Ortaoyunundan Modern Tiyatroya Ünanimist Anlayışla Uzanmak: Ahmet Kutsi Tecer’in Köşebaşı Adlı Piyesi

Öz

Topluluğun kolektif ruhunu tasvir etmeyi hedefleyen ve toplumu bireye önceleyen bir anlayış olarak karşımıza çıkan ünanimizmin Köşebaşı’ndaki temsili, ortaoyunu geleneğiyle modern tiyatronun uzlaştırıldığı özgün bir terkip içermektedir. Söz ko nusu terkip, ortaoyunu atmosferinden mülhem bir karakteristik içermekle beraber modernleşme sürecinin kaçınılmaz kıldığı toplumsal değişime işaret eden emareler de sunmaktadır. Bu bağlamda yazar, Köşebaşı’nda ortaoyunu kaynağının yanı sıra ünanimist anlayışa da yer verir. Bu çalışmada Köşebaşı’nda yer verilen ortaoyu nuna ait unsurların modern piyes tekniğine ve güncel sosyal gerçekliğe nasıl uyar landığı detaylı bir biçimde incelenerek eserin biçimsel ve tematik yapısının tanzi minde geleneksel Türk tiyatrosundan hangi ölçü ve bağlamlarda istifade edildiği belirlenmektdir. Eserin ortaoyunu kaynağı ile kurduğu teknik etkileşim ünanimist anlayışla incelenmektedir. Köşebaşı’nda yansıtılmaya çalışılan topluluğun kolektif şuurunun temellendirilmesinde halk edebiyatı dairesinin ürettiği estetik birikimin yanı sıra ünanimizm akımının rol oynamış olduğunun gösterilmesi, eserin ait ol duğu devrin egemen kültür politikasıyla kurduğu ilişkinin de tartışılmasını gerek tirmektedir. Bu hedef doğrultusunda makalede Tecer’in Köşebaşı adlı piyesinin döneminin edebiyat kanonuyla kurduğu etkileşimin, özellikle ulus inşası sürecinde rehberliği benimsenen kültür politikasının, eserde ortaoyunu ve ünanimizm gibi iki ayrı kaynağa başvurulmasını zaruri kıldığı tespiti temellendirilmiştir. Çağdaş Türk tiyatrosunun üzerinde şekillendiği zeminin kurucu yapıtları arasında yer alan Köşebaşı’nda gelenekten moderne uzanan değişimin bu çerçevede analizi, benzer piyeslerin tahlili için de alternatif bir okuma modeli sunacaktır. Eserin teknik ve tematik bağlamda içerdiği heterojen dokunun tahlili için figürlerin tipolojik ko numlarına ve anlatım araçlarına ilişkin değişimlerin vurgulanması gerekmektedir. Bu bağlamda çalışmada toplumların tabi olduğu kültürel değişimlerin, edebî ürün lerin biçimsel ve tematik başkalaşımını hangi boyutlarıyla şekillendirdiği ortaya koymak da amaçlanmıştır. Sonuç olarak yapılan içerik analizi, köklü folklorik bi rikimlere sahip toplumların modernleşme deneyimlerini geleneksel sanatlarından yararlanma esasına dayandırdıklarını ortaya koymuştur.

Anahtar Kelimeler

• Köşebaşı
• ortaoyunu
• ünanimizm
• modernleşme
• çağdaş Türk tiyatrosu

Etik Beyan

Araştırma ve yayın etiği beyanı: Bu makale, orijinal veriler temelinde hazırlanmış özgün bir araştır ma makalesidir. Yazarlar, araştırma ve yayım sürecinde etik ilkelere ve kurallara uymuşlardır. Yazarların katkı düzeyleri: Makale tek yazarlıdır. Etik komite onayı: Çalışmada etik kurul iznine gerek yoktur. Finansal destek: Çalışmada finansal destek alınmamıştır. Çıkar çatışması: Çalışmada potansiyel çıkar çatışması bulunmamaktadır.

Reaching from Ortaoyunu to Modern Theater With a Unanimist Approach: Ahmet Kutsi Tecer’s Drama Titled Köşebaşı

Öz

Ahmet Kutsi Tecer’s drama called Köşebaşı, in which he successfully adapted the elements he inherited from ortaoyunu to the modern play technique, is considered one of the most important stages in the history of Turkish theater. The play, which exemplifies the techniques, motifs and types of the deep-rooted tradition of contemplation produced by Turkish folk culture, deals with the neighborhood called Rüstempaşa, in its own organic integrity, in which the twenty-four-hour life is narrated. The communal integrity of the neighborhood makes it possible to approach the work within the framework of the unanimist understanding developed by Jules Romains. The representation of unanimism in Köşebaşı, which aims to portray the collective spirit of the community, contains an original composition that reconciles the tradition of the ortaoyunu and modern theater. It is possible to argue that the political and ideological conjuncture of the period played a role in the creation of this composition as much as literary and aesthetic needs. From this perspective, Köşebaşı has a historical significance as it legitimizes a discourse that reconciles with the modern nation-building ideal of the early Republican period. The need to articulate with the modernization process by leaning on tradition is the main motive that shapes the technical and thematic background of the play. The unanimist approach in the work is a natural reflection of this modernization experience. This reflection makes the work one of the most typical representations of the transition from the ortaoyunu to the modern play technique. There is no analysis that aims to determine the nature of the effect in question through detailed analysis. This study examines in detail how the elements of the ortaoyunu in Köşebaşı are adapted to modern play technique and contemporary social reality, and determines the extent and contexts in which traditional Turkish theater is utilized in the organization of the formal and thematic structure of the work.

Anahtar Kelimeler

• Köşebaşı
• ortaoyunu
• unanimism
• modernization
• contemporary Turkish theater

Kaynakça

1. Aktulum, K. (2017). Yazınsal metinlerde değerlerin yazınbilimi. Yeni Türk Edebiyatı Araştırmaları, 9 (18),1-16.
2. Albayrak, N. (2007). Ortaoyunu. TDV İslam Ansiklopedisi (Cilt 33, s. 400-402).
3. Aytaş, G. (2003). Ahmet Kutsi Tecer ve Tiyatro edebiyatımıza katkısı. G. Ü. Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 23 (2), 87-97.
4. Çapraz, E. (2013). Halk mizahında Kayserili tipi. Kayseri Ansiklopedisi 3, Kayseri Büyükşehir Belediyesi.
5. Enginün, İ. (2018). Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatı. Dergâh.
6. Enginün, İ. ve Kerman, Z. (2011). Yeni Türk edebiyatı metinleri 1 şiir (1860-1923) Dergâh.
7. Göker, C. (1982). Fransa’da edebiyat akımları. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi.
8. Kaplan, M. (2014). Türk edebiyatı üzerinde araştırmalar 2. Dergâh.

9. Karaalioğlu, S. K. (1969). Ansiklopedik edebiyat sözlüğü. İnkılap ve Aka.
10. Keleş, R. (2000). Kentleşme politikası. İmge.
11. Konur, T. (1995). Ortaoyunu. Tiyatro Araştırmaları Dergisi, 12(12), 47-51.
12. Kudret, C. (2019). Ortaoyunu, I. cilt. Yapı Kredi.
13. Kurt, B. (2007). Dans erkeği bozar mı? Sinop’ta köçeklik geleneğine kısa bir bakış. Kültür ve Siyasette Feminist Yaklaşımlar Dergisi, 3, 77-93.
14. Mardin, Ş. (2008). Türk modernleşmesi: Makaleler 4. (M. Türköne ve T. Önder, Der.) İletişim.
15. Gertrude M. ve Horke. (1994). Soziologie, historicher kontext und soziologische theorie-entwürfe. München.
16. Özhan, M. (2015). Karagöz ve ortaoyunu. Antikçağ’dan XXI. yüzyıla büyük İstanbul tarihi: Edebiyat, kültür ve sanat, İBB Kültür.
17. Özön, M. N. ve Dürder, B. (1967). Türk tiyatrosu ansiklopedisi. Remzi.
18. Şener, S. (1972). Ahmet Kutsi Tecer’in Köşebaşı Adlı Oyunu ve Türk Tiyatrosunun Ayırıcı Özellikleri. Ankara Basım ve Ciltevi.
19. Şener, S. (1998). Cumhuriyet’in 75. yılında Türk tiyatrosu. İş Bankası.
20. Tanpınar, A. H. (1977). Edebiyat üzerine makaleler. Dergâh.
21. Tecer, A. K. (1942). Gerçek edebiyat. Ülkü, 1. 2. 1942, 9.
22. Tecer, A. K. (1947). Köşebaşı üzerine. Küçük Tiyatro Dergisi.
23. Tecer, A. K. (2017). Bütün oyunları 1, Köşebaşı, Satılık Ev, Bir Pazar Günü. Mitos.
24. Timuroğlu, V. (1980). Ahmet Kutsi Tecer. Türkiye İş Bankası Kültür.
25. Tuncay, M. (2007). Modern Türk tiyatrosu’nun ilk sıkıntılarına toplu bakış, Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Dergisi,7, 20-34.