İnanç, Beden ve Direniş: Türkiye’de Müslüman Feminist Kadınların Öznelleşme Süreçleri ve İslami Kimliğin Yeniden İnşası

Öz

Bu çalışma, Türkiye’de İslam ve feminizm arasında tartışmalı bulunan temalarla yüzleşen Müslüman feminist kadınların düşünsel konumlarını ve öznellik inşa biçimlerini anlamayı amaçlamaktadır. Çalışmada, başörtüsü, beden-cinsellik, çok eşlilik gibi meseleler üzerinden İslam’ın toplumsal cinsiyet rollerini nasıl kurduğu ve bu rollerin kadınlar tarafından nasıl yorumlandığı incelenmiştir. Nitel araştırma yöntemiyle yürütülen çalışmada, farklı şehirlerde yaşayan, toplumsal görünürlüğe ve düşünsel etkinliğe sahip Müslüman feminist kadınlarla derinlemesine görüşmeler yapılmıştır. Kuramsal bağlamda, kesişimsellik ve Foucault’nun iktidar söylemi yaklaşımı kullanılmıştır. Araştırma bulguları, kadınların maruz kaldıkları ataerkil pratiklerin İslami yorumların eril tahakkümle iç içe geçmiş biçimlerinden beslendiğini göstermektedir. Bununla birlikte, katılımcılar, Kuran’ın geleneksel erkek egemen yorumlarına karşılık, inançla eleştiriyi birleştiren yeni bir Müslüman feminist özne konumlandırması geliştirmekte ve İslam ile feminizmi kesiştiren bir düşünsel alan inşa etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Müslüman feminizm
• başörtüsü
• beden
• cinsellik
• ataerkillik
• iktidar söylemi

Faith, Body, and Resistance: Subjectivation Processes of Muslim Feminist Women and the Reconstruction of Islamic Identity in Turkey

Öz

This study aims to explore the intellectual positions and modes of subjectivity construction of Muslim feminist women in Turkey who engage with themes commonly regarded as contentious between Islam and feminism. It examines how Islam constructs gender roles and how these roles are interpreted by women, focusing on issues such as the headscarf, body and sexuality, and polygamy. Conducted through a qualitative research design, the study involved in-depth interviews with Muslim feminist women living in different cities, who possess both social visibility and intellectual engagement. Theoretically, the study draws on the concept of intersectionality and Foucault’s discourse of power. The findings indicate that the patriarchal practices experienced by these women are reinforced by male-dominated interpretations of Islamic teachings. Nevertheless, the participants develop a new Muslim feminist subject position that combines faith with critique, constructing an intellectual space in which Islam and feminism intersect.

Anahtar Kelimeler

• Muslim feminism
• headscarf
• body
• sexuality
• patriarchy
• power discourse

Kaynakça

1. Akay Dağ, Esra. 2020. “Ötekinin Ötekisi: Hristiyan Feminist Dinler Teolojileri.” Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 20 (2): 871-902. https://doi.org/10.33415/daad.716799
2. Aktaş, Cihan. 2006. Türbanın Yeniden İcadı. Kapı Yayınları.
3. Ali, Zahra. 2017. İslami Feminizmler. Çeviren Öykü Elitez. 2. baskı. İletişim Yayınları.
4. Badran, Margot. 2017. “İslami Feminizm: Nedir?” İçinde İslami Feminizmler, derleyen Zahra Ali. İletişim Yayınları.
5. Barlas, Asma. 2017. “Müslüman Kadınlar ve Baskı: Kur’an’dan Yola Çıkan Özgürlük Okuması.” İçinde İslami Feminizmler, derleyen Zahra Ali. İletişim yayınları.
6. Berktay, Fatmagül. 2016. Tek Tanrılı Dinler Karşısında Kadın. 6. baskı. Metis Yayınları.
7. Bora, Aksu. 2011. “Ortadoğu’da Kadın Hareketleri: Farklı Yollar, Farklı Stratejiler.” İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi 39: 55- 69. https://izlik.org/JA95GN38MC.
8. Bourdieu, Pierre. 2015. Eril Tahakküm. Çeviren Bediz Yılmaz. 2. baskı. Bağlam Yayınları.

9. Castells, Manuel. 2006. Enformasyon Çağı: Ekonomi, Toplum ve Kültür. Cilt 2: Kimliğin Gücü. Çeviren Ebru Kılıç. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
10. Cıbıroğlu, Yıldız. 2017. Kadın Saçı: “Büyü ve Türban” 2. baskı. Payel Yayınları.
11. Creswell, John W. 2018. Nitel Araştırma Yöntemleri: Beş Yaklaşıma Göre Nitel Araştırma ve Araştırma Deseni. Çeviren Mesut Bütün ve Selçuk Beşir Demir. 4. baskı. Siyasal Kitabevi.
12. Çakır, Ruşen. 2000. Direniş ve İtaat. Metis Yayınları.
13. Eliaçık, R. İhsan. 2007. Yaşayan Kur’an: Türkçe Meal/Tefsir. İnşa Yayınları.
14. Feldman, Rabbi E. 1999. “Orthodox Feminism and Feminist Orthodoxy.” Jewish Action 60 (2): 12–17. http://www.ou.org/publications/ja/5760winter/orthodox%20feminism.pdf
15. Foucault, Michel. 2016. Cinselliğin Tarihi. Çeviren Hülya Uğur Tanrıöver. 5. baskı. Ayrıntı Yayınları.
16. Foucault, Michel. 2014. Özne ve İktidar. Çeviren Işık Ergüden ve Osman Akınhay. 4. baskı. Ayrıntı Yayınları.
17. Göle, Nilüfer. 2013. İslam’ın Yeni Kamusal Yüzleri. 4. baskı. Metis Yayınları.
18. Göle, Nilüfer. 2019. Modern Mahrem. 14. baskı. Metis Yayınları.
19. Gross, Rita M. 2000. “Feminist Theology: Religiously Diverse Neighborhood or Christian Ghetto?” Journal of Feminist Studies in Religion 16 (2):73-78. http://www.jstor.org/stable/25002394
20. Hamidi, Malika.2017. "Avrupa'da Müslüman Feminizm: ‘Metinsel Aktivizm’ ve Ulus Aşırı Niteliği.” İçinde İslami Feminizmler, düzenleyen Zahra Ali, 91-100. İstanbul: İletişim Yayınları.
21. Hatem, Mervat. 2011. “Gender and Revolution in Egypt.” Middle East Report 261:36–41.
22. Harding, Sandra. 1987. “Introduction: Is There a Feminist Method?” İçinde Feminism and Methodology,derleyen Sandra Harding. Indiana Univesity Press.
23. Hassan, Riffat. 1996. “Feminist Theology: The Challenges for Muslim Women.” Critique: Critical Middle Eastern Studies, 5(9): 53–65. https://doi.org/10.1080/10669929608720092.
24. Köse, Ümmühan. 2020. “İlahiyat ve İslami İlimler Fakültelerinde Görev Yapan Kadın Akademisyenlerin İslami Feminizme Yaklaşımları.” Yüksek Lisans Tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi.
25. Lutz, Helma. 2015. “Intersectionality as Method.” Journal of Diversity and Gender Studies 2 (1-2): 39-44. https://doi.org/10.11116/jdivegendstud.2.1-2.0039.
26. Mir-Hosseini, Ziba. 2017. “Gerçekleştirilememiş Bir Proje: İran’daki Müslüman Kadınların Eşitlik Arayışı.” İçinde İslami Feminizmler, derleyen Zahra Ali, 101-126. İletişim Yayınları.
27. Mojab, Shahrzad ve Sara Carpenter. 2020. “Marksizm, Feminizm ve Kesişimsellik.” İçinde Türkiye’de Feminist Yöntem, derleyen Emine Erdoğan ve Nehir Gündoğdu. Metis Yayınları.
28. Narayan, Uma. 2020. “Feminist Epistemoloji: Batılı Olmayan Bir Feministten Perspektifler.” İçinde Türkiye’de Feminist Yöntem, derleyen Emine Erdoğan ve Nehir Gündoğdu. Metis Yayınları.
29. Meriç, Nevin. “Cemaat Kadınlarla Tamamlanır.” Yeni Şafak Gazetesi, 9 Mayıs. https://www.yenisafak.com/hayat/cemaat-kadinlarla-tamamlanir-3622512.
30. Sadi, Hande İ. 2019. “The Politics of Women’s Rights Reforms during the Early Republican Era: State Feminism Versus Pioneer Women.” Yüksek lisans tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi.
31. Sancar, Serpil, derleyen. 2011. Birkaç Arpa Boyu: 21. Yüzyıla Girerken Türkiye’de Feminist Çalışmalar. Cilt 1-2. Koç Üniversitesi Yayınları.
32. Sancar, Serpil. 2014. Türk Modernleşmesinin Cinsiyeti. 3. baskı. İletişim Yayınları.
33. Schüssler Fiorenza, Elisabeth. 1975. “Feminist Theology as a Critical Theology of Liberation.” Theological Studies 36 (4): 605–626. https://doi.org/10.1177/00405639750360040.
34. Schröter, Susanne. 2017. “Islamic Feminism: National and Transnational Dimensions.” İçinde Islam, Gender, and Democracy in Comperative Perspective, derleyen Jocelyne Cesari ve Jose Casanova. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780198788553.003.0006
35. Şakir, Şükran. 2025. “16 Temmuz 1998: Müslüman Feminist Konca Kuriş Hizbullah tarafından kaçırıldı.” Çatlak Zemin, 16 Temmuz. Erişim tarihi 3 Haziran 2026. https://catlakzemin.com/16-temmuz-1998-musluman-feminist-konca-kuris-hizbullah-tarafindan-kacirildi/
36. Şefkatli Tuksal, Hidayet. 2016. Kadın Karşıtı Söylemin İslam Geleneğindeki İzdüşümleri. 6. baskı. Otto Yayınları.
37. Şenol Cantek, Funda ve Elif Ekin Akşit. 2011. “Kadınların Kuşaklar ve Sınıflar Arası Bilgi Aktarımları.” İçinde Birkaç Arpa Boyu: 21. Yüzyıla Girerken Türkiye’de Feminist Çalışmalar, düzenleyen Serpil Sancar. Koç Üniversitesi Yayınları.
38. Tekeli, Şirin. 1993. Kadın Bakış Açısından Kadınlar (1980’ler Türkiye’sinde). İletişim Yayınları.
39. Toprak, Zafer. 2015. Türkiye’de Kadın Özgürlüğü ve Feminizm. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
40. Yıldırım, Kadri. 2019. Kabul ile Red Arasında İslami Feminizm. Avesta Yayınları.
41. Yüce Tar, Yasemin. 2013. “2000’ler Türkiye’sinde Müslüman Kadının Kadın Sorunu.” Doktora tezi, On dokuz Mayıs Üniversitesi.
42. Zihnioğlu, Yaprak. 2003. Kadınsız İnkılap. Metis Yayınları.