Osmanlı Tıp Metinleri Işığında Divan Şiirinde Sarılık

Öz

İnsanlar hayatlarının her aşamasında hastalıklarla karşı karşıya kalabilmektedir. Toplumlar bu hastalıkların çarelerini bulmak için gayret ederler. Osmanlı Dönemi’nde de hastalıkların ortaya çıkış nedenleri, tedavi yöntemleri hakkında çeşitli tıp kitapları telif edilmiştir. Bu kitaplarda yerkân, yerekân, yarkân, yarakân, zerdî ve sarılık adlarıyla maruf hastalık hakkında bilgi verilmektedir. Bu dönemde kaleme alınan eserlerde sarılık hastalığı genel olarak yerekân-ı asfer ve yerekân-ı esved olarak ikiye ayrılmıştır. Yerekân-ı asfer bugünkü tıp literatüründeki sarılık hastalığına karşılık gelmektedir. Makale boyutlarını aşmamak için sarılık hastalığı ile ilgili XIV.-XVIII. yüzyıllar arasında Osmanlı dönemini de kapsayan Anadolu sahasında telif ve tercüme edilen 25 tıp kitabından yararlanılmıştır. Çalışmada 340 divanda sarılık hastalığına (yerkân, yerekân, yarkân, yarakân, zerdî, sarılık) yönelik okumalar gerçekleştirilmiştir. Hastalık hakkında tarihî tıp metinlerinden hareketle bilgi verilmiş, şairlerin hastalıkla ilgili ön plana çıkan tasarrufları ortaya konulmuştur. Sarılık hastalığının nedenleri ve tedavisinde kullanılan çeşitli unsurların edebî sanatlar aracılığıyla şiirlerde imgeye dönüştüğü görülmüştür. Osmanlı tıbbının çeşitli uygulamaları sarılık hastalığı bağlamında şiirlere yansımıştır. Makale, Osmanlı döneminden günümüze kadar önemini koruyan bir hastalığın divan şiiri estetiğindeki yerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Ayrıca çalışma tıbbın yanı sıra sosyoloji alanındaki araştırmalara katkı sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• sarılık
• divan
• divan şiiri

Etik Beyan

Araştırma ve yayın etiği beyanı: Bu makale, orijinal veriler temelinde hazırlanmış özgün bir araştırma makalesidir. Daha önce hiçbir yerde yayımlanmamış olup başka bir yere yayımlanmak üzere gönderilmemiştir. Yazar, araştırma sürecinde etik ilkelere ve kurallara uymuştur. Yazarların katkı düzeyleri: Birinci yazar %100. Etik komite onayı: Bu çalışma için etik kurul onayı gerekmemektedir. Finansal destek: Bu araştırma için herhangi bir finansal destek alınmamıştır. Çıkar çatışması: Bu çalışma ile ilgili herhangi bir çıkar çatışması bulunmamaktadır. Yazım sürecinde yapay zekâ ve yapay zekâ destekli teknolojilerin kullanım beyanı: Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde yapay zekâ tabanlı herhangi bir araç veya uygulama kullanılmamıştır. Çalışmanın tüm içeriği, yazar(lar) tarafından bilimsel araştırma yöntemleri ve akademik etik ilkelerine uygun şekilde üretilmiştir.

Jaundice in Diwan Poetry in the Light of Ottoman Medical Texts

Öz

People can face diseases in each stage of their lives. Societies strive to find remedies for these diseases. Also in Ottoman period, various medicine books were compiled on reasons for emergence of diseases and their treatment methods. Information about the disease that is well known for such names as yerkân, yerekân, yarkân, yarakân, zerdî and sarılık (jaundice) etc. is given in these books. Jaundice was generally classified into two types: yerekân-ı asfer and yerekân-ı esved in the manuscripts which were written in that period. Yerekân-ı asfer corresponds to the jaundice disease in modern medical literature. To keep the article within reasonable limits, we used 25 medical books written and translated in Anatolia between the XIVth and XVIIIth centuries, covering the Ottoman period, on the subject of jaundice. In this study, we examined references to jaundice (yerkân, yerekân, yarkân, yarakân, zerdî, sarılık) in 340 diwan poems. We gave information on the disease based on historical medicine texts, and presented the poets’ prominent literary treatments of the disease. We have seen that the causes of jaundice and the various elements used in its treatment are transformed into imagery in poems through literary arts. Various practices of Ottoman medicine are reflected in poems in the context of jaundice. The article aims at presenting the place of a disease, which has maintained its importance from Ottoman period until today, in diwan poetry aesthetics. In addition, the article also aims to contribute to research in sociology and medicine.

Anahtar Kelimeler

• Jaundice
• diwan
• diwan poetry

Kaynakça

1. Aclûnî, İ. B. M. (2021). Keşfü’l-hafâ halk arasındaki rivayetlerin ilmî değeri (G. Mustafa, Çev.) Beka.
2. Açıl, B. (2015). “Klasik Türk şiirinde estetik bir unsur olarak çiçekler”. FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri, 5, 1-28.
3. Akpınar, Ş. (2006). Âgâh dîvânı ve incelenmesi [Yayımlanmış doktora tezi] Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
4. Aksoyak, İ. H. (2018). Gelibolulu Mustafa Âlî Dîvânı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. 18.04. 2025. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/58695,gelibolulu-mustafa-ali-divanipdf.pdf?0
5. Alptekin, A. H. (2023). Seyyid Emîr Mehmed Çelebi’nin enmûzecü’t-tıbb adlı eseri (metin-tıbbî söz varlığı) [Yayımlanmamış doktora tezi] İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
6. Arslan Sarman, M. (2014). Kitâb-ı tercüme-i tezkire-i Dâvûd fî ´ilmi’t-tıbb (metin-dizinler-sözlük) [Yayımlanmış Doktora Tezi] Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
7. Aslan, Ş. (2007). Dîvân-ı çâkerî (dil özellikleri-metin) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
8. Aslan, Ü. vd. (2018). Osmanlı edebiyatının 300’ü. Otto.

9. Avşar, Z. (2017). Revânî dîvânı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. 18.04. 2025. https://ekitap.ktb.gov. tr/Eklenti/56143,revani-divanipdf.pdf?0
10. Aydın, A. (2009). Hanyalı Nûrî Osmân ve dîvânı [Yayımlanmış doktora tezi] Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
11. Aynacı, M. (2014). Sultâniyye (inceleme, metin, dizin) [Yayımlanmamış doktora tezi] Ko- caeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
12. Bayak, C. (1998). Sehâbî dîvânı ve konu indeksi [Yayımlanmış doktora tezi] İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
13. Bayat, A. H. (2016). Tıp tarihi. Zeytinburnu Belediyesi.
14. Bayındır, Ş. (2008). Şehdî [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
15. Beyhan, E. (2021). Enderunlu Fâzıl divanı (metin-inceleme) [Yayımlanmamış doktora tezi] Dokuz Eylül Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
16. Bilkan, A. F. (1997). Nâbî dîvânı I-II. MEB.
17. Brown, J.A.C. (1974). Tıp ansiklopedisi (E. Reyhan, Çev.) Remzi.
18. Burmaoğlu, H. B. (2023). Lâmi´î çelebi dîvânı. Yıldırım Belediyesi.
19. Buyruk, İ. E. (2009). Ümîdî Ahmet dîvânı (inceleme-metin-özel adlar dizini) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]Hac ettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
20. Cebecioğlu, E. (2004). Tasavvuf terimleri ve deyimleri sözlüğü. Anka.
21. Çakır, M. S. (2018). Yahyâ Nazîm divanı (inceleme-tenkitli metin) [Yayımlanmış doktora tezi] Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
22. Çavuşoğlu, H. (2012). Nâfi Arab Tâhir efendi-zâde’nin hayatı, edebî kişiliği ve divanı (incelemetranskripsiyonlu metin) [Yayımlanmamış doktora tezi] Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
23. Çeltik, H. (2017). Ahmed-i Rıdvan Dîvânı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı. 18.04. 2025. https:// ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55738,ahmedi-ridvan-divanipdf.pdf?0
24. Çipiloğlu, A. R. (2005). Şânîzâde Atâullâh ve divanı [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Boğaziçi Üniversitesi.
25. Dinçer Bahadır, Ş. (2016). Gevrekzâde Hâfız Hasan efendi’nin “netîcetü’l-fikriyye fî tedbîri velâdeti’lbikriyye” adlı eseri (inceleme-metin-dizin) [Yayımlanmamış Doktora Tezi] Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
26. Dökmeci, İ.; Dökmeci, A. H. (2005). Yeni tıp sözlüğü. Nobel.
27. Ebem, S. (2015). Füzûnî hayatı, edebi kişiliği ve divan’ının notlandırılmış metni. [Yayımlanmamış yüksek tezi] İstanbul Kültür Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
28. Erdağı Doğuer, B. (2016). Hekim Bereket hulâsa metin-sözlük. Ürün.
29. Erdem Günyüz, M. (2001). Ahmedî divanı tahlili [Yayımlanmamış doktora tezi] İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
30. Erünsal, İ. E. (1983). The life and works of Tâcî-zâde Ca´fer Çelebi, with a critical edition of his dîvân. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi.
31. Erzen, M. H. (2012). İhyâ dîvânı ve tahlîli (inceleme- tahlîl-tenkitli metin) [Yayımlanmamış doktora tezi] Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
32. Gedik, N. (2022). Klasik Türk şiirinde nilüfer. Akademik Dil ve Edebiyat, 6(3), 69-98.
33. Göçgün, S. (2010). Abdulvehhâb bin Yusuf’un müntehab-ı fi’t-tıbb adlı eseri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
34. Gülhan, A. (2008). “Divan şiirinde meyveler ve meyvelerden hareketle yapılan teşbih ve mecazlar”. Turkish Studies, 3(5), 345-375.
35. Gülüm, E. (2021). Ahmedî dîvânı (inceleme-tenkitli metin-tıpkıbasım) [Yayımlanmış doktora tezi] Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
36. Gündüz, E. (2018). Abdünnâfi İffet efendi ve divanı (inceleme-metin) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
37. Horata, O. (1998). Esrâr Dede hayatı-eserleri şiir dünyası ve dîvânı. Kültür Bakanlığı.
38. Işınsu Durmuş, T.; Canım, R. (2018) Şevkî Dîvânı. 18.04. 2025. https://ekitap.ktb.gov.tr/ Eklenti/59035,sevki-divanipdf.pdf?0
39. İlter, B. (2022). Tercüme-i müfredat-ı İbn Baytar. Sağlık Bilimleri Üniversitesi.
40. İpekten, H. (1974). Karamanlı Nizâmî hayatı, edebî kişiliği ve divanı. Sevinç.
41. İpekten, H. (1990). Nâ´ilî divânı. Akçağ.
42. Kaçar, M.; Akdağ, A. (2022). Şerh-i mûcez fi’t-tıbb İbnü’n-Nefîs’in el-mûcez fi’t-tıbb’ının şerhi. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
43. Kapar, M. A. (1994). Ebû Leheb. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10, 178-179.
44. Kaplan, M. (1996). Neşâtî divanı. Akademi.
45. Karaköse, S. (1994). Nev´î-zâde Atâyî divanı kısmi tahlil-metin [Yayımlanmış doktora tezi] İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
46. Kaya, B. A. (2015). “Klâsik Türk şiirinde şifâlı bitkiler üzerine bir deneme”. Divan edebiyatı araştırmaları, 15, 263-314.
47. Kaya, B. A. (1996). Azmî-zâde Hâletî (Hayatı, Edebî Kişiliği, Eserleri ve Dîvânının Tenkidli Metni) [Yayımlanmış doktora tezi] Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
48. Kaya, E. (2009). Enva-ı emraz: İnceleme-metin-dizin [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
49. Kazan Nas, Ş. (2018). Celîlî Divanı (İnceleme-Metin) Palet Yay.
50. Keklik, M. (2014). Üsküplü İshak çelebi divan [metin-çeviri-açıklamalar-dizin] [Yayımlanmamış doktora tezi] Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
51. Kırbıyık, M. (2017). Kâtib-zâde Sâkıb Dîvânı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. 18.04. 2025. https:// ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56426,katib-zade-sakib-divanipdf.pdf?0
52. Kulat, Ö. (2010). Gülşeni Saruhani divanı ve tahlili [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
53. Kutlar, F. S. (2004). Arpaemîni-zâde Mustafa Sâmî dîvân. Kalkan.
54. Kutlar, F. S. (2005). “Keh-rübâ”, Türk Dünyası Edebiyat Kavramları ve Terimleri Ansiklopedik Sözlüğü, AKM Yay., IV: 91-94.
55. Küçük, S. (1994). Bâkî Dîvânı (Tenkitli basım). TDK.
56. Külcü, M. (2009). Cerrah Mes’ud hulasa (dil özellikleri – metin – dizin) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
57. Murad, S. vd. (2024). Tercüme-i mâ-lâ yesa‘u’t-tabîbe cehluhu hekimlere gerekli bilgiler Hasan B. Abdurrahmân. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
58. Onay, A.T. (1993). Eski Türk edebiyatında mazmunlar ve izahı (K. Cemal, Haz.) Akçağ.
59. Önler, Z. (2019). Hacı Paşa (Celâlüddin Hızır) müntahab-ı şifâ giriş-metin-sözlük. TDK.
60. Özkaya, H. (2021). Hasan bin Abdullah’ın hâzâ kitâbu ´ilmi hikmet ´ani’ş-şifâ adlı eseri (incelememetin- dizin-tıpkıbasım) [Yayımlanmamış doktora tezi] Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
61. Parlatır, İ. vd. (1998). Türkçe sözlük ı-ıı. TDK.
62. Saraç, M. A. Yekta (2002). Emrî divanı. Eren.
63. Sıbıç, B. (2022). 18. Yüzyıla ait bir tıp metni: Fazlızâde Mehmed çelebi’nin müfredât-ı tıbbiyyesi (giriş-metin-dizin-tıpkıbasım) [Yayımlanmamış doktora tezi] Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
64. Sunar, N. (2014). Ahmed Bin Bâlî –mecma´ü’l-mücerrebât (giriş-inceleme [ses bilgisi]-metin-dizin) [1- 115. varaklar arası]-sözlük) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
65. Tabîb İbn-i Şerîf (2017). 15. Yüzyıl Türkçe tıp kitabı yâdigâr-ı İbn-i Şerîf. Seçil.
66. Tanrıbuyurdu, G. (2006). Eşref paşa dîvânı (inceleme, transkripsiyonlu metin, nesre çeviri) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
67. Tosun, E. (2007). Erbilli Âmâ Yusuf Garibî efendi divanı (inceleme - tenkitli metin). [Yayımlanmamış doktora tezi]. Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
68. Tuğluk, İ. H. (2007). Abbas Vesîm efendi; hayatı, eserleri, edebî kişiliği, divanı’nın tenkitli metni ve incelemesi [Yayımlanmış doktora tezi] Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
69. Üst, S. (2011). Edirneli Nazmî dîvânı (inceleme-tenkitli metin) [Yayımlanmış doktora tezi] Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
70. Üstüner, K. (2007). Divan şiirinde tasavvuf. Birleşik.
71. Yazgan Uslu, N. (2021). “Ali Şîr Nevâyî’nin Türkçe divanlarında sarılık hastalığı ile ilgili kullanımlar”. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 6, 268-284.
72. Yıldırım, O. (2010). Et-Teshil fi’t-tıbb (kitâb-ı teshîli’l-Mevlanâ Şemseddin) (inceleme-metin-dizin) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
73. Yenikale, A. (2011). Sünbül-zâde Vehbî dîvân. Ukde.
74. Yavuz, S. (2019). Eskicumalı Hamîd divanı (inceleme-metin) [Yayımlanmamış yüksek Lisans tezi] Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.