Dış Ruhun ve Kutun Sembolü Olarak Doğum Ritüellerinde Gömlek

Öz

Bu araştırmanın temel tezi, doğumla ilgili inanış ve ritüellerde gömleğin, anne ve bebeğin ‘dış ruhu’ ve ‘kut’unun bir temsili olduğudur. Türk inanç sisteminde kıyafetler, hem somut işlevleri hem de kültürel bağlamdaki anlamlarıyla önemli bir yer tutar. Özellikle geçiş dönemleri gibi bireysel açıdan kritik süreçlerde giyilen kıyafetler, maddi bir kültür unsuru olmasının yanı sıra mitik sembolik bir değer taşır. Bu bağlamda gömlek, neredeyse tüm geçiş ritüellerinde, özellikle doğum sürecinde bu mitik sembolik işleviyle öne çıkar. Gömlek, bireyin dış ruhu ve kutunun somut bir göstergesidir. Türk inanç sisteminde ruh, bedene bağlı statik bir unsur olarak değil; bedenin dışında da varlık gösterebilen dinamik bir güç olarak değerlendirilir. Bu bağlamda, dış ruhun çeşitli nesnelere geçebileceği ve bireyin canlılığını, varoluşunu ve yaşam enerjisini temsil eden beden dışı bir unsur olarak işlev gördüğüne inanılmaktadır. Kut ise bireye Tanrı tarafından verildiğine inanılan ilahi bir güç ya da yaşam enerjisi olarak tanımlanabilir. Dolayısıyla ruh ve kut birbirinden bağımsız değil birbirlerini etkileyen kavramlardır. Doğumla bağlantılı ritüel ve inanışlarda gömleğin hem dış ruhun hem de kutun sembolü olması, Türk kültüründe doğumun biyolojik bir olay olmanın ötesinde simgesel ve mitik anlamlar taşımasıyla ilişkilidir.

Anahtar Kelimeler

• dış ruh
• doğum
• halk inanışları
• gömlek
• kut

Etik Beyan

Araştırma ve yayın etiği beyanı: Bu çalışma, orijinal veriler temelinde hazırlanmış özgün bir araştırma makalesidir. Daha önce hiçbir yerde yayımlanmamış olup başka bir yere yayımlanmak üzere gönderilmemiştir. Yazar, araştırma sürecinde etik ilkelere ve kurallara uymuştur. Yazarların katkı düzeyleri: Makale tek yazarlıdır. Etik komite onayı: Bu çalışma için etik kurul onayı gerekmemektedir. Finansal destek: Bu araştırma için herhangi bir finansal destek alınmamıştır. Çıkar çatışması: Bu çalışma ile ilgili herhangi bir çıkar çatışması bulunmamaktadır.

The Shirt as a Symbol of the External Soul and Kut in Birth Rituals

Öz

This study argues that the shirt represents the “outer spirit” and “fortune” of the mother and baby in birth-related beliefs and rituals. In the Turkish belief system, clothing holds a significant place for both its concrete functions and its meaning within the cultural context. Clothing worn during critical periods in an individual’s life is not only a material cultural element but also carries mythical symbolic value. In this context, shirt is important in almost all rites of passage. It also stands out with this mythical symbolic function, especially during the birth process. The shirt is a concrete representation of the individual’s outer spirit and fortune. In the Turkish belief system, the spirit is not viewed as a mere static element attached to the body. Rather, it is considered a dynamic force that can exist outside the body. In this context, the outer spirit is believed to be capable of transcending into various objects and functions as an extracorporeal element representing the individual’s vitality, existence, and life energy. Fortune, on the other hand, can be defined as a divine power or life energy believed to be given to the individual by God. Therefore, spirit and fortune are not considered to be independent of each other. On the contrary, they are seen as concepts that influence each other. In rituals and beliefs related to birth, the shirt symbolizes both the outer spirit and good fortune. This is because birth in Turkish culture extends beyond a biological event and carries symbolic and mythical meanings.

Anahtar Kelimeler

• outer spirit
• birth
• folk beliefs
• shirt
• fortune

Kaynakça

1. Acıpayamlı, O. (1974). Türkiye’de doğumla ilgili adet ve inanmaların etnolojik etüdü, Atatürk Üniversitesi.
2. Ateş, M. (2001). Mitolojiler ve semboller. Aksiseda.
3. Bayat, F. (2006). Ana hatlarıyla Türk şamanizmi. Ötüken.
4. Bekki, S. (2005). Türk halk anlatılarında ölüm ruhu motifi, Milli Folklor, 17(66), 34-47.
5. Büyük Türkçe Sözlük. (2023). TDK.
6. Cin, R. (1971). Kavramlar dizini 1. Ankara Üniversitesi.
7. Çeribaş, M. (2021).Türk kültüründe kut inancı ve kut aktarma yolları, Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 14(36), 1185-1206. doi: 10.12981/mahder.1017943
8. Eliade, M. (1999). Şamanizm (İ. Birkan, Çev.) İmge.

9. Enninger, W. (1998). Giyim (N. Özdemir, Çev.) Milli Folklor, 39(92), 96.
10. Eren, H. (1999). Türk dilinin etimolojik sözlüğü. Kişisel.
11. Ergin, M. (1969). Dede Korkut kitabı. MEB.
12. Ergöz, R. (2019). Bitlis’te geçiş dönemleri (doğum - evlenme - ölüm) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]Ardahan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
13. Ergun, P. (2019). Sibirya Türklerinin destanlarında iyeler. Kömen.
14. Fiske, J. (2017). Mitlerin kökeni ve efsaneleri. Erasmus.
15. Frazer, G. J. (2012). Altın Dal Dinin ve Folklorun Kökleri II (M. H. Doğan Çev.) Payel.
16. Gökyay, O. Ş. (2007). Dedem Korkudun kitabı. Kabalcı.
17. Göre, Z. (2017). Yûsuf kıssasında bir sembol olarak “gömlek”, International Journal of Languages Education and Teaching. 5(4), 1031-1048.
18. Harva, U. (2015). Altay panteonu: Mitler, ritüeller, inançlar ve tanrılar (Ö. Suveren, Çev.) Doğu Kütüphanesi.
19. Hoppal, M. (2019). Avrasya’da şamanlar (B. Bayram, H. Ş. Ç. Çapraz, Çev.) Yapı Kredi.
20. Ilgaz, K. (1956). İstanbul’da doğum ve çocukla ilgili adet ve inanmalar, TFA, 3(84), 1338-1339.
21. Jung, C. G. (2015). Feminen: Dişilliğin farklı yüzleri (T. V. Soylu, Çev.) Pinhan.
22. Kalafat, Y. ve Yelis, D. (2012). Türk atalar ve karşılaştırmalı halk inanmaları. Avrasya Etüdleri, 42(2), 169-206.
23. Kalafat, Y. (1999). Kazakistan’daki Türk halk inançları, Milli Folklor, 11(41), 66-74.
24. Karabulut, G. (2023). Sivas Kangal ilçesi halk kültüründe geçiş dönemleri (doğum-evlenme-ölüm) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
25. Karakaş, R. (2012). Diyarbakır’da bebeğin ilkleri: Hedik, köstek kesme törenleri ve çocuklara yönelik halk hekimliği uygulamaları. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 1(16).
26. Lvova, E.L., Oktyabrskaya, İ.V., Sagalayev, A.M. ve Usmanova, M.S. (2013a). Güney Sibirya Türklerinin geleneksel dünya görüşleri- âkinat ve zaman. nesneler dünya s(Mı . Ergun, Çev.) Kömen.
27. Lvova, E.L., Oktyabrskaya, İ.,V Sagalayev, A.M. ve Usmanova, M.S. (201G3bü)n ey Sibirya Türklerinin geleneksel dünya görüşleri- insan ve toplum (M. Ergun, Çev.) Kömen.
28. Mukhtarkhanova, R. (2019). Kazakistan’da geçiş dönemleriyle ilgili yaşayan âdet, inanış ve uygulamalar üzerine bir karşılaştırma denemesi (Zhambyl - Samsun örneği) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
29. Ögel, B. (2003). Türk mitolojisi 1. Türk Tarih Kurumu.
30. Örnek, S.V. (1966). Sivas ve çevresinde hayatın çeşitli safhalarıyla ilgili bâtıl inançların ve büyüsel işlemlerin etnolojik tetkiki. Ankara Üniversitesi.
31. Örs, S. ve Haliloğlu, H. (2021). Hz. Yûsuf’un (As) gömleği ve babası Hz. Yakub’un gözlerinin açılması. Ağrı İslami İlimler Dergisi, 8, 1-19.
32. Selçuk, A. (2008). Ağaçeri Türkmenleri Tahtacılar. IQ Kültür Sanat.
33. Şimdi, Z. (2023). Tunceli Zaza Aleviliğinde geçiş dönemleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü.
34. Tuluğ, G. (2024). Türklerde plasenta ritüelleri ve Okunyev kültürü ile ilişkisi, D. Solisworo (Ed.) Ege 12th International Conference on SocialS ciences, Academy Global PublishingH ouse, İzmir, 26-30.
35. Türkoğlu, B. (2009). Batıl inançlar âdetler ve inanışlar. Astral.
36. Rahmani, A. ve Moghanipour, M. (2023). Kaşkay Türklerinin dokuma çevresinde gelişen inanışları, folklor/edebiyat, 29 (113), 324-325. doi: 10.22559/folklor.2403
37. Roux, J. P. (1994). Türklerin ve Moğolların eski dini (A. Kazancıgil, Çev.) İşaret.