dijital çağa geçişte meydana gelen değişiklikler görsel kültür ortamını yaratır. Yeni ortam, insanların sözlü veya basılı metne değil söz veya yazıyla betimlenerek aktarılan görüntülere güldüğünün anlaşılmasını sağ lar. Bu noktada devreye insanın geliştirdiği savunma mekanizmasından biri olan mizah girer. Tarihsel süreç içerisinde gülme ve mizah üzerine araştırmacılar ben zer veya farklı yorumlarda bulunmuş, çeşitli teoriler geliştirmiştir. Ortaya atılan teoriler ilk aşamada üstünlük, zıtlık ve rahatlama olarak adlandırılmış, zamanla yeni araştırmalar eşliğinde farklı teoriler geliştirilmiştir. Bu makalede incelemeye tabii tutulan görsel metinlerin açıklanmasında mizahı ve gülmeyi sinirsel enerjiyle bağdaştırarak açıklamaya çalışan rahatlama kuramından faydalanılmıştır. Kura ma göre toplumsal yapı içerisinde oluşan tabu ve yasaklar bireylerde baskılanma hissi doğurur, bu baskılardan kurtulmak için rahatlamaya ihtiyaç duyan insanlar mizaha başvurur. Böylece şaka yoluyla yasaklanmış konular konuşulmaya, bas tırılmış duygular açığa çıkmaya başlar ve psikolojik rahatlama gerçekleşir. Gül meyle birlikte rahatlamayı sağlayan mizahi araçlar mevcuttur ve bunlardan biri karikatürlerdir. Bilhassa günümüzde görsel kültürün etkisinin artmasıyla birlikte toplumsal eleştirinin bir aracı olarak kullanılan karikatürler, siyasal ve dinsel otori telerin eleştirilmesi için güçlü bir platform oluşturur. Bu çalışmada, cehennem te malı karikatürlerde dinsel korku unsurlarının mizah yoluyla nasıl dönüştürüldüğü, dinî ritüellerin ve inanışların eleştirel bir bakış açısıyla nasıl değerlendirildiği ince lenmeye çalışılmıştır. Araştırmanın ilk aşamasında doğrudan veya dolaylı şekilde cehennemle bağlantısı olan cehennem ateşi, amel defteri, sırat köprüsü, şeytan, vesvese, şeytan taşlama gibi ögeler içeren karikatürler seçilmiştir. Ayrıca günümüz dünyasında insanları dehşete düşüren olayların cehennem ve şeytanla ilişkilendiril diği karikatürlere de yer verilmiştir. Belirlenen ögeler üzerinden seçilen karikatür ler rahatlama kuramı özelinde incelenmiştir. Buradan hareketle mizahın bireylerin bastırılan duygularını ve korkularını azaltmada nasıl bir rol oynadığı, korkunun nasıl bir rahatlama duygusuna dönüştüğü ortaya konmuştur.

Anahtar Kelimeler

• mizah
• rahatlama kuramı
• karikatür
• cehennem
• şeytan

Etik Beyan

Araştırma ve yayın etiği beyanı: Bu makale, orijinal veriler temelinde hazırlanmış özgün bir araştırma makalesidir. Daha önce hiçbir yerde yayımlanmamış olup başka bir yere yayımlanmak üzere gönderil memiştir. Yazar, araştırma sürecinde etik ilkelere ve kurallara uymuştur. Yazarların katkı düzeyleri: Bu makale tek yazarlıdır, yazarın katkı düzeyi %100’dür. Etik komite onayı: Bu makale için etik kurul onayı gerekmemektedir. Finansal destek: Bu araştırma için herhangi bir finansal destek alınmamıştır. Çıkar çatışması: Bu çalışma ile ilgili herhangi bir çıkar çatışması bulunmamaktadır

Laughter Instead of Fear: An Analysis of Hell-Themed Cartoons within The Framework of Relief Theory

Öz

The transition from oral and written culture to the digital age has facilitated the rise of visual culture, emphasizing that laughter is often triggered not by oral or written texts alone but by images conveyed through language or depiction. At this juncture, humor—one of the psychological defense mechanisms cultivated by human beings—becomes a crucial factor. Throughout history, scholars have analyzed laughter and humor from diverse perspectives, offering both similar and developing theories. Initially, three principal theories emerged: the Superiority Theory, the Incongruity Theory, and the Relief Theory. This study adopts Relief Theory, which interprets humor and laughter as a means of discharging nervous energy, to analyze visual texts. According to the theory, societal structures give rise to taboos and prohibitions, which generate a sense of repression in individuals; in response, people seek relief through humor as a coping mechanism. Through humor, taboo topics become expressible, suppressed emotions surface, and psychological relief is achieved. Among the various humoristic tools that facilitate this relief through laughter, caricatures hold a significant place. In contemporary society, where visual culture exerts an increasing influence, caricatures serve as potent instruments of social critique, particularly in challenging political and religious authorities. In the initial phase of the study, caricatures containing elements directly or indirectly associated with hell—such as hellfire, the record of deeds, the bridge of Sirat, the devil, evil suggestions (waswasa), and the ritual stoning of the devil—were selected for analysis. Additionally, caricatures depicting contemporary phenomena associated with existential anxiety, societal oppression, and hardship, metaphorically linked to hell and the devil, were included. These caricatures were analyzed within the framework of Relief Theory, emphasizing the therapeutic effects of laughter in mitigating psychological distress. Accordingly, this study aims to demonstrate the role of humor in alleviating suppressed emotions and fears, ultimately transforming fear into a source of psychological relief.

Anahtar Kelimeler

• Humor
• relief theory
• cartoon
• hell
• devil

Kaynakça

1. Akkaya, S. İ. (2020). Gülmece kuramlarına dayalı güldürü: Tolgshow örneklemi. İ. P. Uzun, B. Ma karoğlu ve K. Karaca (Ed.), Genç Dilbilim Yazıları içinde (ss. 153-160). Dilbilim Derneği. https:// www.dilbilimdernegi.org
2. And, M. (2008). Minyatürlerle Osmanlı-İslâm mitologyası. Yapı Kredi.
3. Aras, M. Ö. (1993). Cemre. TDV İslam Ansiklopedisi. C7, 340-341.
4. Aristoteles (1995). Retorik (M. H. Aydoğan, Çev.) Yapı Kredi.
5. Aydın, H. (2002). Kur’an açısından şeytanın etkisi bağlamında vesvese ve şüphe. İslâmî Araştırmalar Dergisi, 4, 537-542. Retrieved from https://www.islamiarastirmalar.com
6. Baudelaire, C. (1997). Gülmenin özü (İ. Yalçın, Çev.) İris.
7. Bayrakçı, E. (2019). İş yerinde mizah: Banka çalışanlarının metaforik algıları. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(30): 978-989. https://doi.org/10.20875/maku sobed.644721
8. Bayraktar, Z. (2010). Mizah teorileri ve mizah teorilerine göre Nasreddin Hoca fıkralarının tahlili [Yayımlanmamış doktora tezi] Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

9. Bergson, H. (2023). Gülme (D. Çetinkasap, Çev.) Türkiye İş Bankası.
10. Çağrıcı, M. (2013). Vesvese. TDV İslam Ansiklopedisi (Cilt 43, s.70-72).
11. Çakır, E. (2022). Boşanmanın mizahı: Taşıt folklorunda rahatlama kuramı. A. İnayet ve P. Fedakar (Ed.). Uluslararası Türk Dünyası Sosyal Bilimler Sempozyumu Bildiri Tam Metin Kitabı içinde (ss. 1-16). Asos. https://asospublishing.com
12. Durmaz, U. (2014). Selçuk Erdem ve Halk Edebiyatı. V. Türk Dil ve Edebiyatı Öğrenci Kongresi Bil dirileri. İstanbul Kültür Üniversitesi.
13. Dursun, T. (2023). Mizah kuramları açısından kentleşme sorunlarının karikatürlerdeki görünümü. Ku rumsal Yaklaşımlar Işığında Kent Folkloru (E. Aslan, Ed.) içinde (ss. 115-135) Çizgi.
14. Feinberg, L. (2014). Mizahın sırrı (A. Çelik ve F. G. Ö. Köksoy, Çev.) M. Ö. Oğuz ve S. Gürçayır (Haz.), Halk biliminde kuramlar ve yaklaşımlar 2 içinde (ss. 487-502) Geleneksel.
15. Freud, S. (1998). Espriler ve bilinçdışı ile ilişkileri (E. Kapkın, Çev.) Payel.
16. Geçioğlu, A. R. (2016). Hac ibadetine psikolojik bir yaklaşım. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 16(1), 219-243. Retrieved from https://dergipark.org.tr/tr/pub/cuilah/article/258227
17. Gözün, A. (2021). Hadislere göre sırat köprüsü ve özellikleri. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İla hiyat Fakültesi Dergisi, 19,179-211. https://doi.org/10.32950/rteuifd.906229
18. Güneri, C. (2008). Sanat alanı olarak mizah: Sanat, mizah, karikatür ilişkisi ve Türkiye’den üç örnek [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Malatya İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
19. Harman, Ö. F. (1993). Cehennem. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 7, s. 225-226).
20. Kerdiğe, A. ve H. Şentürk. (2020). Psikoloji ve din açısından takıntılar: ‘vesvese’ üzerine analizler. Türk Din Psikolojisi Dergisi, 2, 107-134. Retrieved from https://dergipark.org.tr
21. Kılavuz, A. S. (1991). Amel defteri. TDV İslam Ansiklopedisi (Cilt 3, s. 20-21).
22. Kıral, B. (2020). Nitel bir veri analizi yöntemi olarak doküman analizi. SUSBID, (15), 170-189.
23. Kıral, B. (2020). Nitel bir veri analizi yöntemi olarak doküman analizi. Siirt Üniversitesi Sosyal Bi limler Enstitüsü Dergisi (SUSBİD), 8(15), 170-189. Retrieved from https://dergipark.org.tr/tr/pub/ susbid
24. Morreall, J. (1997). Gülmeyi ciddiye almak (K. Aysevener ve Ş. Soyer, Çev.) İris.
25. Morreall, J. (2006). Gülmede yeni bir teori (M. Ekici, Çev.) M. Ö. Oğuz ve diğerleri (Ed.), Halk Bili minde Kuramlar ve Yaklaşımlar 1 içinde (ss. 259-275) Geleneksel.
26. Öğüt Eker, G. (2014). İnsan kültür mizah eğlence endüstrisinde tüketim nesnesi olarak mizah. Grafiker.
27. Önal, M. N. (2021). Türk halk Müslümanlığında miraç algısı. ERDEM, 80, 89-110. https://doi. org/10.32704/erdem.948901
28. Özdal, A. (2024). Gülme kuramları ile lakaplara bir bakış. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 14(1), 297-309. https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.1418837
29. Özdemir, N. (2009). Sanal mizah. 38. ICANAS (Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kong resi) Bildirileri içinde (ss. 1277-1301). Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurulu. Özünlü, Ü. (1999). Gülmecenin dilleri. Doruk.
30. Rosenthal, F. (2020). Erken İslam’da mizah (A. Arslan, Çev.) Divan Kitap.
31. Savaş, H. vd. (2024). An approach to Bektashi anecdotes from the perspective of relief theory: mental aberration or substitution of humour. Religions. 15, 977-989. Retrieved from https://www.mdpi. com/journal/religions
32. Sevindik, A. (2021). Türk mizah ekolojisi. Ötüken.
33. Sevindik, A. (2023). Kahkahanın kültür tarihi. Ötüken.
34. Smadja, E. (2013). Gülmek (S. N. Arım, Çev.) Bağlam.
35. Solmaz, E. (2019). Özbek mizahında Bektaşî meşreb bir tip: Meşreb. Uluslararası Folklor Akademi Dergisi, 2(1) 89-102. https://dergipark.org.tr/tr/pub/folklor
36. Şeker, F. M. (2012). İslâm öncesi Türklerde âhiret algısı ve İslâmlaşma sürecine etkileri. Din ve Hayat: İstanbul Müftülüğü Dergisi, 16, 124-128. Retrieved from https://makale.isam.org.tr
37. Topaloğlu, B. (1993). Cehennem. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 7,s. 227-233).
38. Türkmen, F. (1996). Modern mizah teorilerine göre Nasreddin Hoca fıkralarının yorumu. Uluslararası Nasreddin Hoca Bilgi Şöleni Sempozyum Bildirileri. Atatürk Kültür Merkezi.
39. Türkmen, F. (2000). Osmanlı döneminde Türk mizahı. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 4(2), 1-10. https://izlik.org/JA78BJ39WB
40. Uz, E. (2016). Müslüman mizahının Türk edebiyatına etkileri: Cevâmiu’l-Hikâyât örneği. Türk Edebi yatında Mizah Sempozyumu Bildiri Kitabı. Türk Dil Kurumu.
41. Ünalan, Ö. (2025). Türk halk kültüründe köprünün yeri. Folklor Akademi Dergisi, 8(4), 947-968. https://doi.org/10.55666/folklor.1794456
42. Yaşar, F. Ö. (2010), Mizahta uyumsuzluk kuramı bağlamında tekerlemeler. ZfWT, 2(1), 49-57. R e t rieved from https://www.dieweltdertuerken.org
43. Yeniay, Ş. O. (2025), Geleneksel mizah kuramları bağlamında keloğlan masalları. Söylem Filoloji Dergisi, 10(1), 162-174. https://doi.org/10.29110/soylemdergi.1599933
44. Elektronik Kaynaklar: URL-1:https://tr.pinterest.com/pin/513340057528324468/ (Erişimi tarihi: 10.05.2023).
45. URL2:https://www.facebook.com/photo.php?fbid=8464845036923035&set=pb.100001928676026. 2207520000.&type=3 (Erişimi tarihi: 10.05.2023).
46. URL-3:https://mustfyildirim.wordpress.com/2012/10/29/sirat-koprusu-kurban-buyuk-iskender-ve ben/ (Erişimi tarihi: 20.08.2023).
47. URL-4:https://istihbaratveanaliz.wordpress.com/2016/08/15/karikatur-sirat-koprusu/(Erişimi tarihi: 08. 2023).
48. URL-5: https://samiaksoy.photo.blog/2020/10/15/cehennem-karikaturu/ (Erişim tarihi: 21.09.2023).
49. URL-6:https://www.ihvanlar.net/2015/02/12/imani-tehlikeye-sokan-karikaturler/(Erişimi tarihi: 09.2023).
50. URL-7: https://tr.pinterest.com/pin/517421444669210400/ (Erişimi tarihi: 09.01.2025).
51. URL8:https://www.facebook.com/SOL.YANIM.Turkuler.Susmaz/posts/150358863815742/?pa ipv=0&eav=AfZzfib0rEb4qPOni2JgANoJn9ZmjaKXbcw1TuPiR5viVAMw9Kw3kevmJaefo4YT 4I&_rdr (Erişimi tarihi: 09.01.2025).
52. URL-9:http://karikaturborsasi.blogspot.com/2013/03/seytan-taslama-karikaturu-tasla-mubarek.html (Erişimi tarihi: 16.04.2024).
53. URL-10: https://tr.pinterest.com/pin/208221182759479365/ (Erişimi tarihi: 16.04.2024).
54. URL-11: https://tr.pinterest.com/pin/592927107167808914/ (Erişimi tarihi: 28.04.2024).
55. URL-12:https://www.facebook.com/kararsiztanri/photos/neyse-ki %C5%9Feytan%C4%B1te%C4%9 Fetge%C3%A7tiate%C5%9Ftenyarat%C4%B1ld%C4%B1%C4%9F%C4%B1i%C3%A7in%C5 %9Fans%C4%B1adrian/1359977164137381?paipv=0&eav=AfZMfFMJebSdSFVsJnjdDsOVshm hqn2zQEzs7Sp0khQBtNUKbKzZh6_6n7MBh1LMje0&_rdr (Erişimi tarihi: 28.04.2024).
56. URL-13:https://tr.foursquare.com/v/sinyal-g%C3%BCvenlik-e%C4%9Fitim merkezi/537dd463498ec 730b9948fe5 (Erişimi tarihi: 12.12. 2024).
57. URL-14: https://www.instagram.com/agarfigen/p/DBQ4PG_s-9o/ (Erişimi tarihi: 18.10.2024).
58. URL15:https://x.com/AkkocaogluKenan/status/1887153509461544996?mx=2 (Erişimi tarihi: 19.02.2025).
59. URL16:https://www.facebook.com/photo.php?fbid=2539341276367393&id=1501070970194434&se t=a.1767657516869110 (Erişimi tarihi: 20. 02. 2025).
60. URL-17: https://www.kuranokuyan.com/7-araf-suresi-17-ayet (Erişimi tarihi: 13.03.2026).
61. URL18:https://www.academia.edu/42769621/G%C3%BClme_Kuramlar%C4%B1_ve_ Bergsonun_G%C3%BClme_Fenomeni_A%C3%A7%C4%B1s%C4%B1ndan_%C5%9E%C4%B 1psevdinin_Yorumlanmas%C4%B1 (Erişimi tarihi: 25.03.2026).