Kültürlerarası İletişimde Evrensel Bir Maneviyat Ritüeli Olarak Sema: Halk Bilimsel Bir Değerlendirme

Öz

Bu makale, Türk halk biliminin temel unsurlarından biri olarak değerlendirilen tasavvuf geleneğinin önemli bir pratiği olan Mevlevi sema dansının tarihsel olarak şekillendiği ritüelistik tekke kültürünün ötesine geçerek modern yaşam pratikleri içerisinde yeniden konumlanışını ele almaktadır. Bu bağlamda sema dansının tarihsel seyri, modern dans ve trans dans ile ilişkisi ve günümüz dünyasında farklı kültürlerdeki algılanışı makalede incelenerek yerel bir kültürel dilin evrenselleşmesi ortaya konulmaya çalışılmıştır. Mevlevi geleneğinin ayin-i şerif olarak adlandırılan ayinlerinde icra edilen sema dansı, belli kurallar içinde gerçekleşen ve insan ruhunun evrensel hakikat arayışını simgeleyen bir ibadet unsuru olarak ortaya çıkmıştır. Ritüelin döngüsel hareketine dayalı sema dansının müziği, sembolik yapısı ve sözcüklerden bağımsız görsel ve işitsel estetik boyutu hem icra edenin hem de izleyicinin manevi dünyasına hitap etmektedir. Bu yönüyle sema, yüzyıllar boyunca doğduğu Anadolu topraklarını aşarak insanlığı ortak bir dilde buluşturan evrensel bir deneyim sunmaktadır. Değişen ve dönüşen günümüz dünyasında ise sema, görsel, işitsel ve bedensel unsurlar yoluyla dil, din ve etnik köken farkı gözetmeksizin insanları derinden etkileyen bir kültürlerarası iletişim biçimidir. Günümüz dünyasında sema dansının geleneksel-dinsel ritüel niteliğinden sıyrılarak bir sahne performansına, folklorik ve turistik bir metaya evrilmesi; aynı zamanda bireysel ve psikolojik bir “anlam arayışı” çabası olan meditasyon pratiğine dönüşüm sürecini analiz eden bu çalışmada nitel araştırma yöntemi kullanılmıştır. Ayrıca veri toplama aracı olarak konuya ilişkin bilgi içeren materyallerin incelenmesini içeren doküman analizi yöntemi kullanılmıştır. Konuyla ilgili daha kapsamlı bilgi sunabilmek amacıyla, farklı coğrafyalarda çeşitli kültürlere ait sema ritüellerini gösteren video kayıtları ise QR kod sistemi aracılığıyla çalışmaya eklenerek analiz edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• kültürlerarası iletişim
• tasavvuf
• ritüel
• sema
• halk bilimi

Etik Beyan

Araştırma ve yayın etiği beyanı: Bu makale, orijinal veriler temelinde hazırlanmış özgün bir araştırma makalesidir. Daha önce hiçbir yerde yayımlanmamış olup başka bir yere yayımlanmak üzere gönderilmemiştir. Yazar araştırma sürecinde etik ilkelere ve kurallara uymuştur. Yazarların katkı düzeyleri: Birinci yazar %50, ikinci yazar %50. Etik komite onayı: Bu çalışma için etik kurul onayı gerekmemektedir. Finansal destek: Bu araştırma için herhangi bir finansal destek alınmamıştır. Çıkar çatışması: Bu çalışma ile ilgili herhangi bir çıkar çatışması bulunmamaktadır.

Sema as a Universal Spiritual Ritual in Intercultural Communication: A Folkloristic Evaluation

Öz

This article examines the repositioning of the Mevlevi sema dance—a significant practice of the Sufi tradition considered one of the fundamental elements of Turkish folklore—within modern life practices, moving beyond the ritualistic tekke culture in which it historically took shape. In this context, the article examines the historical trajectory of the sema dance, its relationship with modern dance and trance dance, and how it is perceived in different cultures in today’s world, aiming to demonstrate the universalization of a local cultural language. The Sema dance, performed in the Mevlevi tradition’s rituals known as “ayin-i şerif,” emerged as a form of worship that takes place within specific rules and symbolizes the human spirit’s quest for universal truth. The music of the Sema dance, based on the ritual’s cyclical movements, along with its symbolic structure and its visual and auditory aesthetic dimension—independent of words—speaks to the spiritual world of both the performer and the audience. In this regard, the Sema has transcended the Anatolian lands where it originated over the centuries, offering a universal experience that unites humanity through a shared language. In today’s ever-changing world, Sema serves as a form of cross-cultural communication that deeply moves people—regardless of language, religion, or ethnic background—through its visual, auditory, and physical elements. This study employs a qualitative research method to analyze the process by which Sema dance has evolved from its traditional-religious ritual nature into a stage performance and a folkloric and tourist commodity, while simultaneously transforming into a meditation practice that serves as an individual and psychological “search for meaning.” Additionally, the document review method—which involves analyzing materials containing information related to the subject—was used as a data collection tool. To provide more comprehensive information on the topic, video recordings depicting Sema rituals from various cultures across different regions were incorporated into the study via a QR code system and analyzed.

Anahtar Kelimeler

• intercultural communication
• sufism
• ritual
• sema
• folklore

Kaynakça

1. Aksoy, Z. (2012). Uluslararası göç ve kültürlerarası ı̇leti̇şi̇m. Journal of International Social Research 5(20), 292-303.
2. Aksüt, S. (2023). Mevlevi sema törenlerinin kültürel ve ekonomik değerleri arasındaki gerilimin tezahürleri. Rumelide Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (35), 686-702.
3. Alioğlu, N. (2011). İnanna’dan Leyla’ya: kültürlerarası iletişim bağlamında doğum ve ölüm. Kültürlerarası iletişim bağlamında insana dair duygular ve ritüeller, N. Mora (Ed.), 47-77. Nobel.
4. Arjana, S. R. (2020). Buying Buddha, selling Rumi: Orientalism and the mystical marketplace. Oneworld Academic.
5. Arpaguş, S. (2015). Mevlevilikte manevi eğitim. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı.
6. Balaban-Salı, J. ve Mehmed, F. F. (2014). 1989 Bulgaristan göçmenlerinin kültürlerarası iletişim pratikleri: Eskişehir örneği. Selçuk İletişim, 8(3), 5-34.
7. Balakrishnan, K. vd. (2023). Relationship between predictors of intercultural communication competence and multicultural identity. Jurnal Komunikasi: Malaysian Journal of Communication, 39(3), 22-40.
8. Bayraktar, S. (2016). Ziya Azazi’s Dervish- In-Progress and contested choreographies of ‘whirling’ in Turkey.

9. Becker, J. (1994). Music and trance. Leonardo Music Journal, (4), 41-51.
10. Bennett, J. M. ve Bennett, M. J. (2004). Developing intercultural sensitivity: An integrative approach to global and domestic diversity. Handbook of intercultural training, D. Landis (Eds.), Sage Publications.
11. Bradley, K. K. (2008). Laban’s crystalline complexity. Rudolf Laban: The Dancer of the Crystal By Evelyn Doerr. Scarecrow. Dance, Movement & Spiritualities, 3/3, 279-295.
12. Braslauskas, J. (2021). Developing intercultural competences and creativity: The foundation for successful intercultural communication. Creativity Studies, 14(1), 197-217.
13. Can, Ş. (1999). Mevlânâ hayatı, şahsiyeti, fikirleri. Ötüken.
14. Dong, Q. vd. (2008). Overcoming ethnocentrism through developing intercultural communication sensitivity and multiculturalism. Human Communication, 11(1), 27-38.
15. Eflâkî, A. (1973). Âriflerin menkıbeleri (Manakib al-Ârifin). (T. Yazıcı. Çev.) Hürriyet.
16. Ercan, M. ve Özer, Ö. (2020). Kültürlerarası iletişim: Eskişehir’de yaşayan altkültür gruplarından biri olan Arnavutların, hâkim kültürle iletişimi bağlamında incelenmesi. Karadeniz Teknik Üniversitesi İletişim Araştırmaları Dergisi, 10(1), 169-201.
17. Erguner, K. (2013). Avrupa’da Mevlevi ayinlerinin ilk yılları. Sabah Ülkesi Kültür Sanat ve Felsefe Dergisi, (37), 70-75.
18. Eroğlu, T. (1999). Halk oyunları el kitabı. Mars.
19. Ersever, İ. C. (1996). Alevilerde semah. Ant.
20. Feratan, M. ve Solmaz, E. (2023). Anadolu dans geleneğinde Türk dinî dansları ve hayvan sembolizmi. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (106), 319-336.
21. Göker, G. ve Meşe, G. (2013). Türk göçmenlerin İtalyanlara bakış açısı: Bir kültürlerarası iletişim araştırması. Selçuk İletişim, 7(1), 65-82.
22. Gölpınarlı, A. (1983). Mevlânâ’dan sonra Mevlevilik. İnkılap ve Aka.
23. Griffiths, J. (1812). Nouveau Voyage dans la Turquie d’Europe et d’Asie et en Arabie, 1, Paris.
24. Helminski, K. (1999). The knowing heart: A sufi path of transformation. Shambhala Publications.
25. Kalkandeler, A. A. (2020). Ritmik kenetlenmenin psikolojik etkileri ve trans deneyimi: Bir gözden geçirme çalışması. Nesne Psikoloji Dergisi, 8(18), 548-559.
26. Kartarı, A. (2006). Farklılıklarla yaşamak-kültürlerarası iletişim. Ürün.
27. Kartarı, A. (2019). Kültürlerarası iletişim. Anadolu Üniversitesi.
28. Kaygusuz, İ. (2020). Cumhuriyet dönemi Mevleviliğinde yapısal dönüşümün kaynakları ve günümüz Mevleviliği. Muhafazakâr Düşünce Dergisi, 16(1), 162-192.
29. Köseler, K. (2006). Hareket-sahne ve boyutlar [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] İstanbul Üniversitesi.
30. Lawler, L. B. (1953). New light on an ancient goddess. The Classical Outlook, 30(5), 48-49.
31. Nakilcioğlu, İ. H. (2013). Mevlânâ felsefesinde bireysel ve toplumsal iletişim. 2. Uluslararası Sultan Dîvânî ve Mevlevilik sempozyumu (1-2 Haziran 2012), Afyonkarahisar.
32. Özdemir, İ. (2011). Kültürlerarası iletişimin önemi. folklor/edebiyat, 17(66), 29-38.
33. Özköse, K. (2021). Sudan’da tasavvufî hayatın şekillenmesine Kâdiriyye ve Şâziliyye tarikatlarının etkisi. Sufiyye, (10), 163-178.
34. Rumi, Mevlânâ Celaleddin. (1991). Mesnevi (V. İzbudak. Çev.) MEB.
35. Savaşçıoğlu, H. (2024). Kültürlerarası iletişim aracı olarak belgesel film türü: “Vatana giderken Heimei-maru” film örneği üzerine inceleme [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] İstanbul Ticaret Üniversitesi.
36. Schechner, R. (2006). Performance studies: An introduction. Routledge.
37. Schimmel, A. (1954). Sema-i semavi. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 3(3), 19-25.
38. Sipehsâlâr, Ferîdûn bin Ahmed-i (2021). Mevlânâ ve etrafındakiler: Risâle-i Sipehsâlâr. Kapı.
39. Sullivan, S. (2005). On dance and difference, William A.Haviland vd. (Eds.), Talking about people: Readings in cultural anthropology, 4th Edition. Harcourt, 234-241.
40. Tanrıkorur, B. (2004). TDV İslâm Ansiklopedisi. 29. Cilt. Türkiye Diyanet Vakfı.
41. Temel Eğinli, A. ve Özmelek Taş, N. (2018). Global bir anlayış yaratmanın yolu: Kültürlerarası empati. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11(57), 714-727.
42. Ulusoy, H. (2023). Kültürlerarası iletişim mecrası olarak ‘Youtube’: Kültür temalı videoların yorumlar bölümündeki kültürlerarası iletişim pratiklerinin incelenmesi. Etkileşim, (12), 262-286.
43. Yağbasan, M. ve Demirbağ, İ. (2017). Kültürlerarası iletişime stratejik bir yaklaşım: Kültürlerarası empati (bir kültürlerarası iletişim projesinin sonuçları). Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, 5(2), 619-640.
44. Yakıt, İ. (2006). Mevlânâ’da sembolizm ve ney. Ney’e dair (M, Çıpan Ed.) 59-95. Konya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü.
45. Zarcone, T. (2012). 19. ve 20. yüzyıllarda Avrupalı gezginler ve dervişlerin “gösterisi”. İstanbul Araştırmaları Yıllığı, (1), 193-204.
46. Elektronik Kaynakça: URL 1. https://www.youtube.com/watch?v=MNVszuYmS8k
47. URL 2. https://Mevlânâturbesi.semazen.net/askin-mekanlari-Mevlevi haneler/
48. URL 3. https://www.youtube.com/watch?v=vdKKDfroRYw&t=870s
49. URL 4. https://www.youtube.com/watch?v=yDGawxeEBe0
50. URL 5. https://www.youtube.com/watch?v=VP4afIlF5vc&t=2403s
51. URL 6. https://www.youtube.com/watch?v=mK5Abn6K-3M
52. URL 7. https://www.youtube.com/watch?v=ovBwv4z-PEw
53. URL 8. https://www.youtube.com/watch?v=KH2druwvPmk
54. URL 9. https://www.youtube.com/watch?v=1uYH1zAEbQ0
55. URL 10. https://www.youtube.com/watch?v=pgLsRNB9GZ8&t=21s
56. URL 11. https://www.youtube.com/watch?v=Jeca3isOoW4
57. URL 12. https://www.youtube.com/watch?v=shrTBnf6qgQ
58. URL 13. https://www.youtube.com/watch?v=1pOyMcu7aZs
59. URL 14. https://www.youtube.com/watch?v=qoh3Ehclw0c