Anadolu Parsının Ekopoetik Temsili: Tulliana

Öz

Türk edebiyatı, eleştirel hayvan çalışmaları alanı için zengin bir eser geleneğine sahiptir. Bu nedenle Türk edebiyatında hayvan temsillerinin kültürel, alegorik veya estetik bir unsur olmanın ötesinde etik ve ontolojik tartışmaların bir parçası olarak değerlendirilmesi gerekmektedir. İsmail Orhan Sönmez’in Tulliana adlı şiir kitabı bu alan için somut bir örnek oluşturur. Anadolu Parsı İçin Şiirler alt başlığını taşı yan eser, nesli tükenme tehlikesi altında olan ve yüzyıllardır Anadolu’nun maddi ve manevi kültüründe önemli bir yere sahip bulunan Anadolu parsına odaklanmak tadır. Babasının etkisiyle çocukluğundan beri Anadolu parsına özel bir ilgi duyan şair, şiirlerinde bu türün yok oluş sürecinde insan faaliyetlerinin rolünü vurgula makta ve insan eliyle gerçekleşen yıkımı ön plana çıkarmaktadır. Şair, insan ile bu tehdit altındaki tür arasındaki karmaşık ilişkiyi derinlemesine ele alarak türler arası eşitlik söyleminin temellerini atmaktadır. Böylece, insanmerkezci bakışı reddeden ve ekolojik adaleti savunan edebi yaklaşımların ortaya çıkışı dikkat çekici bir bi çimde görünür hâle gelmektedir. İlgili yaklaşım, eleştirel hayvan çalışmaları litera türünde öne çıkan ve hayvanların yalnızca temsil nesneleri değil, özne konumunda değerlendirilmesi gerektiğini savunan kuramsal çerçeveyle benzerlik taşımaktadır. Dolayısıyla bu çalışma, edebi metinlerin hayvanları pasif ve insana bağımlı var lıklar olarak değil, başlı başına bilinçli özneler olarak temsil etme potansiyeline sahip olduğunu göstermektedir. Çalışmada Anadolu parsı yalnızca mitolojik ya da simgesel bir figür olarak değil; öfke, korku, direnç ve yas gibi duyguları dene yimleyebilen bilinçli bir varlık olarak betimlenmektedir. Bu betimleme, hayvanın temsil düzeyinden çıkarılarak deneyimleyen bir özne konumuna yerleştirildiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• İsmail Orhan Sönmez
• Anadolu Parsı
• Tulliana
• çevreci eleştiri
• eleştirel hayvan çalışmaları
• Giorgio Agamben

Etik Beyan

Araştırma ve yayın etiği beyanı: Bu çalışmanın özet metni, birebir aynı olmamakla birlikte 13-14 Ekim 2023 tarihlerinde Hacettepe Üniversitesi tarafından düzenlenen “Türk Dili ve Edebiyatı Araş tırmalarında Yeni Yaklaşımlar 2023: Çevre, Dil ve Edebiyat” adlı bilimsel toplantının Bildiri Özetleri Kitabı’nda yer almış ancak çalışmanın tam metni hiçbir kitap, dergi ya da akademik mecrada yayımlan mamıştır. Ayrıca yazar, araştırma sürecinde etik ilkelere ve kurallara uymuştur. Yazarların katkı düzeyleri: Makale tek yazarlıdır. Etik komite onayı: Çalışmada etik kurul iznine gerek yoktur. Finansal destek: Çalışmada finansal destek alınmamıştır. Çıkar çatışması: Çalışmada potansiyel çıkar çatışması bulunmamaktadır.

The Ecopoetic Representation of the Anatolian Leopard: Tulliana

Öz

Turkish literature has a rich tradition of works for the field of critical animal studies. Therefore, animal representations in Turkish literature should be evaluated not merely as cultural, allegorical, or aesthetic elements, but as part of ethical and ontological debates. İsmail Orhan Sönmez’s poetry collection Tulliana provides a concrete example for this field. Bearing the subtitle Poems for the Anatolian Leopard, the work focuses on the Anatolian leopard, which is endangered and has held an important place in the material and spiritual culture of Anatolia for centuries. Influenced by his father, the poet has had a particular interest in the Anatolian leopard since childhood, and in his poems he emphasizes the role of human activities in the extinction process of this species, foregrounding the destruction caused by human hands. By addressing in depth the complex relationship between humans and this threatened species, the poet lays the groundwork for a discourse of interspecies equality. Thus, the emergence of literary approaches that reject anthropocentrism and advocate ecological justice becomes strikingly visible. This approach resembles the theoretical framework prominent in the literature of critical animal studies, which argues that animals should be regarded not merely as objects of representation but as subjects. Therefore, this study demonstrates that literary texts have the potential to represent animals not as passive and human dependent beings, but as conscious subjects in their own right. In the study, the Anatolian leopard is depicted not merely as a mythological or symbolic figure, but as a conscious being capable of experiencing emotions such as anger, fear, resistance, and grief. This depiction shows that the animal is removed from the level of representation and positioned as an experiencing subject.

Anahtar Kelimeler

• İsmail Orhan Sönmez
• the Anatolian leopard
• Tulliana
• ecocriticism
• critical animal Studies
• Giorgio Agamben

Kaynakça

1. Abbey, E. (2019). Çölde tek başına: Yabanıl doğada bir mevsim (U. Özdağ, Çev.) Bilgesu.
2. Agamben, G. (1998). Homo sacer: Sovereign power and bare life (D. Heller-Roazen, Trans.) Stanford University Press.
3. Agamben, G. (2004). The open: Man and animal. Stanford University Press.
4. Akıllı, S. (2018). Modern hayvan çalışmaları üzerine bir söyleşi. Edebiyat ve Kültürde Hayvanlar Hayvan Çalışmaları Özel Sayısı, Şarkî Edebiyat ve Sanat Dergisi, 6(7), 50-60.
5. Aktaş, H. (2008). Çağdaş Türk şiirinde hayvanlar alemi. Yort Savul Akademisi.
6. Bekoff, M. (2002). Düşünen hayvanlar (S. Çağlayan, Çev.) Kitap.
7. Bekoff, M. (2020). Hayvanların duygusal dünyası (A. Taçyıldız İpekçioğlu, Çev.) Beyaz Baykuş.
8. Buell, L. (1995). The environmental imagination: Thoreau, nature writing, and the formation of Ame rican culture. The Belknap Press of Harvard University Press.

9. Cicero, M. T. (1958). The letters to his friends I (W. G. Williams, Trans.) William Heinemann.
10. Coetzee, J. M. (1999). The lives of animals. A. Gutmann (Ed.) Princeton University Press.
11. Çoruhlu, Y. (2019). Türk sanatında hayvan sembolizmi I-II. Ötüken.
12. Davletov, T. (2007). Türk kültüründe pars. Türk Dünyası Kültür ve Sanat Dergisi, (23), 30-33.
13. De Waal, F. (2021). Hayvanların ne kadar zeki olduğunu anlayacak zeki miyiz? (A. B. Kaya, Çev.) Metis.
14. Donovan, J. (2016). The aesthetics of care: On the literary treatment of animals. Bloomsbury Academic.
15. Dölek-Sever, D. (2024). Hayvan tarihi: Osmanlı-Türkiye geçmişine türlerarası perspektifle bakmak. Reflektif Journal of Social Sciences, 5(2), 241–260.
16. Gökalp Alpaslan, G. G. (2013). Cengiz Aytmatov’un Dişi Kurdun Rüyaları romanında doğal denge ve hayvan zihni. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 30(2), 1-18.
17. Gruen, L. (2015). Entangled empathy: an alternative ethic for our relationships with animals. Lantern Books.
18. Halikarnas Balıkçısı. (1999). Ötelerin Çocukları. Bilgi.
19. McHugh, S. (2006). One or several literary animal Studies. H-Net: Humanities & Social Sciences Online, (7), 1-13. Oppermann, S. (2012). Ekoeleştiri çevre ve edebiyat. Phoenix.
20. Özdağ, U. (2005). The turning of the tide: The evolution of ethics and contemporary moral considerations regarding nonhuman entities in American literature. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Der gisi, 22(2), 135-149.
21. Özdağ, U. (2017). Edebiyat ve toprak etiği: Amerikan doğa yazınında Leopold’cu düşünce. Ürün.
22. Özdağ, U. ve Gökalp Alpaslan, G. G. (2010). Türkiyat araştırmalarında yeni bir alan: Çevreci eleştiri. Ü. Çelik Şavk (Ed.), 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri II. Cilt içinde (s. 641-652), Hacettepe Üniversitesi Basımevi.
23. Özdağ, U. ve Gökalp Alpaslan, G. G. (2019). Anadolu turnaları: Biyoloji, kültür, koruma. Ürün.
24. Regan, T. (2003). Animal rights, human wrongs. Rowman Littlefield Publishers.
25. Regan, T. (2007). Kafesler boşalsın: Hayvan haklarıyla yüzleşmek. (S. Çağlayan, Çev.) İletişim.
26. Ripple, J. W. & Estes, J. A. & Beschta, R. L. & Wilmers, C. C. & Ritchie, E. G. & Hebblewhite, M. & … Wirsing, A. J. (2014). Status and ecological effects of the world’s largest carnivores. Science, (333), 301-306.
27. Sarı, A., Gündoğdu, E., Başkaya, Ş., & Arpacık, A. (2020). Habitat preference by the Anatolian leopard (Panthera pardus tulliana Valenciennes, 1856) in North-eastern Anatolia, Turkey. Belgian Journal of Zo ology, 150, 153–168.
28. Schneider-Mayerson, M. & Weik von Mossner, A. & Malecki, W. & Hakemulder, F. (2021). Why ecoc riticism needs the social sciences and vice versa. Web yayını. Erişim adresi: https://seeingthewoods. org/2021/07/21/why-ecocriticism-needs-the-social-sciences-and-vice-versa/
29. Singer, P. (2018). Hayvan özgürleşmesi (H. Doğan, Çev.) Ayrıntı. Sönmez, İ. O. (2018). Doğa, tarih ve insan üzerine aykırı düşünceler. Hiperlink.
30. Sönmez, İ. O. (2021). “Tulliana”: Anadolu Parsına Şiirler. Ötüken.
31. Topçu, T. (2019). Türk romanında çevrecilik (1945-2015). [Yayımlanmamış doktora tezi] Gazi Üniversi tesi Güzel Sanatlar Enstitüsü.
32. Ünal, Y., Uysal, H., Koca, A., Zenbilci, M., & Ersin, M. Ö. (2023). New records of the living Anatolian leopard (Panthera pardus tulliana L., 1758) in the Mediterranean region of Turkey. Applied Ecology and Environmental Research, 21(2), 1043-1059.
33. Wolfe, C. (2003). Animal rites: American culture, the discourse of species, and posthumanist theory. Uni versity of Chicago Press.
34. Wolfe, C. (2009). Human, all too human: “Animal Studies” and the humanities. PMLA, 124(2), 564-575.
35. Elektronik Kaynaklar: IUCN (Uluslararası Doğayı Koruma Birliği) Kırmızı Listesi. Erişim adresi: https://www.iucnredlist. org/species/15961/286174097
36. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. (2023, 26 Haziran). Tarım ve Orman Bakanı Kirişci’den, Anadolu Leoparı paylaşımı. Erişim adresi: https://www.tarimorman.gov.tr/Haber/5699/Tarim-Ve-Orman Bakani-Kirisciden-Anadolu-Leopari-Paylasimi