İstanbul Halk Mizahında Şaşı Hafız Anlatıları

Öz

Bu çalışma, yakın tarihte yaşamasına rağmen hayatı hakkında çok fazla tarihsel bilgi bulunmayan, İstanbul’un önemli mizahi tiplerinden Şaşı Hafız ve etrafında şekillenen mizahi anlatıları konu almaktadır. Mizah, eğlence amacıyla aktarılan folklorik ve edebî bir repertuvar içermenin yanında yerleşik düşünce sistemlerini açığa çıkaran, toplumsal düşünce sistemlerinin nasıl kurulduğunu ve işlendiğini görünür kılan bir alan olarak da önemlidir. Mizahın bu yönlerinden hareketle İs tanbul şehir kültürünün dinî bir figürü (hafız, vaiz, imam) olan Şaşı Hafız’ın han gi nitelikleriyle mizahi anlatılara konu edildiğini tespit etmeyi amaçlamaktayım. Çalışmamda daha geneldeki amacım ise İstanbul gibi kozmopolit bir şehirde bir likte gülmeyi sağlayan, toplum içinde güldürerek çoğu zaman birleştirici ve aynı eylemde (gülme) eşitleyici bir rol üstlenen, İstanbul’un gündelik hayatında etkili olan nüktedan kişilerin şehir kültürü için önemine dikkat çekmektir. Bu özel ve genel amaçlarla gerçekleştirdiğim çalışmamda çeşitli yazılı kaynaklardan literatür taraması yöntemi ile elde ettiğim mizahi anlatıları işlevsel bir bakış açısı ve içerik analizi yöntemiyle çözümledim. Çözümlemelerim sırasında mizahı yaratan yapısal ve tematik unsurları da anlatıların imkân verdiği ölçüde dikkate aldım. İncelemele rim sonucunda Şaşı Hafız’a bağlı mizahi anlatıların hem bireysel hem de toplum sal anlamda önemli işlevlere sahip olduğu ve Şaşı Hafız’ın çatışmalı düşünceleri mizah yoluyla bir araya getirebilen bir tip olarak sunulduğunu tespit ettim. Ona bağlı mizahi anlatılar, görünen düzeyde bireysel sıkıntıları hafifleten, aksaklıkları dile getiren işlevlere sahiptir ve İstanbulluların hangi kategoriler üzerinden düşün düğünü, neye güldüğünü ya da neyi dert ettiğini ortaya koyan bir birikimi yansıt maktadır. Daha derinde ise bu mizahi anlatılar farklı düşünce, inanç ve statülere sahip toplulukların bir arada yaşamayı sürdürmek için gösterdikleri yoğun bilişsel çabalarının ortaya çıkardığı bir alanı oluşturmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• şehir kültürü
• halk mizahı
• İstanbul mizahı
• mizah tipi
• Şaşı Hafız

Etik Beyan

Araştırma ve yayın etiği beyanı: Bu makale, orijinal veriler temelinde hazırlanmış özgün bir araştırma makalesidir. Daha önce hiçbir yerde yayımlanmamış olup başka bir yere yayımlanmak üzere gönderil memiştir. Yazar, araştırma sürecinde etik ilkelere ve kurallara uymuştur. Yazarların katkı düzeyleri: Makale tek yazarlıdır. Etik komite onayı: Bu çalışma için etik kurul onayı gerekmemektedir. Finansal destek: Bu çalışma için herhangi bir finansal destek alınmamıştır. Çıkar çatışması: Bu çalışma ile ilgili herhangi bir çıkar çatışması bulunmamaktadır.

The Narratives of Şaşı Hafız in Istanbul Folk Humor

Öz

This study focuses on Şaşı Hafız, one of Istanbul’s significant humorous types, and the humorous narratives that have formed around him. Little historical information about his life is available despite the fact that he lived in the recent past. Beyond being a folkloric and literary repertoire transmitted for entertainment purposes, humor is also important as a field that reveals established systems of thought and makes visible how societal thought systems are constructed and operate. Drawing on these aspects of humor, this study aims to identify the types of humorous narratives in which Şaşı Hafız, a religious figure of Istanbul’s urban culture, is featured. The broader objective of the study is to draw attention to the importance of witty individuals –who give people the occasion to laugh together in a cosmopolitan city like Istanbul, play a uniting role through humor within society, and are influential in Istanbul’s daily life– for urban culture. Data on humor obtained through literature review from various written sources have been analyzed using a functional perspective and content analysis in this study conducted with these aims. The analysis reveals that Şaşı Hafız is a figure capable of bringing together conflicting ideas through humor. The humorous narratives associated with him function, on the surface, to alleviate individual troubles and articulate shortcomings, reflecting a repertoire that shows what categories the people of Istanbul think about, what they laugh at or what concerns them. At a deeper level, these humorous narratives constitute a space emerging from the intense cognitive efforts of communities holding different beliefs, thoughts, and statuses as they strive to continue living together.

Anahtar Kelimeler

• urban culture
• folk humor
• Istanbul humor
• humorous type
• Şaşı Hafız

Kaynakça

1. Aclûnî, İsmail b. Muhammed. (hicri 1351). Keşfü’l-Hafâ. cilt 2. Mektebetü’l-Kudsî.
2. Ahmet Mithat Efendi. (2023). Felatun Bey ile Rakım Efendi (A. Aydemir, Haz.). (7. bs.). Dergâh.
3. Aksel, M. (1972). Halk sanatçısı Komik-i Şehir Kel Hasan. Türk Folklor Araştırmaları, 4(273), 2275 2278.
4. Bahtin, M. (2016). François Rabelais ve Ortaçağ-Rönesans halk kültürü (S. Gürses, Çev.) Alfa.
5. Bahtin, M. (2017). Karnavaldan romana: Edebiyat teorisinden dil felsefesine seçme yazılar. (C. Soy demir, Çev.).(3. bs.). Ayrıntı.
6. Berger, P.L. (2025). Özgürleştiren kahkaha: İnsani deneyimin komik boyutu (E. Tilci, Çev.) Albaraka.
7. Bergson, H. (2015). Gülme: Komiğin anlamı üstüne deneme (Y. Avunç, Çev.). (4. bs.). Ayrıntı.
8. Berkes. N. (2005). Türkiye’de çağdaşlaşma (A. Kuyaş, Haz.). (7. bs.). Yapı Kredi.

9. Beydilli, K. (2013). Osmanlı’da imamlar ve bir imamın günlüğü. Yitik Hazine.
10. Douglas, M. (1975). Implicit meanings: Essays in anthropology. Routledge & Kean Paul.
11. Douglas, M. (2017). Saflık ve tehlike: Kirlilik ve tabu kavramlarının bir çözümlemesi. (E. Ayhan, Çev.). (2. bs.). Metis.
12. Duben, A. ve Behar, C. (1996). İstanbul haneleri: Evlilik, aile ve doğurganlık 1880-1940. İletişim.
13. Eagleton, T. (2019). Mizah. (M. Pekdemir, Çev.) Ayrıntı.
14. Emeksiz, A. (2010). Bir İstanbul kahramanı Bekri Mustafa: İnceleme-metin. Mühür.
15. Freud, S. (2003). Espriler ve bilinçdışı ile ilişkileri (E. Kapkın, Çev.) Payel.
16. Georgeon, F. (2018). İstanbul’da ramazan: Osmanlı İmparatorluğu’ndan çağdaş Türkiye’ye. (A. Tü mertekin, Çev.) İş Bankası.
17. Goffman, E. (2009). Günlük yaşamda benliğin sunumu (B. Cezar, Çev.) Metis.
18. Günaydın, Y.T. (2007). Salih Saim Unar ve edebî-tasavvufî çevresi (C. Yılmaz, Ed.) Üsküdar Sempoz yumu IV 3-5 Kasım 2006 Bildiriler II içinde (s. 657-667) Üsküdar Belediyesi.
19. Gürpınar, H.R. (2021). Şıpsevdi (A. Pomakoğlu, F. Akman, Haz.) Dergâh.
20. Has, Ş.S. (1997). İbrâhim b. Muhammed Halebî. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 15, s. 231-232) Türkiye Diyanet Vakfı.
21. Has, Ş.S. (2020). Mülteka’l-Ebhur. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 31, s. 548-551) Türkiye Diyanet Vakfı.
22. Işın, E. (2006). İstanbul’da gündelik hayat: İnsan kültür ve mekân ilişkileri üzerine toplumsal tarih denemeleri. (4. bs.). Yapı Kredi.
23. Koestler, A. (1997). Mizah yaratma eylemi. (S. Kabakçıoğlu ve Ö. Kabakçıoğlu, Çev.) İris.
24. Koç, M. (2021). Revnakoğlu’nun İstanbul’u: İstanbul’un iç tarihi (Cilt 1) Fatih Belediyesi.
25. Koçu, R.E. (1968). Hüseyin Sâdeddin Nüzhet Ergun. İstanbul Ansiklopedisi (Cilt 9, s. 5178-5179) İstanbul Ansiklopedisi Neşriyat.
26. Kutlu, Ş. (1978). Eski İstanbul’un ünlüleri. Hürriyet Gazetesi.
27. Mardin, Ş. (2015). Türk modernleşmesi: Makaleler 4. (M. Türköne ve T. Önder, Derl.). (24. bs.). İle tişim.
28. Mauss, M. (2016). Armağan üzerine deneme: Arkaik toplumlarda değiş tokuşun biçimi ve nedeni. (N. Özyıldırım, Çev.) Alfa.
29. Morreal, J. (1997). Gülmeyi ciddiye almak. (K. Aysevener ve Ş. Soyer, Çev.) İris.
30. Ocak, A.Y. (2010). Kültür tarihi kaynağı olarak menakıbnameler: Metodolojik bir yaklaşım. Türk Tarih Kurumu.
31. Ocak, A.Y. (2020). Osmanlı İmparatorluğu’nda marjinal sufilik: Kalenderiler XIV-XVII. yüzyıllar. Timaş.
32. Öğüt Eker, G. (2017). Mizah Tanrı’dan bir armağan mı yoksa şeytanın getirdiği bir ceza yöntemi mi? folklor/edebiyat, 23(92). 49-62. https://izlik.org/JA97NZ36FZ
33. Recaizade Mahmud Ekrem. (1985). Araba sevdası. İnkılap.
34. Revnakoğlu, C.S. (2003). Eski sosyal hayatımızda tasavvuf ve tarikat kültürü. (M.D. Bayın ve İ. Der vişoğlu, Haz.) Kırkambar.
35. Sanders, B. (2019). Kahkahanın zaferi: Yıkıcı tarih olarak gülme. (K. Atakay, Çev.). (2. bs.). Ayrıntı.
36. Tek, A. (2007). Cumhuriyetin ilk yıllarında bir şeyh portresi: Üsküdarlı Balabanî Hasan Hüsnü Efendi ve tasavvuf anlayışı. Uludağ Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, 16(2), 155-168. https://izlik. org/JA28EF82NW
37. Tulûat sahnesi üstadı Kel Hasan. (1956). Resimli Tarih Mecmuası, 7(74). 108-111.
38. Turner, V. (2018). Ritüeller: Yapı ve anti-yapı (N. Küçük, Çev.) İthaki.
39. Uludağ, S. (2012). Tasavvuf terimleri sözlüğü. Kabalcı.
40. Ulunay, R.C. (1958, 13 Nisan). Takvimden bir yaprak: Yine saraka ve Kurban Hosep. Milliyet, s.3.
41. Ulusan Öztürkmen, E. (2021). Alevi-Bektaşi fıkralarında mitik düşünce (G.S. Alışık, Ed.) Türkistan’dan Balkanlara Türk Sufizmi içinde (s. 705-718) Paradigma.
42. URL 1. Vâsıf Hiç. Hüsnü Efendi (Balabânî) maddesi. https://istanbulansiklopedisi.org/handle/ rek/30842 09.05.2026
43. Unar, S.S. (1941). Üsküdar: Şaşı Hâfız ve mâruf nüktedanlar. Kültür Matbaası.
44. Van Gennep, A. (2022). Geçiş ritleri: Tabular, batıl inançlar, büyüler, ayinler ve törenler (O. Bülbül Beşler, Çev.) Nora.
45. Yıldırım, D. (1998). Türk bitiği: Araştırma/inceleme yazıları. Akçağ.
46. Yıldırım, D. (1999). Türk edebiyatında Bektaşi fıkraları. Akçağ.
47. Yücebaş. H. (1958). Türk mizahçıları, nüktedanlar ve şairler. y.y.
48. Ziv, A. (1984). Personality and sense of humor. Springer.
49. Zürcher, E.J. (2013). Modernleşen Türkiye’nin tarihi. (Y. Saner, Çev.). (24. bs.). İletişim.