Gilles Deleuze Açısından Descartes Felsefesi: Deleuze’ün Descartes Okuması Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Deleuze’e göre Batı düşünme biçimi, aşkınlık temelli bir düşünme tarzına dayanmaktadır. Bu nedenle, Batı düşüncesine egemen olan bu aşkın düşünme biçimi aşılmalıdır. Bu aşmanın gerçekleşebilmesi için, Platon’dan sonra aşkın düşünce anlayışının önemli temsilcilerinden biri olan Descartes’ın da aşılması gerekmektedir. Çünkü Descartes’ın özne anlayışı, Batı düşüncesinde aşkınlığın egemen olmasına neden olmuştur. Zira Descartes, kesinliği temellendirmek adına diğer tüm varlıklardan kuşku duymuştur. Bu kuşkunun aşılması için ise Cogito ergo sum (Düşünüyorum, öyleyse varım) yargısını kullanmıştır. Deleuze’e göre, Descartes’ın bu yargısı hisse dayalı bir temellendirmeye sahiptir. Bu temellendirmenin kaynağında ise, herkesin bu durumu zaten böyle bildiği varsayımı yatmaktadır. Bu varsayıma dayanarak Descartes, düşünmeye bir başlangıç noktası olarak yönelmiştir. Ancak bu başlangıç, herkesin var olmak ve düşünmek kavramlarının anlamını önceden bildiği kabulüne dayanmaktadır. Bu nedenle Deleuze, Descartes’ın felsefesini dogmatik bir düşünme biçiminin ürünü olarak değerlendirir. Her şeyden kuşku duyulurken düşünme ediminden kuşku duyulmaması, düşüncenin açık ve seçik bir bilgi olarak kabul edilmesine yol açmıştır. Bu durum, öznenin önemini artırmasına neden olmuştur. Böylece özne merkezli bir düşünce tarzı, Batı düşüncesine egemen hale gelmiştir. Bu çalışmanın amacı, Deleuze’ün Descartes felsefesini nasıl okuduğunu ortaya koymak ve bu okumanın felsefi arka planını eleştirel bir biçimde değerlendirmektir.

Anahtar Kelimeler

• Deleuze
• Descartes
• Özne
• Köksap
• Aşkın Düşünme

The Philosophy of Descartes from the Perspective of Gilles Deleuze: An Evaluation of Deleuze’s Reading of Descartes

Öz

According to Deleuze, the Western way of thinking is based on a transcendental mode of thought. Therefore, this transcendental way of thinking that dominates Western thought must be overcome. For this transcendence to be realized, it is also necessary to overcome Descartes, one of the significant representatives of the transcendental understanding of thought after Plato. Because Descartes' understanding of the subject has led to the dominance of transcendentalism in Western thought. For Descartes, to establish certainty, he doubted all other entities. To overcome this doubt, he used the judgment Cogito ergo sum (I think, therefore I am). According to Deleuze, Descartes' judgment is based on a foundational assumption. At the source of this justification lies the assumption that everyone already knows this situation. Based on this assumption, Descartes has approached thinking as a starting point. However, this starting point is based on the assumption that everyone already knows the meaning of the concepts of being and thinking. Therefore, Deleuze considers Descartes' philosophy as the product of a dogmatic way of thinking. While everything is doubted, thinking is not doubted, leading to the acceptance of thought as clear and distinct knowledge. This development has resulted in a heightened significance of the subject. Thus, a subject-centered way of thinking has become dominant in Western thought. This study aims to reveal how Deleuze interprets Descartes' philosophy and to critically evaluate the philosophical background of this interpretation.

Anahtar Kelimeler

• Deleuze
• Descartes
• Subject
• Rhizome
• Transcendental Thinking

Kaynakça

1. Aras, K. (2012). Gilles Deleuze’de sorun ve sorunsal kavramı. Possible Düşünme Dergisi, 2, 28–42.
2. Aras, K. (2023). Gilles Deleuze felsefesinde özne-oluşun ontolojik tasarımı. Çıra Akademi Yayınları.
3. Avcı, İ. B., & Çelebi, E. (2023). Gilles Deleuze’de felsefe ve sinematografik imge. Birey ve Toplum Sosyal Bilimler Dergisi, 13 (2), 111–136.
4. Başaran, M. (1996). Filozof ve vantrilok. Toplum Bilim Dergisi, 5, 21–42.
5. Bumin, T. (2010). Tartışılan modernlik: Descartes ve Spinoza. Yapı Kredi Yayınları.
6. Cevizci, A. (2012). Felsefe sözlüğü: Özne. Say Yayınları.
7. Colebrook, C. (2009). Gilles Deleuze (C. Soydemir, Çev.). Doğu Batı Yayınları.
8. Cottingham, J. (1995). Akılcılık (B. Gözkan, Çev.). Sarmal Yayınları.

9. Çiçek, A., & Saygılı, S. (2025). Gilles Deleuze açısından Friedrich Nietzsche felsefesi: Deleuze’ün Nietzsche okuması üzerine bir değerlendirme. Temaşa Felsefe Dergisi, 23, 29–37.
10. Deleuze, G. (2014). Bergsonculuk (H. Yücefer, Çev.). Otonom Yayıncılık.
11. Deleuze, G. (2017). Fark ve tekrar (B. Yalım & E. Koyuncu, Çev.). Norgunk Yayıncılık.
12. Deleuze, G. (2021). Ampirizm ve öznellik (E. Erbay, Çev.). Norgunk Yayınları.
13. Deleuze, G., & Parnet, C. (1990). Diyaloglar (A. Akay, Çev.). Bağlam Yayınları.
14. Descartes, R. (2010). Yöntem üzerine konuşma (A. Timuçin & Y. Timuçin, Çev.). Paradigma Yayınları.
15. Descartes, R. (2013). Meditasyonlar (Ç. Dürüşken, Çev.). Kabalcı Yayınları.
16. Er, S. E. (2012). Gilles Deleuze’ün fark felsefesi. Çizgi Yayınları.
17. Falzon, C. (2001). Foucault ve sosyal diyalog: Parçalanmanın ötesi (H. Arslan, Çev.). Paradigma Yayınları.
18. Goodchild, P. (2005). Deleuze ve Guattari: Arzu politikasına giriş (R. G. Öğdül, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
19. Kılıç, S. (2016). Post-modernite ve post-yapısalcılık. İçinde A. Çüçen (Ed.), XX. yüzyıl filozofları (ss. 325–340). Sentez Yayınları.
20. Küçükalp, K. (2009). Deleuze’ün felsefe kavrayışı. Kaygı Dergisi, 12, 131–145.
21. Küçükalp, K. (2016). Çağdaş felsefede farklılık tartışmaları. Emin Yayınları.
22. Özsoy, B. İ. (2017). Gilles Deleuze’de empirik bilginin kavramsal analizi. Politik Ekonomik Kuram Dergisi, 1 (1), 73–84.
23. Rajchman, J. (2013). Deleuze bağlantıları (B. Şannan, Çev.). Bağlam Yayınları.
24. Skirbekk, G., & Gilje, N. (2017). Antik Yunan’dan modern döneme (E. Akbaş & Ş. Mutlu, Çev.). Kesit Yayınları.
25. Sutton, D., & Jones, D. M. (2013). Deleuze (M. Özbank & Y. Başkavak, Çev.). Kolektif Yayınları.
26. Timuçin, A., & Timuçin, Y. (1998). Yöntem üzerine konuşma önsöz. Paradigma Yayınları.
27. Turanlı, G. (2021). Gilles Deleuze’ün sanatçı filozofu. Çizgi Yayınları.
28. Ünlüsoy, A. (2024). Gilles Deleuze’ün seküler teolojisi. Çizgi Yayınları.
29. Zourabichvili, F. (2011). Deleuze sözlüğü (A. U. Kılıç, Çev.). Say Yayınları.