Ekokurgusal Okuma: Cengiz Aytmatov’un Romanlarında Dolanıklık, Ekolojik Şiddet ve Yas

Öz

Bu çalışmada ekokurgunun genel hatları belirlenerek ekoeleştirinin önemi ortaya konmaya çalışılmış; Aytmatov’un posthümanist bir yazar olduğu ve romanlarının ekokurgu örneği olarak okunabileceği iddiasından hareketle de Aytmatov’un ro manlarında dolanıklık, ekolojik şiddet ve ekolojik yasın izi sürülmüştür. Ekokurgu, insanı ve insan olmayanları dolanık bir ilişkisellik içerisinde kurgulayan ekoeleşti rel bir türdür. İnsanı diğer türlerle birlikte doğanın bir parçası olarak gören, doğayı ve ona ait unsurları da korkulacak ya da fethedilecek metalar olarak değerlendir meyen bu tür, posthümanist bir etik geliştirir. Böylece türe uygun metinlerde insan menfaati idealize edilmez, doğa unsurlarına eşit ve adil bir temsil imkânı sunulur. Kuantum dolanıklık, ekokurgunun en güçlü dayanaklarından birini oluştururken insanın insan olmayana uyguladığı şiddet, bu dolanıklık içinde anlatının trajiğini oluşturur; acı, ölüm, keder ve yasın niteliği, insan olmayanların da göz önünde bulundurulduğu geniş bir perspektif içine yerleştirilir. Türk dünyasının önde gelen yazarlarından Cengiz Aytmatov, gerek hikâyelerinde gerekse romanlarında –ani mist ve Şamanist anlatılarıyla– “ekolojik” ötekilerin sesini güçlü bir şekilde duyu rur, Antroposen Çağı’nın eleştirisini yapar ve çevresel bir faile dönüşen insana yer yüzünü anlamaya yönelik kadim ekolojik bilgileri hatırlatarak bu uyarıyı “kendine dönüş” çağrısına çevirir. Aytmatov anlatılarında insan ile çevre arasındaki post hümanist dolanıklık dikkati çeker. Yazarın özellikle romanlarında, insan ve insan olmayanların kaderlerinin ayrılmaz bir şekilde iç içe geçtiği simbiyotik bir varoluş tasvir edilir. Bu dolanıklık içinde yazar, ekoetik bir ihtimamla insan olmayanların kırılganlığına yönelerek türcülüğün hiyerarşisini kırar; “başka”nın acısını, yasını ve hafızasını kayıt altına alır.

Anahtar Kelimeler

• Cengiz Aytmatov
• ekokurgu
• dolanıklık
• ekolojik şiddet
• ekolojik yas

Etik Beyan

Araştırma ve yayın etiği beyanı: Bu çalışma, özgün bir araştırma makalesidir. Daha önce hiçbir yerde yayımlanmamış olup başka bir yere yayımlanmak üzere gönderilmemiştir. Yazar, araştırma sürecinde etik ilkelere ve kurallara uymuştur. Yazarların katkı düzeyleri: Makale tek yazarlıdır. Etik komite onayı: Bu çalışma için etik kurul onayı gerekmemektedir. Finansal destek: Bu araştırma için herhangi bir finansal destek alınmamıştır. Çıkar çatışması: Bu çalışma ile ilgili herhangi bir çıkar çatışması bulunmamaktadır.

Ecofictional Analysis: Entangled, Ecological Violence and Grief in the Chingiz Aitmatov’s Novel

Öz

This study aims to show the main lines of eco-fiction and how Aytmatov’s works can be read as examples of this genre. It highlights the ideas of ecological interconnection, ecological violence, and ecological mourning found in his novels. Ecofiction is a type of literature that builds stories around the relationship between humans and non-humans within nature. It sees humans as part of nature, together with other species, and not as beings who dominate or exploit nature. Instead, it promotes an ethical understanding that values nature not as something to be conquered or turned into products, but as something to live in harmony with. In this way, it develops a posthuman perspective where humans are not idealized, and equality between nature and humans becomes possible. In this ecofictional approach, the boundaries between humans and non-humans become blurred; suffering, pain, death, and grief are shared experiences that include all beings. Cengiz Aytmatov, one of the leading authors of the Turkic world, reflects this ecological way of thinking in his novels. Through his stories, he expresses animist and shamanistic elements and brings attention to “ecological” relationships between humans and other beings. He criticizes the Anthropocene era and reminds us of ancient ecological wisdom, calling for a “return to oneself.” In his narratives, Aytmatov draws attention to the entanglement between humans and nature, showing how their destinies are intertwined. This deep connection creates a symbiotic relationship that reflects an ecological way of existing. Within this entanglement, the writer breaks the hierarchy that places humans above other beings. He gives importance to the pain, grief, and memory of the non-humans as well.

Anahtar Kelimeler

• Chingiz Aitmatov
• ecofiction
• entanglement
• ecological violence
• ecological grief

Kaynakça

1. Ağın, B. (2022). Posthümanizm: Kavram, kuram bilim-kurgu. Siyasal.
2. Alaimo, S. (2008). Trans-corporeal feminisms and the ethical space of nature. Stacy Alaimo, Susan Hekman (Ed.) Material Feminisms içinde (s. 237- 264) Indiana University.
3. Alaimo, S. (2010). Bodily natures: Science, environment and the material self. Indiana University.
4. Albrecht, G.A. (2019). Earth emotions: new words for a new world. Cornell University.
5. Aylanç, M. (2018). Fikret Demirağ’ın şiirlerine ekoeleştirel bakış. folklor/edebiyat, 24(96), 37-52.
6. Aytmatov, C. (2006). Beyaz gemi (R. Özdek, Çev.) Ötüken.
7. Aytmatov, C. (2010). Gün olur asra bedel (R. Özdek, Çev.) Ötüken.
8. Aytmatov, C. (2021). Dişi kurdun rüyaları (F.-S. Arıkan, Çev.) Ketebe.

9. Aytmatov, C. (2022a). Elveda Gülsarı (R. Özdek, Çev.) Ötüken.
10. Aytmatov, C. (2022b). Cengiz Han’a küsen bulut (F.-S. Arıkan, Çev.) Ketebe.
11. Aytmatov, C. (2022c). Dağlar yıkıldığında ebedi gelin (F.-S. Arıkan, Çev.) Ketebe.
12. Aytmatov, C. (2023a). Toprak ana (R. Özdek, Çev.) Ötüken.
13. Aytmatov, C. (2023b). Kassandra damgası (F.-S. Arıkan, Çev.) Ketebe.
14. Barad, K. (2007). Meeting the universe halfway: Quantum physics and the entanglement of matter and meaning. Duke University.
15. Braidotti, R. (2021). İnsan sonrası (Ö. Karakaş, Çev.) Kolektif.
16. Cunsolo, A. ve Ellis, N.R. (2018). Ecological grief as a mental health response to climate change-rela ted loss. Nature Climate Change, 8(4), 275-281.
17. Dolphijn, R. ve Tuin, I.V.D. (2019). Yeni materyalizm: Görüşmeler ve kartografiler (E. Erdoğan, Çev.) Yort Kitap.
18. Ergin, M. (2019). Ekoeleştiri ve dolaşıklık poetikası. Cogito, 93, 128-135.
19. Ertan, B. (1997). Cansız varlıkların hakları olabilir mi? En azından tartışabilir miyiz? Birikim Dergisi, 102, 54-60.
20. Estok, S.C. (2021). Ekofobi hipotezi (M. Sibel Dinçel, Çev.) Kapadokya Üniversitesi.
21. Gökalp Alpaslan, G.G. (2013). Cengiz Aytmatov’un dişi kurdun rüyaları romanında doğal denge ve hayvan zihni. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 30(2), 1-18.
22. Gökalp Alpaslan, G.G. (2014). Cengiz Aytmatov’un elveda Gülsarı, dişi kurdun rüyaları, ebedi gelin: Dağlar yıkıldığı zaman romanlarında hayvan zihni. Türklük Bilimi Araştırmaları Dergisi, 36, 11 26.
23. İbrişim, D.G. (2022). Makbul insan(lık) tahayyülünün ötesinde: İnsansonrası feminist eleştirilerde fail lik ve ihtimam. D. Gülçiçek, E. Erdoğan (Haz.) Feminist Eleştiri: Arayışlar ve Müzakereler içinde (s. 231-256) Metis.
24. Korkmaz, R. (2004). Aytmatov anlatılarında ötekileşme sorunu ve dönüş izlekleri. Türksoy.
25. Manes, C. (1992). Nature and slience. Environmental Ethics, 14 (4), 339-350.
26. Neimanis, A. ve Walker, R.L. (2020). İklimle(n)mek: İklim değişikliği ve geçişken bedenselliğin “yo ğun zamanı” (Ö. Aslan, Çev.) Kültür ve Siyasette Feminist Yaklaşımlar, 41, 108-129.
27. Nixon, R. (2011). Slow violence and the environmentalism of the poor. Harvard University.
28. Oppermann, S. (2012). Ekoeleştiri: Çevre ve edebiyat çalışmalarının dünü ve bugünü. Serpil Opper mann (Ed.), Ekoeleştiri: Çevre ve Edebiyat içinde (s. 9-58) Phoenix.
29. Oppermann, S. (2018). Storied matter. Rosi Braidotti, Maria Hlavajova (Ed.) Posthuman Glossary içinde (s. 411-414) Bloomsbury Academic.
30. Oppermann, S. (2022). Entangled stories of life: Narrative agencies and “ethics of worlding” in the quantum realm. Ecocene: Cappadocia Journal of Environmental Humanities, 3(1), 1-15. https:// doi.org/10.46863/ecocene.61
31. Öner, H. (2015). Tabiatın, aşkın, savaşın, aile hayatının tanıklığında bir ulusun inşa süreci: Cengiz Aytmatov’un roman ve hikâyeleri. Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3, 57-74. Özdağ, U. (2017a). Çevreci eleştiriye giriş: Doğa, kültür, edebiyat. Ürün.
32. Özdağ, U. (2017b). Edebiyat ve toprak etiği: Amerikan doğa yazınında Leopold’cu düşünce. Ürün. Özdağ, U. (2022). Feeling like the colorado river: A groundwork for restoration ecocriticism, folklor/ edebiyat, 28(109), 1-18.
33. Regan, T. (1983). The case for animal rights. University of California.
34. Schick, I.C. (2020). Osmanlı bağlamında türcülük: Kıyafet ilmi ve rüya tabiri örnekleri. Ecinniler, 3, 56-66.
35. Sesir, Z.C. (2020). Entanglement: Dolanıklık. İris: Kitle Kaynaklı Türkçe STS Ansiklopedisi. https:// irisansiklopedi.net/2020/01/22/entanglement-dolaniklik/
36. Singer, P. (2018). Hayvan özgürleşmesi (H. Doğan, Çev.) Ayrıntı.
37. Sutton, D. ve Jones, D.M. (2014). Yeni bir bakışla Deleuze (M. Özbank; Y. Başkavak, Çev.) Kolektif.
38. Topçu, T. (2022). Faruk Duman’ın orman tasvirlerinde ekofobinin izleri, folklor/edebiyat, 28(110), 387-406.
39. Toska, S. (2017). Ekokurgu: Ekolojik sorunların çözüm yolu olarak edebiyat. Yeni İnsan.
40. Toska, S. (2024). Affective ecocriticism: From environmental crisis to the crisis of environmentalism, folklor/edebiyat, 30(119), 829-856.
41. Yıldız, N. (2022). Jeanette Winterson’ın gözünden antroposen, arketip kapitalizm, çevre yıkımı ve modern insanın taş tanrıları. M. A. Yalçınkaya vd. (Ed.), Zamanın İzleri İklim Değişikliği içinde (s. 49-69) Karadeniz Teknik Üniversitesi.