Güvenli Bakım mı Minnettarlığın Yükü mü: Türkiye’de Çalışan Anneler ve Çocuk Bakım Krizi

Öz

Neoliberal politikalar bakım ilişkilerini yapısal bir dönüşüme uğratmış, bu durum bakım krizini ortaya çıkarmıştır. Bu çalışma, Türkiye’de kurumsal çocuk bakım hizmetlerinin sınırlı ve refah devleti politikalarında aile temelli bakımın öncelenmesinin bir sonucu olarak derinleşen çocuk bakım krizine odaklanmaktadır. Bakımın ataerkil ideolojide kadınla ilişkilendirilmesi çocuk bakımını öncelikli olarak kadının sorumluluğu olarak tanımlamaktadır. Bu durum, çalışan annelerin, büyükannelerin dahil olduğu gayri resmi bakım destekleri ile kreş veya bakıcı gibi piyasa temelli resmi bakım hizmetleri arasında bir seçim yapma zorunluluğuyla karşı karşıya bırakmaktadır. Bu çalışma, nitel araştırma yöntemiyle çalışan annelerin Kadınlar Kulübü forumundaki paylaşımları üzerinden çocuk bakımında büyükannelerin torun bakımı ve diğer bakım seçeneklerine ilişkin pratiklerini bir bakım stratejisi olarak analiz etmeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın sonucuna göre, büyükanneler güvenli bir bakım seçeneği olarak görülmekte, fakat bu güvenli seçenekte annelik pratikleri çatışmakta, neticede kadınların çeşitli çocuk bakım seçeneklerini bir araya getiren taktikleri öne çıkmaktadır. Bu taktikler çalışan annelerin çocuk bakımındaki güçlerine ve failliklerine işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• çocuk bakım krizi
• bakım politikası
• çalışan anneler
• taktik
• annelik pratikleri

Safe Care or the Burden of Gratitude: Working Mothers and the Childcare Crisis in Turkey

Öz

Neoliberal policies have structurally transformed care relationships, leading to a care crisis. This study focuses on the deepening child care crisis in Turkey, which is a result of limited institutional child care services and the prioritization of family-based care in welfare state policies. Relating care to women in patriarchal ideology defines child care primarily as the responsibility of women. This forces working mothers to choose between informal care support from grandmothers and market-based formal care services such as kindergartens or babysitters. This study aims to analyze, through qualitative research methods, the practices of grandmothers in caring for their grandchildren and other care options as a care strategy, based on the posts of working mothers on the Women’s Club forum. According to the study’s findings, grandmothers are perceived as a safe childcare option, however, this safe option conflicts with motherhood practices, ultimately highlighting women’s tactics that combine various childcare options. These tactics point to working mothers’ power and agency in childcare.

Anahtar Kelimeler

• childcare crisis
• care policy
• working mothers
• tactics
• mothering practices

Kaynakça

1. Acar Savran, Gülnur ve Nesrin Tura Demiryontan. 2008. Kadının Görünmeyen Emeği. Yordam.
2. Airey, Laura, David Lain, Jakov Jandrić & Wendy Loretto. 2021. “A selfish generation? “Baby Boomers.” values, and the provision of childcare for grandchildren.” The Sociological Review 69 (4): 812–829. https:// doi.org/ 10.1177/ 00380 2612 0916 104
3. Akçay, Sinan, Aliye Beyza Bayyar, Esra Koca & Senem Sarıoğlu. 2025. “The Reflections of Grandmothers’ Care on Mothers’ Child- Rearing Practices.” Journal of Social Service Research 51 (1): 5–16. doi.org/10.1080/01488376.2024.2341861
4. Akkan, Başak. 2018. “The Politics of Care in Turkey: Sacred Familialism in a Changing Political Context.” Social Politics: International Studies in Gender, State & Society 25 (1): 72–91. doi:10.1093/sp/jxx011.
5. Akkan, Başak. 2022. “Politik Bir Kavram Olarak Bakım ve İhtimam Toplumu.” REFLEKTİF Sosyal Bilimler Dergisi 3(3): 529-541.
6. Albertini, Marco ve Marco Tosi. 2022. “Grandparents, family solidarity and the division of housework: Evidence from the Italian case.” Genus 78 (21). doi.org/10.1186/s41118-022-00168-4
7. Atasü Topçuoğlu, Reyhan. 2013. “Sosyal Haklar Piyasalaşır mı? Çocuk Hakları ve Kadın Emeğinin Kesişiminde Türkiye’de Kreşler.” İçinde V. Sosyal Haklar Uluslararası Sempozyumu Bildiriler Kitabı. Petrol-İş Yayınları.
8. Atasü Topçuoğlu, Reyhan. 2016. “Feminizmin Refah Devleti ve Sosyal Politika Alanına Eleştiri ve Katkıları.” Amme İdaresi Dergisi 49 (4): 37-63.

9. Aybars, Ayşe İdil, Fatma Umut Beşpınar ve Hediye Sibel Kalaycıoğlu. 2018. “Familialization of Care Arrangements in Turkey: Questioning the Social Inclusion of ‘The Invisible’.” Research and Policy on Turkey 3(2): 115– 137.
10. Bakım Kolektifi. 2021. Bakım Manifestosu: Karşılıklı Bağımlılık Politikası. Çev. Gülnur Acar Savran. Dipnot.
11. Bettio, Francesca ve Janneke Plantenga. 2004. “Comparing Care Regimes in Europe.” Feminist Economics 10(1): 85– 113.
12. Braun, Virginia ve Victoria Clarke. 2006. “Using Thematic Analysis in Psychology.” Qualitative Research in Psychology 3 (2): 77-101.
13. Bora, Aksu. 2005. Kadınların Sınıfı: Ücretli Ev Emeği ve Kadın Öznelliğinin İnşası. İletişim.
14. Creswell, John W. 2016. Nitel Araştırma Yöntemleri: Beş Yaklaşıma Göre Nitel Araştırma ve Araştırma Deseni. Çev. Mesut Bütün, Selçuk Beşir Demir. Siyasal.
15. Con Wright, Gülçin. 2022. “Grandmothers’ Agency in Care of Grandchildren During the Covid-19 Pandemic in Turkey.” Içinde Older Women in Europe: A Human Rights-Based Approach, Ed. Isabella Paoletti. Routledge.
16. Con Wright, Gülçin. 2025. “‘Who Cares Best for the Child?’ Grandmothers’ Interactions with Mothers in Childcare.” Akdeniz Kadın Çalışmaları ve Toplumsal Cinsiyet Dergisi 8 (1): 1-23. doi.org/10.33708/ktc.1497989
17. de Certeau, Michel. 2008. Gündelik Hayatın Keşfi I: Eylem, Uygulama, Üretim Sanatları. Çev. Lale Arslan Özcan. Dost.
18. Dedeoğlu, Saniye, Aslı Şahankaya Adar ve Yasemin Sırali. 2021. “Kurumlar Arası İşbirlikleri ile Kadın İstihdamını Desteklemek: Erken Çocukluk Bakımı ve Eğitimi Uygulamaları.” Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO). Erişim tarihi 10 Ekim 2025. https://www.ilo.org/tr/publications/kurumlar-arasi-birlikleri-ilekadin-istihdamini-desteklemek-erken-cocukluk
19. Delphy, Christine. 2016. “Baş Düşman.” İçinde Kadın Görünmeyen Emeği, der. Gülnur Acar Savran ve Nesrin Tura Demiryontan. Çev. Şadi Ozansü. Yordam Kitap.
20. Di Gessa, Giorgio, Paola Zaninotto & Karen Glaser. 2020. “Looking after grandchildren: gender differences in ‘when’, ‘what’and ‘why’: Evidence from the English longitudinal study of ageing.” Demographic Research 43(53): 1545-1562.
21. Dünya Bankası. 2015. “Türkiye’de Çocuk Bakım Hizmetlerinde Arz ve Talep Durumu.” Erişim tarihi 12 Ekim 2025. https://documents.worldbank.org/en/publication/documentsreports/documentdetail/690781468000932565
22. Ecevit, Yıldız. 2015. “Feminist Sosyal Politika Bağlamında Türkiye’de Çocuk Bakımı ve Erken Çocukluk Eğitimine İki Paradigmadan Doğru Bakmak.” İçinde Geçmişten Günümüze Türkiye’de Kadın Emeği, ed. Ahmet Makal ve Gülay Toksöz. İmge.
23. Fine, Michael ve Caroline Glendinning. 2005. “Dependence, Independence or Interdependence? Revisiting the Concepts of “Care” and “Dependency.” Ageing and Society 25 (4): 601–621. doi:10.1017/s0144686x05003600
24. Fraser, Nancy. 2016. “Capitalism’s Crisis of Care.” Dissent 63 (4): 30-37.
25. Gilligan, Carol. 1993. In a Different Voice: Psychological Theory and Women’s Development. Harvard University Press.
26. Gray, Anna, 2005. “The changing availability of grandparents as carers and its implications for childcare policy in the UK.” Journal of Social Policy 34: 557- 577. doi.org/10.1017/S0047279405009153
27. Gultekin Derya, Ipek Ilkkaracan, Ayşe Aylin Bayar, Pınar Ozcanlı Baran. 2025. “Investing in the care services sectors for employment generation and gender inclusive growth: the case of Turkey.” New Perspectives on Turkey 72: 90-114. doi:10.1017/npt.2024.32
28. Güçlü, İdris. 2021. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Nika. Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü. 2003. “Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması.” Erişim tarihi 12 Ekim 2025. https://fs.hacettepe.edu.tr/hips/dosyalar/Ara%C5%9Ft%C4%B1rmalar%20%20raporlar/2003%20tnsa/TNSA_2003_ana_rapor.pdf
29. Hays, Sharon Ruth. 1993. “The Cultural Contradictions of Contemporary Motherhood: The Social Construction and Paradoxical Persistence of Intensive Child-Rearing.” Doktora tezi, University of California, San Diego. ProQuest (9405447). Hochschild, Arlie Russell. 1979. “Emotion Work, Feeling Rules, and Social Structure.” American journal of sociology 85 (3): 551-575.
30. İlkkaracan, İpek. 2018. “Toplumsal Cinsiyet Eşitlikçi, Sürdürülebilir Büyüme ve Kalkınma İçin Mor Ekonomi.” İçinde Feminist Sosyal Politika, Ed. Çağla Ünlütürk Ulutaş. Nota Bene.
31. Kittay, Eva Feder. 1999. Love’s Labor: Essays on Women, Equality, and Dependency. Routledge.
32. Krysik, Judy L. ve Jerry Finn (2015). Etkili Uygulama İçin Sosyal Hizmet Araştırması. Çev. Ed. Ercüment Erbay. Nika.
33. Lee, Jaerim, & Jean W. Bauer. 2013. “Motivations for providing and utilizing child care by grandmothers in South Korea.” Journal of Marriage and Family 75 (2): 381–402. doi.org/10.1111/jomf.12014
34. Leitner, Sigrid. 2003. “Varieties of Familialism: The Caring Function of the Family in Comparative Perspective.” European Societies 5 (4): 353–375.
35. Lewis, Jane. 1992. “Gender and the Development of Welfare Regimes.” Journal of European Social Policy 2 (3): 159-173.
36. Lo, Sally Ka-wing, & Jo Lindsay. 2022. “‘My children,’ ‘my grandchildren’: Navigating intergenerational ambivalence in grandparent childcare arrangements in Hong Kong.” Family Relations 71 (4), 1834–1851. doi.org/10.1111/fare.12678
37. Mansilla-Domínguez, José Miguel, Ana María Recio-Vivas, Laura Lorenzo-Allegue, José Miguel Cachón-Pérez, Laura Esteban-Gonzalo & Domingo Palacios Ceña. 2024. “The role of duty, gender and intergenerational care in grandmothers’ parenting of grandchildren: a phenomenological qualitative study.” BMC nursing 23 (1), 477. doi.org/10.1186/s12912-024-02151-0
38. Neuman, William Lawrence. 2008. Toplumsal Araştırma Yöntemleri I. Çev. Sedef Özge. İstanbul Yayın Odası.
39. Noddings, Nel. 1984. Caring: A Feminine Approach to Ethics and Moral Education. University of California Press.
40. Orloff, Ann Shola. 1993. “Gender and the Social Rights of Citizenship: The Comparative Analysis of Gender Relations and Welfare States.” American sociological review 58 (3): 303-328.
41. Özkaplan, Nurcan. 2009. “Duygusal Emek ve Kadın İşi/Erkek İşi.” Çalışma ve Toplum 2 (21): 15-24.
42. Patton, Michael Quinn. 2015. Qualitative Research & Evaluation Methods. SAGE Publications.
43. Rodham, Karen ve Jeff Gavin. 2006. “The Ethics of Using the Internet to Collect Qualitative Research Data.” Research Ethics 2 (3): 92-97.
44. Ruddick, Sara. 1989. Maternal Thinking: Toward a Politics of Peace. Beacon Press.
45. Saraceno, Chiara. 2010. “Social Inequalities in Facing Old-Age Dependency: A Bi-Generational Perspective.” Journal of European Social Policy 20 (1): 32–44.
46. Sevenhuijsen, Selma. 2003. “The Place of Care: The Relevance of the Feminist Ethic of Care for Social Policy.” Feminist Theory 4 (2): 179–197.
47. Taşkın, Mervenur & Sinan Akçay. 2019. “Torunlarına Bakan Büyükannelerin Deneyimlerine İlişkin Nitel Bir Araştırma.” Toplum ve Sosyal Hizmet 30 (2): 583-606. doi.org/10.33417/tsh.572224
48. Tekindal, Melike & Şerife Uğuz Arsu. 2020. “Nitel Araştırma Yöntemi Olarak Fenomenolojik Yaklaşımın Kapsamı ve Sürecine Yönelik Bir Derleme.” Ufkun Ötesi Bilim Dergisi 20 (1): 153-172.
49. Tezel Şahin, Fatma, & Betül Kübra Şahin. 2018. “Turkish Grandmothers’ Experiences of Caring for their Grandchildren: A Qualitative Study.” Early Child Development and Care 190 (3): 284–295. doi.org/10.1080/03004430.2018.1469487.
50. Tronto, Joan. 1993. Moral Boundaries: A Political Argument for an Ethic of Care. Routledge.
51. Tunca, Aslı & Emine Durmuş. 2019. “Büyükannelerin Torun Büyütme Yaşantılarının İncelenmesi.” Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi (41): 209-226. doi.org/10.21497/sefad.586615
52. TÜİK ve BM Kadın. 2025. “Türkiye’de İstatistiklerle Kadın 2024.” Erişim Tarihi: 5 Haziran 2026. https://turkiye.unwomen.org/tr/digital-library/publications/2025/05/turkiyede-istatistiklerle-kadin-2024
53. TÜİK ve BM Kadın. 2026 “Türkiye’de İstatistiklerle Kadın 2025.” Erişim tarihi 5 Haziran 2026. https://turkiye.unwomen.org/tr/digital-library/publications/2026/05/turkiyede-istatistiklerle-kadin-2025
54. TÜİK ve ASHB. 2022. “Türkiye Aile Yapısı Araştırması 2021.” Erişim tarihi 1 Ekim 2025. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Turkiye-Aile-YapisiArastirmasi-2021-45813
55. T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. 2023. “On İkinci Kalkınma Planı (2024-2028) Çocuk Özel İhtisas Komisyonu Raporu”. Erişim tarihi 1 Ekim 2025. https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2025/08/Cocuk-OIK-Raporu_01082025.pdf
56. Uğur, Sinem Burcu. 2019. “Çocuk Bakımında Büyükannelik ve Büyükbabalık: Toplumsal Cinsiyet Tartışmaları Bağlamında Nitel Bir Araştırma.” Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Uygulamalı Bilimler Dergisi 3 (1): 122-154. doi.org/10.31200/makuubd.532016
57. Uğur, Zeynep, Emre Yıldız ve Raziye Yüksel Doğan. 2023. “Türkiye’de Çalışan Kadınların Küçük Çocuklarına Kim Bakıyor?” Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi 23 (58): 93-128. Ünlütürk, Çağla. 2023. “Bakım yükü Kimin Yükü? Türkiye’de Çocuk Bakım Rejimi.” İktisat ve Toplum Dergisi, 149: 44-56.
58. Warren, Narelle ve Lenore Manderson. 2013. “‘Caring for’ and ‘Caring about’: Embedded Interdependence and Quality of Life.” İçinde Reframing disability and quality of life: A global perspective, ed. Naralle Warren ve Lenore Manderson. Springer (e-Book).
59. Zanasi, Francesca, Bruno Arpino, Valeria Bordone & Karsten Hank. 2023. “The prevalence of grandparental childcare in Europe: a research update.” European Journal of Ageing 20 (1): 37. 10.1007/s10433-023-00785-8