Tuva Kültüründe Bir Zorla Kültürleme Örneği: Oytulaaş

Öz

Kültür, tarihsel süreçte belli nedenlerle ve belli koşullar altında değişime uğrar. Bu değişim, bazen tarihin doğal akışı içerisinde, zamana yayılmış bir biçimde gerçekleşirken bazen de yaygın ve baskın bir kültürün zorlayıcılığı ile meydana gelir. Alan yazınında zorla kültürleme olarak adlandırılan bu durum, Sovyetler Birliği döneminde bir devlet politikası olarak uygulanmıştır. Bu politika çerçevesinde bilhassa din merkezli olarak yasaklamalar gerçekleştirilmiş; çeşitli gelenek ve görenekler kültürel hafızadan çıkartılarak yerine Komünist ideolojinin ritüelleri yerleştirilmeye çalışılmıştır. Yasaklanan bu geleneklere Noel, Nevruz, Kurban ve Ramazan bayramları, Naadım, Şagaa ve oytulaaş örnek gösterilebilir. Oytulaaş, Tuva kültüründe gençlerin tanışarak kendi rızalarıyla evlenmelerinin önünü açan ve ebeveynlerce kabul gören bir geçiş ritüelidir. Bilhassa hasat mevsiminden sonra evlilik çağına gelmiş gençler arasında oynanan, kendi içinde bazı evrelerden oluşan ve Tuva kültüründe önemli bir yere sahip sözlü kültür ürünleri bulunduran bu gelenek, 1929’dan itibaren yasaklanmış; oytulaaşlara katılanlar cezalandırılmıştır. Bu gençlik oyunlarında söylenen kojaŋlar da yasaklanmasına rağmen Tuva edebiyatının kurucu nesli, bu türkülerin temalarını ve yapısal özelliklerini kendi şiirlerine taşıyarak bir sözlü kültür ürününü modern edebiyat eserlerinin zemini olarak değerlendirmekten geri durmamıştır. Çalışmamda Tuva yazı dilinin başlangıcı olan 1930 ve günümüz arasını kapsayan bir derlem oluşturarak oytulaaş temasını doğrudan veya dolaylı işleyen eserleri inceledim. Böylece zorla kültürlemenin bir gelenek üzerindeki etkilerini ve bu etkinin edebî alana nasıl yansıdığını ortaya koymayı amaçladım. Çalışmadan elde edilen bulgular, yasaklı bir geçiş ritüeli olan oytulaaş’a ait sözlü edebiyat ürünlerinin Modern Tuva şiirinin kurucu unsuru olduğunu göstermektedir. Geleneğin günümüzde canlandırma sürecine dâhil olamamasının temelinde ise, Komsomol yapılanmasıyla başlayan ve günümüz sosyal medyasıyla pekişen yeni sosyalleşme biçimleri yatmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• oytulaaş
• kojaŋ
• geçiş ritüelleri
• zorla kültürleme
• Tuva kültürü

Etik Beyan

Araştırma ve yayın etiği beyanı: Bu makale, orijinal veriler temelinde hazırlanmış özgün bir araştırma makalesidir. Daha önce hiçbir yerde yayımlanmamış olup başka bir yere yayımlanmak üzere gönderilmemiştir. Yazar, araştırma sürecinde etik ilkelere ve kurallara uymuştur. Yazarların katkı düzeyleri: Birinci yazar %100. Etik komite onayı: Bu çalışma için etik kurul onayı gerekmemektedir. Finansal destek: Bu araştırma için herhangi bir finansal destek alınmamıştır. Çıkar çatışması: Bu çalışma ile ilgili herhangi bir çıkar çatışması bulunmamaktadır.

An Example of Forced Acculturation in Tuvan Culture: Oytulaash

Öz

Culture has changed throughout history for certain reasons and under specific conditions. While such transformation sometimes occurs gradually as part of the natural flow of history, at other times it results from the imposition of a dominant and widespread culture. This phenomenon, referred to in the academic literature as “forced acculturation,” was implemented as a state policy during the Soviet era. Within the framework of this policy, prohibitions were particularly enacted with a focus on religion; various traditions and customs were erased from cultural memory and replaced with rituals aligned with Communist ideology. Examples of such banned traditions include Christmas, Nowruz, Eid al-Adha, Ramadan, Naadym, Shagaa, and oytulaash. Oytulaash is a rite of passage in Tuvan culture that facilitates marriages based on mutual consent among young people and is recognised by their families. Especially after the harvest season, this tradition, performed among marriageable youth and consisting of several stages, incorporating significant elements of oral culture, held an essential place in Tuvan life. However, starting in 1929, it was officially banned, and those who participated in oytulaash were subjected to punishment. Although the kojaŋs performed during these youth rituals were also prohibited, the founding generation of Tuvan literature did not refrain from incorporating the themes and structural features of these songs into their poetry. In doing so, they transformed an element of oral culture into a foundation for modern literary expression. In this study, I compiled a corpus covering the period from the emergence of the Tuvan written language in 1930 to the present. I examined works that directly or indirectly engage with the theme of oytulaash. In doing so, I aimed to reveal the effects of forced acculturation on a traditional practice and how this impact has been reflected in the literary domain. Findings derived from this research indicate that the oral literature associated with oytulaash, a prohibited rite of passage, serves as the founding component of modern Tuvan poetry. The tradition’s current inability to undergo revitalisation is primarily rooted in emerging patterns of socialisation, initiated by the Komsomol organisation and subsequently consolidated by contemporary social media platforms.

Anahtar Kelimeler

• oytulaash
• kojaŋ
• rites of passage
• forced acculturation
• Tuvan culture

Kaynakça

1. Aça, M. (2013). Misyoner-şarkiyatçı Nikolay İvanoviç İl’minskiy’nin Çarlık Rusyası’nın Hristiyanlaştırma ve Ruslaştırma politikalarındaki yeri, Yeni Türkiye-Türkçe Özel Sayısı içinde, 2013, 1364-1477.
2. Akman, E. (2008). Sovyetler Birliği Dönemi’nde Azerbaycan’da folklor politikaları ve çalışmaları, (1917-1953) Platin.
3. Aktaş, E. (2014). Hakas destanlarında evlilik kurumu ve buna bağlı bazı pratikler, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 38, 7-33.
4. Arıkoğlu, E. (2002). Tuva’nın XX. asır siyasi tarihi, Türkler Ansiklopedisi içinde, C20, Yeni Türkiye Araştırmaları, 173-179.
5. Arıkoğlu, E.; Tosun, İ. (2024). Tuvaca-Türkçe sözlük. Türk Dil Kurumu.
6. Ayıjı, E. V.; Maynı, Ş. B. (2016). Molodejnıy prazdnik “oyulaaş” v tranditsionnoy kul’ture Tuvintsev, Byulleten’ Kalmıkskogo nauçnogo tsentra, 2016/23, 107-113. https://doi.org/10.22162/2075- 7794- 2016-23-1-107-113
7. Berry, J. W. (2006). Contexts of acculturation, The Cambridge Handbook of Acculturation Phychology içinde David L. Sam ve John W. Berry (Ed.) Cambridge University Press.
8. Begzin-ool, A. (2009). Oytulaaş ırızı, Şılgaldanıŋ Üş Ujuru, Tıvanıŋ Y. Ş. Künzegeş Attıg Nom Ündürer Çeri.

9. Buran, A. (2019). Kurşunlanan Türkoloji. Akçağ.
10. Burke, P. (2008). Kültür tarihi (Çev. Mete Tunçay) İstanbul Bilgi Üniversitesi.
11. Darjay, A. (1991). Çalça-daa, hödel-daa eves men, Çetker Çetkizi içinde, 270-317, Tıvanıŋ Nom Ündürer Çeri.
12. Darjay, A. (1994). Irı çurtu, Çogaaldar Çıındızı, s13, Tıvanıŋ Nom Ündürer Çeri.
13. Dilek, İ. (Ed.). (2023). Türk dünyasında repressiya. Yurt Dışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı.
14. Dongak, S. Ç. (2011). Tıva kuda yozulaldarı, Tipografiya KTSO, Anıyak.
15. Dongak, Z. (2009). Çogaalçılar, çonnuŋ arnı, Ulug-Hem-130, 133-140.
16. Eagleton, T. (2019). Kültür (Çev. Berrak Göçer) Can.
17. Emiroğlu, K.; Aydın, S. (2009). Antropoloji sözlüğü. Bilim ve Sanat.
18. Ergun, M.; Aça, M. (2004). Tıva kahramanlık destanları, 2 Cilt, Akçağ.
19. Eriksen, T. H.; Visentin, M. (2024). Acceleration and cultural Change dialogues from an overheated world, Springer.
20. Fitzpatrick, S. (2000). Everyday Stalinizm, ordinary life in extraordinary times, Soviet Russia in the 1930s, Oxford University Press.
21. Fridman, E. J. N. (2002). Tuva Şamanizmi, Türkler Ansiklopedisi içinde, C.20, Yeni Türkiye Araştırmaları, 180. Göde, H. A. (2010). Kına türküleri üzerine, folklor/edebiyat, 16(64), 163-180.
22. Hosking, G. (2011). Rusya ve Ruslar, erken dönemden 21. yüzyıla, İletişim.
23. İbrahim, D.; Türk V. (2016). Kazakistan’da Kızıl Kıtlık, 1929-1933, Stalin’e mektuplar, anılar, röportajlar. Bilge Kültür Sanat.
24. Kara-Sal, O. (2007, 10 Mart). Oytulaaş dep çül?, Şın, s.12.
25. Keçil-ool, S. V. (2006). Tipologiçeskaya steptsifika konsonantizma Süt-Hölskogo govora v sisteme govorov i dialektov Tuvinskogo yazıka, Sova.
26. Keller, S. (2022). Mekke’ye değil Moskova’ya, Orta Asya’da İslam karşıtı Sovyet seferberliği 1917- 1941, Selenge.
27. Kenin-Lopsan, M. (1976). Te’niŋ samı, Tıvanıŋ Nom Ündürer Çeri.
28. Kenin-Lopsan, M. (1993). Te’niŋ samı. Çogaaldar çıındızı içinde, I-II Tom, Tıvanıŋ Ündürer Çeri.
29. Kenin-Lopsan, M. (2000a). Çitken urug. Tıvanıŋ Ündürer Çeri.
30. Kenin-Lopsan, M. (2000b). Buyan Badırgı. Novosti Tıva.
31. Kenin-Lopsan, M. (2004). Oytulaaş, ınakşıldıŋ kojaŋnarı. Novosti Tuvı.
32. Kenin-Lopsan, M. (2016). Sud’ba şamanki, Novosti Tuvı.
33. Kenin-Lopsan, M. (2019). Tuvaların gelenekleri (Akt. İlker Tosun) Bengü.
34. Kıdırbayeva, B.; Muratoy, A. (1998). Alplara mahsus evlilik (Akt. Mehmet Aça), Milli Folklor, 37, 78-85.
35. Kozlova, S. (1977). “A’ttıg-şerigji kıs”, Ulug-Hem, 1977-38-39, 11-18.
36. Kroeber, A. L.; Kluchohn, C. (1952). Culture a critical review of concept and definitions, Cambrigde- Massachusetts.
37. Kudajı, K. E. K. (1992). Uygu Çok Ulug Hem, kızıl tom. Tıvanıŋ Nom Ündürer Çeri.
38. Kudajı, K. E. K. (1992). Uygu Çok Ulug Hem, aldın tom. Tıvanıŋ Nom Ündürer Çeri.
39. Kurbatskiy, G. N. (2001), Tuvintsı v svoem folklore. istoriko-etnografiçeskie aspekt tuvinskogo folklora, Tuvinskoe Knijnoe İdatel’stvo.
40. Küjüget, A. K. (2006). Duhovnaya kul’tura Tuvintsev: Struktura i Transformatsiya, Tuvinskiy İnstitüt Gumanitarnıh.
41. Künzegeş, Yu. (1965). Tıva kojamıkta. Tıvanıŋ Nom Ündürer Çeri.
42. Ladıgin, V. P. (2003). Etnografiçeskom Oçerk, Traditsionannaya kul’tura tuvintsev glazami inostrantsev, 52-55., Tuvinskoe Knijnoe İzdatel’stvo.
43. Lenin, V. İ. (1975). Sosyalizm ve din, Din üzerine (S. Cılızoğlu, Çev.) Ser.
44. Mijit, L. S.; Koçoğlu Gündoğdu, V. (2023). Tuva şiiri, geçmişten bugüne Tuva şiirinin gelişimi, şahsiyetler ve şiirler. Bengü.
45. Milnet-Gulland, R.; Dejevskiy, N. (1993). Rusya ve Sovyetler Birliği Tarihi. İletişim Atlaslı Büyük Uygarlıklar Ansiklopedisi, 8. Cilt. (M. Çulhaoğlu, Çev.) İletişim Equinox.
46. Monguş, D. A. (2011). Tıva dıldıŋ tayılbırlıg slovarı, C.2, Nauka.
47. Oorjak, H. D. N. (1995). Tıva ulustuŋ şimçengir oyunnarı. Tıvanıŋ Nom Ündürer Çeri.
48. Öztürk, T. (2023). Monguş Kenin Lopsan’ın Çitken Urug adlı eseri üzerine dil incelemesi (Giriş-metindizin) (Danışman, Doç. Dr. İlker Tosun) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Kırklareli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
49. Potanov, L. P., (Ed.), (1966). İstoriya Tuvı I-II, Tuvinskoe Knijnoe İzdatel’stvo.
50. Potapov, L. P. (2012). Altay şamanizmi (M. Ergun, Çev.) Kömen.
51. Pürbü, S. B. (1941). “Çeçek”, Revolyustuŋ Hereli. 1941-1, 28-34.
52. Pürbü, S. B. (1957). Çeçek, Ulug-Hem. 1957-13, 257-270.
53. Salmin, A. (1994). Narodnaya obryadnost’ Çuvaşev, Çeboksarı.
54. Sambu, İ. (1992). Tıva oyunnar. Tıvanıŋ Nom Ündürer Çeri.
55. Saraç, H. (2019). Sovyet propaganda dili (Bir asrı geride bırakan Ekim Devrimi’nin dile getirdikleri) Değişim.
56. Sarıg-Dongak, K. (2009). Barlık çurttug ertemden. Tıvanıŋ Nom Ündürer Çeri.
57. Sarıg-ool, S. (1978). Aldan durgun, Ulug-Hem, 1978-40, 41-94.
58. Sarıg-ool, S. (20022). Aldın-Kıs, Tıva çogaal 10 içinde (E. D. Çamzırın) İnstitüt ravitiya natsional’noy şkolı.
59. Sarıg-ool, S (2008). Aŋgır-oolduŋ toojuzu. Tıvanıŋ Nom Ündürer Çeri.
60. Sat, Ş. Ç. (1987). Tıva dialektologiya. Tıvanıŋ Nom Ündürer Çeri.
61. Smith, P. (2007). Kültürel kuram (S. Güzelsarı ve İ. Gündoğdu, Çev. ) Babil.
62. Şener, A. (2024). Kırgız romanında ideolojik tipler (1936-1991) Bengü.
63. Tanova, E. T. (2010). Artık ınaaŋ kımıl dize… O Tvorçeskom nasledii S. A. Sarıg-oola içinde, Tıva poligraf.
64. Tatarintsev, B. İ. (2008). Etimologiçeskiy slovar’ Tuvinskogo yazıka, C.4, Nauk.
65. Tevek, A. (2006). Çedi nazın, Respublika Tipografiyazı.
66. Timur, N. (2011). Folklor ve ideoloji, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
67. Tosun, İ. (2022). Tuva Türklerinin tamam bilicisi bilge şaman Monguş Kenin-Lopsan, Kardeş Kalemler, 192, 76-88.
68. Tosun, İ. (2023). Tuva Cumhuriyetinde Repressiya, Türk dünyasında repressiya içinde, İbrahim Dilek (Ed.), 621-669, Yurt Dışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı.
69. Turhan, M. (1997). Kültür değişmeleri, sosyal psikoloji bakımından bir tetkik, Marmara Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi Vakfı.
70. Türkçe Sözlük (2023). Türk Dil Kurumu.
71. Uygur, N. (2013). Dil, Kültür ve Eğitim: Çağdaş Batı Avrupa’daki çokkültürlülük üzerine bir derinleşme, Kültür kuramı içinde (11-35) Yapı Kredi.
72. Van Gennep, A. (2022). Geçiş ritleri, tabular, batıl inançlar, büyüler, ayinler ve törenler (O. Bülbül Beşler, Çev.) Nora Kitap.
73. Vaynşteyn, S. İ. (1964). K istorii rannih form semeyno-braçnıh otnoşeyn “oytulaaş u tuvinstsev” Sovetskaya etnografiya, 2, 123-125.
74. Yeşil, Y. (2014). Türk dünyasında geçiş ritüelleri. Grafiker.
75. Yoloğlu, G. (1999). Türklerin aile merasimleri (Akt. Aljira Topalova) Atatürk Kültür Merkezi.
76. Zholdassuly, T. (2023). Sovyetler’in İslam Siyaseti ve Orta Asya’da dini idare, 1943-1990, Hitabevi.
77. Zinoviev, A. (1986). Homo Sovieticus. Paladin Grafton Books.
78. Elektronik Kaynakça: URL1: Anadolu Ajansı: Eş adaylarını ‘Aşıklar Sokağı’nda’ aradılar Bu