Yalçın Koç’un Nazariyat Sisteminde Hafızanın Ontolojisi: Cevherî Kuvvet, Ân’ın Kaydı ve Hüviyetin İmkânı

Öz

Bu makale, çağdaş Türk düşüncesinin özgün ve sistematik filozoflarından Yalçın Koç’un “nazariyat” külliyatı çerçevesinde hafıza kavramını ontolojik bir perspektifle yeniden değerlendirmektedir. Modern psikoloji, nörobilim ve ana akım Batı felsefesi hafızayı ekseriyetle bilişsel bir yeti, verilerin kodlandığı teknik bir bellek ya da geçmişin kronolojik kaydı olarak konumlandırmıştır. Koç ise hafızayı rasyonel bir yetiden ziyade insan nefsinin (psukhe) cevherî, üretilemez, kopyalanamaz ve zamanın aşındırıcı kaydına tâbi olmayan sarsılmaz bir kuvveti olarak tanımlamaktadır. Çalışma, Koç’un hafıza tasavvurunu üç temel eksende çözümlemektedir: (i) Hafızanın ontolojik statüsü ve cevherî niteliği, (ii) hafızanın zamanla ilişkisi ve “ân’ın kaydı” kavramı, (iii) hafızanın muhayyile ve idrak kuvvetleriyle kurduğu organik bütünlük. Bu çözümleme ışığında, hafızanın itibarî kimlikten aslî kimliğe (hüviyet) geçişteki kurucu rolü ve “Ferdî Birey” olma sürecindeki işlevi tartışılmaktadır. Makale ayrıca Koç’un “Grek- Latin-Kilise Diyarı” olarak kavramsallaştırdığı Batı düşünce geleneğine yönelttiği eleştiriyi Platon, Aristoteles, Locke ve Bergson gibi filozofların hafıza anlayışlarıyla karşılaştırmalı olarak incelemekte; günümüz dijital bellek ve yapay zekâ teknolojilerine yönelik “sözde hafıza” eleştirisini Koç’un cevherî kuvvet tanımı temelinde değerlendirmektedir. Son olarak, Koç’un “Anadolu Mayası” kavramsallaştırması ile İslâm düşünce ve tasavvuf geleneği arasındaki bağlantılar serimlenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Yalçın Koç
• Nazariyat
• Hafıza
• Hüviyet
• Ân
• Anadolu Mayası

Ontology of Memory in Yalçın Koç’s Nazariyat System: Substantial Power, the Recording of the Moment, and the Possibility of Huwiyyah

Öz

This article re-evaluates the concept of memory from an ontological perspective within the framework of the nazariyat (theoria) corpus of Yalçın Koç, one of the most original and systematic philosophers of contemporary Turkish thought. While modern psychology, neuroscience, and mainstream Western philosophy predominantly position memory as a cognitive faculty, a technical storehouse for encoded data, or a chronological record of the past; Koç defines memory not as a rational faculty but as an essential (cevherî), non-reproducible, and non-copyable power (kuvvet) of the human soul (psukhe) that remains steadfast and beyond the reach of time’s erosive record. The study analyzes Koç’s conception of memory across three fundamental axes: (i) The ontological status and substantial quality of memory, (ii) its relationship with time through the concept of the “recording of the moment” (ân’ın kaydı), and (iii) the organic integrity memory establishes with the powers of imagination and perception. In light of this analysis, the constitutive role of memory in the transition from nominal identity to essential identity (hüviyet) and its function in the process of becoming a “Unique Individual” (Ferdî Birey) are discussed. Furthermore, the article examines Koç’s critique of the Western intellectual tradition—conceptualized as the “Greek-Latin-Church Realm”—comparatively against the memory theories of Plato, Aristotle, Locke, and Bergson. It evaluates the critique of modern digital memory and artificial intelligence as “pseudo-memory” based on Koç’s definition of substantial power. Finally, the connections between Koç’s “Anatolian Leaven” (Anadolu Mayası) conceptualization and the Islamic philosophical and mystical traditions are elucidated.

Anahtar Kelimeler

• Yalçın Koç
• Theoria
• Memory
• Hüviyet (Essential Identity)
• Ân
• Anatolian Leaven

Kaynakça

1. Aristoteles. (2014). Hafıza ve anımsama üzerine (S. Babür, Çev.). Bilgesu Yayıncılık.
2. Aristoteles. (2022). Anımsama ve bağlantılı anımsama üzerine (L. L. Basut & S. Babür, Çev.). Bilgesu Yayıncılık.
3. Aristoteles. (2023). Metafizik (S. Babür, Çev.). Pinhan Yayıncılık.
4. Bergson, H. (2007). Madde ve bellek (I. Ergüden, Çev.). Dost Kitabevi.
5. Bilbay, H. (2025). Yalçın Koç’un zaman tasavvuru. Beytulhikme International Journal of Philosophy, 15(2), 767–783.
6. Budak, S. (2021). Psikoloji sözlüğü. Bilim ve Sanat Yayınları.
7. Camus, A. (1988). Sisyphos söyleni (T. Yücel, Çev.). Adam Yayınları.
8. Çoşar, H., & Dönmez, S. (2025). Nazariyat ve cihetleri: Yalçın Koç’un felsefe eleştirisi bağlamında bir çözümleme. Dini Araştırmalar, 69, 177–204.

9. Descartes, R. (1962). Aklın idaresi için kurallar (M. Karasan, Çev.). Millî Eğitim Basımevi.
10. Descartes, R. (2020). Ruhun tutkuları (M. Erşen, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
11. Dönmez, S. (2025). Yalçın Koç ve filozofluk üzerine bir değerlendirme. Akdeniz İlahiyat Dergisi, 1, 39–52.
12. Görgün, T. (2021). İslam medeniyetinin geleceği: Dil, bilgi ve felsefe üzerine. İSAM Yayınları.
13. İbn Sînâ. (2021). Kitâbü’ş-Şifâ: Nefs (M. Z. Tiryaki, Çev.). Türkiye Bilimler Akademisi.
14. İstanbullu, H. (2026). Platon’da mousikē: Politik-pedagojik araçtan kozmolojik paradigmaya. Kilikya Felsefe Dergisi, 1, 199–216.
15. Kandel, E. R. (2016). Belleğin peşinde: Yeni bir zihin biliminin doğuşu (M. Doğan, Çev.). Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
16. Koç, Y. (2008). Theologia’nın esasları. Cedit Neşriyat.
17. Koç, Y. (2009). Theografya’nın esasları. Cedit Neşriyat.
18. Koç, Y. (2014). Anadolu mayası. Cedit Neşriyat.
19. Koç, Y. (2016). Şuur ve nazariyat. Cedit Neşriyat.
20. Koç, Y. (2017). Zihin ve nazariyat. Cedit Neşriyat.
21. Koç, Y. (2024). Cevher theographiası’nın esasları. Cedit Neşriyat.
22. Koç, Y. (2025). Tamga-isim theographiası: Turing makineleri’nin zemini ve inşa esası üzerine bir değerlendirme. Cedit Neşriyat.
23. Locke, J. (1992). İnsan anlığı üzerine (V. Hacıkadiroğlu, Çev.). Ara Yayınları.
24. Platon. (2012). Menon (A. Cevizci, Çev.). Say Yayınları.
25. Spinoza, B. (2011). Etika (H. Z. Ülken, Çev.). Dost Kitabevi.
26. Yalçın, Ş. (2023). Yalçın Koç ve matematiğin metafiziği. FLSF (Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi), 36, 67–80.