Kültürel Mirasın Kayıt Altına Alınması: Telkâri Ustası Aziz Dilmeç’in Çizim Defteri Üzerine Bir İnceleme

Öz

Geleneksel Türk el sanatları arasında yer alan telkâri, bir aksesuar unsuru olmanın ötesinde teknik bilgi, kullanım biçimi ve kültürel anlamıyla dikkat çeken bir zanaattır. Tel ile yapılan sanat anlamına gelen telkâri, geleneksel bir meslek olarak aynı zamanda Türk kültürünün somut olmayan kültürel miraslarından bir tanesidir. Somut olmayan kültürel miras kapsamında bulunan el sanatlarının korunması amacıyla belgelenmesi, arşivleme çalışmalarıyla kayıt altına alınması önem arz etmektedir. Araştırmada, telkâri geleneğinin devam ettiği merkezlerden Mardin ili Midyat ilçesinde yaşayan telkâri ustası Aziz Dilmeç’in 1973 yılından itibaren tuttuğu telkâri ürün çizimlerini içeren çizim defterine ulaşılmıştır. Midyat’ta bulunan atölyesinde bugüne kadar 30’a yakın çırak yetiştiren usta, çizim defterini çırakların eğitilmesi sürecinde kullanmıştır. Telkâri geleneğinin son 53 yılına dair yazılı bir belge niteliğinde olan çizim defterinde bulunan 45 sayfanın 42’sinin görselleri alınmış ve incelenmiştir. Tekrara düşmemek için aynı özelliğe sahip büyük parçalardan bir örnek kullanılmıştır. Çizimler, ürünlerin üzerine konulan bir kâğıda yapıldığından ölçüler ve boyutlar milimetrik olarak ürünün gerçek büyüklüğünü ortaya koymaktadır. Çizim defterinde bulunan ürün çizimlerinden, bir ata sanatı olan telkârinin Midyat örneğinde; kullanılan motif ve desenleri, yöredeki isimlendirmeler, çizimlerin etrafına tutulan notlar, çizimlerde yer alan geleneksel özellikler ele alınmıştır. Araştırmada derinleme mülakat ve doküman analizi yöntemleri kullanılmıştır. Yazılı kaynakların nadir bulunduğu el sanatlarının yazılı bir vesikası hükmündeki çizim defterinden, usta-çırak ilişkisi içerisinde sözlü ortamda gerçekleştirilen ve bazı kaynaklarda örtük eğitim, bazı kaynaklarda ise sargın öğrenme olarak isimlendirilen atölye eğitiminin içeriğine dair bilgiler elde edilmiştir. Çizim defteri, örtük bilginin açığa çıkarılmasında ve sargın öğrenme denilen informal öğrenmeyi formal bir boyuta taşımakta önemli bir rol oynamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• el sanatları
• telkâri
• çizim defteri
• Aziz Dilmeç
• Midyat

Etik Beyan

Araştırma ve yayın etiği beyanı: Bu makale tamamıyla özgün bir araştırma olarak planlanmış, yürütülmüş ve sonuçları ile raporlaştırıldıktan sonra ilgili dergiye gönderilmiştir. Araştırma herhangi bir sempozyum, kongre vb. sunulmamış ya da başka bir dergiye değerlendirilmek üzere gönderilmemiştir. Yazarların makaleye katkı oranları: Makale tek yazarlıdır. Etik komite onayı: Çalışma T.C. Mardin Artuklu Üniversitesi, Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu’nun 10/06/2025 tarihli, 198597 sayılı kararı ile onaylanmıştır. Evrak doğrulaması https:// turkiye.gov.tr/ebd?eK=7447&eD=BSCBE8P2FC&eS=198904 adresinden yapılabilir. Finansal destek: Çalışmada finansal destek alınmamıştır. Çıkar çatışması: Çalışmada potansiyel çıkar çatışması bulunmamaktadır.

Documenting Cultural Heritage: An Examination of the Sketchbook of Telkâri Master Aziz Dilmeç

Öz

Filigree, one of the traditional Turkish handicrafts, is a craft that attracts attention not merely as an element of adornment but also through its technical knowledge, modes of application, and cultural significance. Filigree, literally meaning the art created with wire, is not only a traditional craft but also constitutes one of the elements of Turkey’s intangible cultural heritage. Within the framework of safeguarding intangible cultural heritage, it is of great importance that traditional handicrafts be documented and systematically recorded through archival practices to ensure their preservation and transmission to future generations. In this context, a drawing notebook belonging to the filigree master Aziz Dilmeç, who resides in the district of Midyat in the province of Mardin—one of the significant centers where the filigree tradition continues today—has been accessed. The notebook contains design drawings of filigree products that the master has maintained since 1973. Having trained nearly thirty apprentices in his workshop in Midyat to date, the master utilized this notebook throughout the apprenticeship training process. The notebook, which constitutes a written document covering the last fifty-three years of the filigree tradition, comprises forty-five pages, forty-two of which were visually documented and examined within the scope of this study. In order to avoid repetition, only one representative example was selected from large pieces sharing identical characteristics. As the drawings were executed on paper placed directly over the products, the measurements and dimensions reflect the actual size of the objects with millimetric precision.Based on the product drawings contained in the notebook, the present study examines, in the specific case of Midyat filigree as an ancestral craft, the motifs and patterns employed, local terminologies, annotations surrounding the drawings, and the traditional features embodied in the designs. The research aims to shed light on the past half-century of the Midyat filigree silver tradition. From this drawing notebook—functioning as a written record of a handicraft tradition in which written sources are scarce—valuable information has been obtained regarding the content of workshop training conducted within the master–apprentice relationship, described in some sources as tacit instruction and in others as situated learning, carried out primarily in an oral environment.The drawing notebook has played a significant role in making tacit knowledge explicit and in transferring what is referred to as informal, situated learning into a more formalized dimension.

Anahtar Kelimeler

• handicrafts
• Filigree
• Sketchbook
• Aziz Dilmeç
• Midyat

Kaynakça

1. Akengin, G., vd. (2021). Midyat telkâri ustaları. Turkish Academic Research Review, 6(2), 752-771. https://doi.org/10.30622/tarr.935572
2. Allak, F. (2022). Anadolu’daki kilim motiflerinin gümüş-telkâri alanına uygulanması: Mardin Olgunlaşma Enstitüsü örneği. International Journal of Mardin Studies, 3(1), 55-72.
3. Allak, F. (2024). Mardin’deki gümüş telkâri atölyeleri ve ustaları üzerine bir araştırma. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 1(4), 1370-1391. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1417983
4. Arlı, M. (1984). El sanatlarının gerileme, kaybolma ve öğretim biçimlerinin değişme nedenleri ile geliştirilme ve yaşatılmasına ilişkin öneriler. İ. Öztürk (Haz.), I. Ulusal El Sanatları Sempozyumu Bildirileri içinde (ss. 41–51) Dokuz Eylül Üniversitesi Yayınları.
5. Arlı, M. (1989). Beypazarı’nda telkâri üzerinde bir araştırma. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları.
6. Büyükokutan Töret, A. & Coşkun, T. (2025). Geleneksel el sanatlarında yenilik ve sürdürülebilirlik: Sivrihisar cebe ustası Metin Altay. Folklor Akademi Dergisi, 8(4), 1021-1037.
7. Büyükyazıcı, M. E. (2008). Trabzon ilinde altın ve gümüş işlemeciliği [Yayımlanmamış doktora tezi] Ankara Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü.
8. Che, G., & Hashim, A. (2024). Factors affecting the innovative development and value creation of traditional handicrafts. PaperASIA, 40(5b), 36-43. https://doi.org/10.59953/paperasia.v40i5b.178

9. Demir, T. (2024). Midyat telkâri gümüş işlemeciliği [Yayımlanmamış sanatta yeterlik tezi] Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
10. Erginsoy, Ü. (1978). İslam maden sanatının gelişmesi (başlangıcından Anadolu Selçuklularının sonuna kadar). Kültür Bakanlığı Yayınları.
11. Glassie, H. (1993). Günümüzde geleneksel Türk el sanatları. Indiana Üniversitesi & Pan Yayıncılık.
12. Kabaçam, B. (2024). El sanatı geleneğinde usta-çırak ilişkisi: Yaşayan İnsan Hazineleri örneği. Millî Folklor, (142), 100-111. https://doi.org/10.58242/millifolklor.1372122
13. Kamiloğlu, İ. E. (2009). Mardin ili gümüş işlemeciliği ve yörede yapılan ürünlerin bazı özellikleri [Yayımlanmamış doktora tezi] Ankara Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü.
14. Kanat, S. & Atalay, M. C. (2017). Sanatçılar ve eskiz defterleri. I. Uluslararası Moda-Sanat-Tasarım Kongresi Bildirileri içinde.
15. Kuşoğlu, M. Z. (2014). Türk sanatında gümüş. İBB.
16. Oğuz, Ö. (2013). Somut olmayan kültürel miras nedir? (2. bs.) Geleneksel.
17. Özdemir, M. (2019). Geleneksel meslekler ve bir ustanın hikâyesi: Giresun’da demircilik. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 11(21), 493–510.
18. Sami, Ş. (2004). Kamus-ı Türkî (13. bs.) Çağrı.
19. Türe, A., . & Savaşçın, M. Y. (2000). Kuyumculuğun doğuşu. Goldaş Kültür.
20. URL-1: Türk Patent ve Marka Kurumu. (t.y.). Coğrafi işaretler: Midyat telkâri. https://ci.turkpatent. gov.tr/cografi-isaretler/detay/37990 (Erişim tarihi: 12.03.2025).
21. Wood, N. (2007). Discourse through making: Eliciting knowledge to support craft skills learning. 7th European Academy of Design Conference (EAD07) içinde.
22. Sözlü Kaynaklar: KK-1: Aziz Dilmeç, 77, Ortaokul Mezunu, Telkâri Ustası, (Görüşme tarihi: 1113.12.2024)
23. KK-2: Murat Aslan, 51, Lise Mezunu, Telkâri Ustası, (Görüşme tarihi: 11.12.2024)
24. Görsel Kaynaklar: Görsel 1: Telkâri ustası Aziz Dilmeç. Demir, T. Arşivi, 2022
25. Görsel 2-3: Aziz Dilmeç ustanın işlediği gümüş tepsi takımı ve vazolar. Demir, T. Arşivi, 2022
26. Görsel 4. Aziz Dilmeç, telkâri eğitimi alan öğrenciyle
27. Görsel 5. Aziz Dilmeç, 1991 yılında atölyesinde çalışırken
28. Görsel 6. Telkâri ürün çizimleri. Demir, T. Arşivi, 2024
29. Görsel 7. Telkâri ürün çizimleri. Demir, T. Arşivi, 2024
30. Görsel 8. Kolye ve küçük parça çizimleri. Demir, T. Arşivi, 2024
31. Görsel 9. Erkek kemer tokası çizimleri. Demir, T. Arşivi, 2024
32. Görsel 10. Tepsi çizimi Demir, T. Arşivi, 2024
33. Görsel 11. Şekerliğe ait parça çizimleri. Demir, T. Arşivi, 2024
34. Görsel 12. El aynası. Demir, T. Arşivi, 2024
35. Görsel 13. Vazo çizimi. Demir, T. Arşivi, 2024
36. Görsel 14. Bardak altlığı çizimi. Demir, T. Arşivi, 2024
37. Görsel 15. Telkâri bardak altlığı. Demir, T. Arşivi, 2024
38. Görsel 16. Kadın kemer tokası çizimi. Demir, T. Arşivi, 2024
39. Görsel 17. Tepsi ve fincan zarfı çizimi. Demir, T. Arşivi, 2024
40. Görsel 18. Mücevher kutusu parça çizimleri. Demir, T. Arşivi, 2024
41. Görsel 19. İsimlik ve alt kaidesi çizimi. Demir, T. Arşivi, 2024
42. Görsel 20.Tepsi taban çizimi. Demir, T. Arşivi, 2024
43. Görsel 21. Tepsi çerçeve çizimi. Demir, T. Arşivi, 2024
44. Görsel 22. Tabanca kabzasında birleştirme çizgileri. Demir, T. Arşivi, 2024
45. Görsel 23. Vazo yaprak süsleme çizimleri Demir, T. Arşivi, 2024
46. Görsel 24. Resim çerçevesi çizimi. Demir, T. Arşivi, 2024
47. Görsel 25. Kemer tokası ve sigara kutusu çizimi. Demir, T. Arşivi, 2024
48. Görsel 26. Sigara kutusu ve tabanca kabzası çizimleri. Demir, T. Arşivi, 2024
49. Görsel 27. Bardak altlığı, bardak, tabanca kabzası ve isimlik çizimleri. Demir, T. Arşivi, 2024
50. Görsel 28. Vazo çizimi (ağız-gövde-ayak). Demir, T. Arşivi, 2024
51. Görsel 29. Vazo çizimi (ağız ve gövde). Demir, T. Arşivi, 2024
52. Görsel 30. Zikzak (yörede tırtır) motifi. Demir, T. Arşivi, 2024
53. Görsel 31. Sigara kutusu çizim tekrarları. Demir, T. Arşivi, 2024
54. Görsel 32. Sigara kutusu çizim tekrarları. Demir, T. Arşivi, 2024
55. Görsel 33. Yaprak motifi çizimi. Demir, T. Arşivi, 2024
56. Görsel 34. Çiçek motifi çizimi. Demir, T. Arşivi, 2024