BÜNYESİNDE ART VEYA ÖN DAMAK /G/ ÜNSÜZÜ BULUNDURAN YAPIM EKLERİNİN ESKİ TÜRKÇEDEN ESKİ ANADOLU TÜRKÇESİNE TARİHSEL SEYİRLERİ ÜZERİNE

Öz

Eski Türkçe döneminde görülen eklerde ön ve art damak /g/ ünsüzlerinin Batı Türkçesindeki seyri bir hayli dikkat çekicidir. Bu konu, Türk dili araştırmacılarının dikkatini çekmiş, ancak bünyesinde bu ünsüzleri bulunduran ekler üzerinde yapılan araştırmalarda çok genel bilgiler verilmiştir. Biz, bu makalede, bünyesinde art ve ön damak /g/ ünsüzlerini bulunduran yapım eklerinin Eski Türkçeden Eski Anadolu Türkçesine kadar uzanan bir dönem içindeki durumlarını, bir başka deyişle tarihsel seyrini ele alarak bugüne kadar dikkatlerden kaçmış olan bazı özel durumlara da değineceğiz. Makalemizde, isimden ya da fiilden türetme işlevleri de dikkate alınarak, ön seste veya son seste art damak ya da ön damak /g/ ünsüzlerinden birini bulunduran yapım eklerine bütün tarihsel Türk yazı dillerinden örnekler verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Eski Türkçe, Eski Anadolu Türkçesi, Osmanlı Türkçesi, şekil bilgisi, tarihî şekil bilgisi, ses bilgisi, tarihî ses bilgisi

HISTORICAL DEVELOPMENT OF CONSTRUCTION AFFIXES WHICH INCLUDE PREPALATAL AND POSTPALATAL “G” FROM OLD TURKISH TO OLD ANATOLIAN TURKISH

Öz

The progress of fore palate and rear palate consonants /g/ used in Old Turkish period within Modern Turkish have attracted attention of Turkish Language researchers. But only general outline of rules were mentioned about them. In this article some specific cases of fore palate and rear palate consonants “g” which have been out of consideration of researchers are mentioned and their historical development throughout Old Turkish and Old Anatolian Turkish. Examples of construction affixes which include fore palate and rear palate consonants have been given from all historical written language of Turkish considering its functions of derivation from nouns or verbs.

Anahtar Kelimeler

• Old Turkish, Old Anatolian Turkish, Ottoman Turkish, morphology, historical morphology, phonology, historical phonology

Kaynakça

1. Akar, Ali (2004), “-İAn Eki”, V. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri I,20- 26 Eylül 2004, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 855/I
2. Akkuş, Muzaffer ( 995), Kitāb-ı İunya, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 592
3. Arat, Reşit Rahmeti (1979), Kutadgu Bilig III İndeks, İstanbul: TKAE Yayınları: 47
4. Arat, Reşit Rahmeti (1991), Kutadgu Bilig I Metin, 3. baskı, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 458
5. Ata, Aysu (1997a), Úıãaãü’l-Enbiyā (Peygamber Kıssaları) I Giriş-Metin-Tıpkıbasım, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1
6. Ata, Aysu (1997b), Úıãaãü’l-Enbiyā (Peygamber Kıssaları) II Dizin, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-2
7. Ata, Aysu (1998), Nehcü’l-Ferādìs III Dizin-Sözlük, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 518
8. Ata, Aysu (2002), Harezm-Altınordu Türkçesi, İstanbul: Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 36

9. Banguoğlu, Tahsin (1990), Türkçenin Grameri, 3. baskı, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 528
10. Caferoğlu, Ahmet (1993), Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü, 3. baskı, İstanbul: Enderun Kitabevi
11. Canpolat, Mustafa (1995), Lisānü’ù-Ùayr, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 626
12. Clauson, Sir Gerard (1972), An Etymological Dictionary Pre-Thirteenth Century Turkish, Oxford: Clarendon Press
13. Eckmann, János (1988a), “Harezm Türkçesi”, (çev. Mehmet Akalın), 2. baskı, Tarihî Türk Şiveleri, Ankara: TKAE Yayınları: 73, s. 173-210
14. Eckmann, János (1988b), “Çağatayca”, (çev. Mehmet Akalın), 2. baskı, Tarihî Türk Şiveleri, Ankara: TKAE Yayınları: 73, s. 211-245
15. Eckmann, János (1988c), Çağatayca El Kitabı, (çev. Günay Karaağaç), İstanbul: Edebiyat Fakültesi Yayınları: 3412
16. Eraslan, Kemal (1980), Eski Türkçede İsim-Fiiller, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları: 2731
17. Ercilasun, Ahmet B. (1995), “Kâşgarlı Mahmud’da -SĀ- / SĒ- Eki”, TD, 521: 449-455
18. Erdal, Marcel (1991), Old Turkic Word Formation, Vol. I-II, Otto Harassowitz, Wiesbaden.
19. Eren, Hasan (1999), Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü, Ankara
20. Ergin, Muharrem (1980), Türk Dil Bilgisi, 5. baskı, İstanbul: Boğaziçi Yayınları
21. Ersoylu, Halil (2001), Lokmanî Dede, Menâkıb-ı Mevlânâ, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 783
22. Gabain, A. von (1988), Eski Türkçenin Grameri (çev. Mehmet Akalın), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 532
23. Gülsevin, Gürer (1997), Eski Anadolu Türkçesinde Ekler, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 673
24. Gülsevin, Gürer -Boz, Erdoğan (2004), Eski Anadolu Türkçesi, Ankara: Gazi Kitabevi
25. Hacıeminoğlu, Necmettin (1991), Türk Dilinde Yapı Bakımından Fiiller, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları: 1348
26. Hacıeminoğlu, Necmettin (1996), Karahanlı Türkçesi Grameri, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 638
27. Hacıeminoğlu, Necmettin (1997), Harezm Türkçesi ve Grameri, İstanbul.
28. Hacıeminoğlu, Necmettin (2000), Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i ve Dil Hususiyetleri, Ankara: TDK Yayınları: 573
29. Karahan, Leylâ (1994), Erzurumlu Darîr Kıssa-i Yûsuf, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 564
30. Karamanlıoğlu, Ali Fehmi (1989), Seyf-i Sarâyî Gülistan Tercümesi (Kitâb Gülistan bi’t-Türkî), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 544
31. Karamanlıoğlu, Ali Fehmi (1994), Kıpçak Türkçesi Grameri, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 579
32. Karasoy, Yakup (1998), Şiban Han Dîvânı, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 614
33. Koç, Nurettin (2002), İslamlıktan Önce Türk Dili ve Edebiyatı, İstanbul: İnkılâp Kitabevi
34. Korkmaz, Zeynep (1995), Türk Dili Üzerine Araştırmalar, Birinci Cilt, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 629
35. Korkmaz, Zeynep (2003), Türkiye Türkçesi Grameri (Şekil Bilgisi), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 827
36. Mansuroğlu, Mecdut (1988), “Karahanlıca”, Tarihî Türk Şiveleri, Ankara: TKAE Yayınları: 73; s. 133- 171
37. Mazıoğlu, Hasibe (1974), Ahmed Fakih, Kitābu Ev~āfı Mesācidi’ş-Şerìfe, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 399
38. Olcay, Selâhattin (1965), Ebu’l-Leyx Semer”andÜ Tewkiretü’l-Evliyā Tercümesi İnceleme-Metin-İndeks, Ankara: A.Ü. D.T.C.F. Yayınları: 162
39. Öner, Mustafa (1998), Bugünkü Kıpçak Türkçesi, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 703
40. Özkan, Mustafa (1993), Mahmûd b. Kādî-i Manyâs Gülistan Tercümesi, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 562
41. Özyetgin, A. Melek (2001), Ebÿ Óayyān, Kitābu’l-İdrāk li Lisāni’l-Etrāk, Ankara: Köksav Tengrim Türklük Bilgisi Araştırmaları Dizisi: 3
42. Räsänen, Martti (1969), Versuch Eines Etymologischen Wörterbuchs Der Türksprachen, Helsinki
43. Sağol, Gülden (2002), “Harezm Türkçesi ve Harezm Türkçesi ile Basılan Eserler”, Türkler, C. V, Ankara, s. 804-813
44. Şahin, Hatice (2003), Eski Anadolu Türkçesi, Ankara: Akçağ Yayınları
45. Türk Dil Kurumu (1972), Dîvânu Lugâti’t-Türk Dizini, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 368
46. Tekin, Talat (1989), “Türk Dil ve Diyalektlerinin Yeni Bir Tasnifi”, Erdem, C. V, S. 3, Ankara, s. 141-168
47. Tekin, Talat (1995), Türk Dillerinde Birincil Uzun Ünlüler, Ankara: TC Kültür Bakanlığı-Simurg
48. Tekin, Talat (2000), Orhon Türkçesi Grameri, Ankara: Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 9
49. Timurtaş, Faruk K. (1981), Eski Türkiye Türkçesi XV. Yüzyıl, Gramer-Metin-Sözlük, İstanbul:
50. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları No: 2157
51. Timurtaş, Faruk K. (1983), Tarihî Türkiye Türkçesi Araştırmaları III, Osmanlı Türkçesi Grameri, Eski Yazı ve İmlâ Arapça-Farsça- Eski Anadolu Türkçesi, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları No: 2258
52. Toparlı, Recep (1992), İrşâdü’l-Mülûk ve’s-Selâtîn, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 555
53. Toparlı, Recep (1998), Hârezmli Hâfız’ın Divanı, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 696
54. Toparlı, Recep vd. (2003), Kıpçak Türkçesi Sözlüğü, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 835
55. Türk Dil Kurumu (1972), Dîvânu Lugâti’t-Türk Dizini, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 368
56. Yüce, Nuri (1988), Mukaddimetü’l-Edeb, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 535
57. Yüce, Nuri (2002), “Hârizm Türkçesi”, Türkler, C. V, Ankara, s. 793-803
58. Yücel, Bilâl (1995), Bâbür Dîvânı, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayını: 81 Özet: Eski Türkçe döneminde görülen eklerde ön ve art damak /g/ ünsüzlerinin Batı Türkçesindeki
59. seyri bir hayli dikkat çekicidir. Bu konu, Türk dili araştırmacılarının dikkatini çekmiş,
60. ancak bünyesinde bu ünsüzleri bulunduran ekler üzerinde yapılan araştırmalarda çok genel
61. bilgiler verilmiştir. Biz, bu makalede, bünyesinde art ve ön damak /g/ ünsüzlerini bulunduran
62. yapım eklerinin Eski Türkçeden Eski Anadolu Türkçesine kadar uzanan bir dönem içindeki
63. durumlarını, bir başka deyişle tarihsel seyrini ele alarak bugüne kadar dikkatlerden kaçmış olan
64. bazı özel durumlara da değineceğiz. Makalemizde, isimden ya da fiilden türetme işlevleri de dikkate alınarak, ön seste veya
65. son seste art damak ya da ön damak /g/ ünsüzlerinden birini bulunduran yapım eklerine bütün
66. tarihsel Türk yazı dillerinden örnekler verilmiştir. Anahtar kelimeler: Eski Türkçe, Eski Anadolu Türkçesi, Osmanlı Türkçesi, şekil bilgisi,
67. tarihî şekil bilgisi, ses bilgisi, tarihî ses bilgisi.
68. HISTORICAL DEVELOPMENT OF CONSTRUCTION AFFIXES WHICH
69. INCLUDE PREPALATAL AND POSTPALATAL “G” FROM OLD TURKISH TO
70. OLD ANATOLIAN TURKISH Abstract:
71. The progress of fore palate and rear palate consonants /g/ used in Old Turkish period
72. within Modern Turkish have attracted attention of Turkish Language researchers. But only
73. general outline of rules were mentioned about them. In this article some specific cases of fore
74. palate and rear palate consonants “g” which have been out of consideration of researchers
75. are mentioned and their historical development throughout Old Turkish and Old Anatolian Turkish. Examples of construction affixes which include fore palate and rear palate consonants
76. have been given from all historical written language of Turkish considering its functions of
77. derivation from nouns or verbs.