İlhanlılar Döneminde İki Tabip: Nasîrüddin Tûsî ile Reşîdüddin Fazlullâh-I Hemedânî ve Tıp Alanındaki Eserleri

Öz

İlhanlılar dönemi, Cengiz Han’ın istilalarıyla başlayan yıkıcı sürecin ardından yaklaşık yarım yüzyıl sonra bilim ve kültürde önemli bir canlanmaya sahne olmuştur. Bu dönemde, özellikle tıp alanında Nasîrüddin Tûsî ve Reşîdüddin Fazlullâh-ı Hemedânî gibi önde gelen hekimlerin katkıları, bilimsel zenginliği gözler önüne sermektedir. Bu dönemin bilim adamlarından Tûsî, matematik ve astronomi alanındaki derin bilgisiyle birlikte tıp pratiğinde de önemli bir etki yaratmış ve kayda değer cerrahi müdahalelerde bulunmuştur. Tensûh-nâme-yi İlhânî adlı eseri, tıp tarihine dair kıymetli bilgiler sunarak bu alandaki bilgi birikimini zenginleştirmiştir. Öte yandan, İlhanlı devlet adamı, tabip, âlim ve tarihçilerinden olan Reşîdüddin Fazlullâh, tıp, tarih ve felsefe gibi çeşitli disiplinlerde kapsamlı çalışmalar gerçekleştirmiş, Âsâr-ı Ahyâ, Sevânihu’l-Efkâr-i Reşîdî ve diğer tıp alanındaki eserleriyle hem tıbbi uygulamaları hem de sağlık sisteminin organizasyonunu geliştirmeye katkıda bulunmuştur. Bu dönemde dârüşşifâların kurulması ve bilim insanlarının himaye edilmesi, tıp eğitimine ve pratiğine katkı sağlamıştır. İlhanlılar döneminde yapılan çeviri faaliyetleri ve farklı kültürlerden gelen tıbbi bilgilerin sentezi, İslam tıbbının evrensel bir nitelik kazanmasına olanak tanımıştır.

Anahtar Kelimeler

• İlhanlı Devleti
• Tabip
• Tıp
• Nasîrüddin Tûsî
• Reşîdüddin Fazlullâh-I Hemedânî.

Two Physicians of the Ilkhanate Period: Nasir al-Din Tusi and Rashid al-Din Fazlullah al-Hamadhani and Their Contributions to Medicine

Öz

The Ilkhanate period witnessed a significant revival in science and culture approximately half a century after the destructive process initiated by the invasions of Genghis Khan. During this time, the contributions of prominent physicians such as Nasir al-Din Tusi and Rashid al-Din Fazlullah al-Hamadhani, particularly in the field of medicine, highlighted the scientific richness of the era. Tusi, one of the prominent scholars of this period, made a significant impact on medical practice with his profound knowledge in mathematics and astronomy, performing notable surgical interventions. His work, “Tansuh-nama-yi Ilkhani” provides valuable insights into the history of medicine, enriching the body of knowledge in this field. On the other hand, Rashid al-Din Fazlullah, a statesman, physician, scholar, and historian of the Ilkhanate, conducted extensive studies across various disciplines such as medicine, history, and philosophy. His works, including “Asar-i Ahya” and “Sewanih al-Afkar al-Rashidi”, contributed to the advancement of both medical practices and the organization of the healthcare system. The establishment of hospitals (dârüşşifâ) and the patronage of scholars significantly contributed to the education and practice of medicine. The translation activities undertaken during the Ilkhanate period, along with the synthesis of medical knowledge from various cultures, facilitated the attainment of a universal character for Islamic medicine.

Anahtar Kelimeler

• Ilkhanate State
• Physician
• Medicine
• Nasir al-Din Tusi
• Rashid al-Din Fazlullah al-Hamadhani

Kaynakça

1. ABBASNEJAD, Feridoon, Mohammadali M. Shoja, vd., (2012), “Rabi Rashidi (Rashidi Quarters): a late thirteen to early fourteenth century Middle Eastern Medical School”, Child’s Nervous System, 20, s. 1823-1830.
2. ABÛ’L-FARAC (2000), Abû’l-Farac Tarihi, Çev. Ömer Rıza Doğrul, C. I-II, TTK Yayınları, Ankara.
3. AKSARAYÎ, Kerîmüddin Mahmud (1999), Müsâmeretül-Ahbâr, Nşr. Osman Turan, TTK Yayınları, Ankara.
4. ALLSEN, Thomas T. (2001), Culture and Conquest in Mongol Eurasia, Cambridge, U.K.
5. AZZOUNA, Nourane Ben (2014), “Rashîd al-Dîn Faḍl Allâh al-Hamadhânî’s Manuscript Production Project in Tabriz Reconsidered”, Ed. Judith Pfeiffer, Vol., Brill, Lieden Boston, 187-201.
6. BAHRANİ, Morteza (2019), “The Educational and Administrative Structure of Rabe’ Rashidi as a Complex for Perfection Seeking (Istikmal)”, Socio-Spatial Studies, 3(6), Iran, 30-39.
7. BAUSANİ, Aleksandro (1968), “Religion Under the Mongols”, V, The Saljuq and Mongol Periods, CHIR, Cambridge, 538-539.
8. BİRAN, Michal (2013), “The Mongol Empire in World History: The State of the Field”, History Compass, 11/11, 1021-1033.

9. BLAİR, Sheila S. (2014), “Tabriz: International Entrepôt under the Mongols”, Politics, Patronage and the Transmission of Knowledge in 13th- 15th Century Tabrız, Ed. Judith Pfeiffer, Brıll Leiden Boston, 321-356.
10. BRACK, Jonathan (2020), “Rashîdal-Dîn: Buddhism in İran and the Mongol Silk Roads”, Along the Silk Roads in Mongol Eurasia, Ed. Michal Biran, Jonathan Brack, and Francasca Fiaschetti, California, 217-218.
11. BROCKELMANN, Carl (1997), İslâm Ulusları ve Devletleri Tarihi, Çev. Neşet Çağatay, Ankara.
12. BROCKELMANN, Carl (2007), “Cürcânî”, İA, C. III, İstanbul, 247.
13. BROWNE, Edward G. (1921), Arabian Medicine, University of Cambridge Press, New York.
14. ELGOOD, Cyrıll (1951), A Medical History of Persia and the Eastern Caliphate, Cambridge University Press, Cambridge.
15. DAYI, Özkan (2024), “İlhanlılar Zamanında Tıp ve Eczacılık Bilimlerine Genel Bir Bakış”, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (63), 1-14.
16. DEMİRKOL, Murat (2012), “Nasîreddin Tûsî’nin Bilim ve Felsefedeki Yeri”, e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi, (4), 38-57.
17. DIRAMAN, Harun (2007), “İlhanlı Devleti Veziri Reşidüddin Fazlullâh Hemedani (1248-1318)’nin Tarım Bilimleri Tarihi Açısından Önemi”, Sosyoloji Dergisi, 15(2), 101-116.
18. ERDEM, İlhan (1999-2000), “Olcaytu Han’ın Ölümüne Kadar İlhanlılarda yaşanan Siyasal-Kültürel Gelişmeler ve Yakın-Doğu’ya Etkileri”, Tarih Araştırmaları Dergisi, 20(31), 1-35.
19. GÜNALTAY, Şemsettin (1991), İslâm Tarihinin Kaynakları- Tarih ve Müverrihler-, Haz. Yüksel Kanar, Endülüs Yayınları, İstanbul.
20. HOFFMANN, Birgitt (1995), “Rasiduddin Fadlâllah as the Perfect Organizer the case of the Endowment Slaves and Gardens of the Rabi Rashidi”, in Procedings of the Second European Conferecence of İranian Studies Held in Bamburg, the Sociateas İranologica Europaea, Ed. Bert G. Fragner, Oriente, 288-296.
21. IŞIK, Abdülcelil (2012), Hafız Ebru’nun Zeyl-i Cami’üt -Tevârîh-i Reşîdî’sinde Sultan Olcaytu ve Ebû Sa’îd Dönemlerine Dair Kayıtlar, Yüksek Lisans Tezi, Harran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
22. İBN KESİR, (1995), el-Bidaye ve’n-Nihaye, Büyük İslâm Tarihi, Çev. Mehmet Keskin, C. XIII, Çağrı Yayınları, İstanbul.
23. KAMOLA, Stefan T. (2013), (Rashīd al-Dīn and the making of history in Mongol Iran), (A dissertation submitted in partial fulfillment of the requirements for the degree of Doctor of Philosophy), University of Washington.
24. KÂTİP ÇELEBİ, (2007), Keşfü’z-Zunûn An Esâmi’l- Kütübi Ve’l- Fûnûn, Arapçadan trc. Rüştü Balcı, C.1-5, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul.
25. LANE, George (2003), Early Mongol Rule in Thirteenth-Century Iran: A Persian Renaissance, Routledge Curzon Taylor@Francis Group, Newyork.
26. MAZLUMİ, Farbod (2018), Cami’ü’t-Tevarih’te Harezmşah Sultanları (Çeviri ve Değerlendirme), Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Ankara.
27. NASR, S. Hüseyin (1350 hş.), Mecmu‘a-i Hitâbehâ-yi Tahkîkî Derbâre-i Reşîduddîn Fazlullah Hemedânî, İntişârâti Dânişgâh-i Tahrân.
28. NAMDARİ, Mostafa Monfared, Keshvad Siahpour, seyyed Ali Reza Golshani (2015),” Rashid al-Din Fadlallah Hamedani (1247-1318/648-718) was Wisier and Historian or Physician?”, Research on History of Medicine, 4 (3), İran, 117-128.
29. ÖRS, Derya (1992), Tarih-i Olcaytu, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
30. ÖZEL, Esra (2025), İlhanlılar Döneminde Tıp Bilimi (Kurumlar ve Tedavi Usulleri), Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
31. ÖZGÜDENLİ, O. Gazi (2008), “Reşîdüddîn Fazlullah-i Hemedânî”, DİA, C. 37, İstanbul, 19-21.
32. ÖZTUNA, Yılmaz (2005), Devletler ve Hanedânlar, İslâm Devletleri Tarihi, C. IX, Ankara.
33. POW, Stephen (2013), “Gout of Khans: Disease, Treatments, and Medical Philosophy in The Mongol Empire”, The Proceedings of the 22nd Annual History of Medicine Conference, University of Calgary, 204-231.
34. PRAZNIAK, Roxan (2019), Sudden Appearances the Mongol Turn in Commerce, University of Hawaii Press, Hawai.
35. REŞÎDÜDDİN FAZLULLÂH, Hemedanî (2013), Câmiu’t-Tevârîh (İlhanlılar Kısmı), Çev. İsmail Aka, Mehmet Ersan, A. Hesamipour Khelejani, TTK Yay., Ankara.
36. REŞÎDÜDDİN FAZLULLÂH, Hemedanî (1350), Vakıfnâme-i Reb’i Reşîdî, Nşr. Müctebâ Minovî ve Îrec Afşâr, Silsile-i İntişarat-ı Encümen-i Âsâr-ı Milli, Tahran.
37. REŞÎDÜDDİN FAZLULLÂH, Hemedanî (2016), Beyânü’l-hakâik içinde, Nşr. Judith Pfeiffer, İstanbul.
38. REŞÎDÜDDİN FAZLULLÂH, Hemedanî (1368), Âsâr-ı ahyâ, Neşr. Menûçehr Sutûde-İrec Afşâr, Tahran.
39. REŞÎDÜDDİN FAZLULLÂH, Hemedanî (1358/1979), Sevânihu’l-Efkâr-i Reşîdî, (Muhammed Takî Dânişpejûh), İntişârât-i Kütübhâne-i Merkezî, 1358/1979.
40. REŞÎDÜDDİN FAZLULLÂH, Hemedanî (1939), Tansûkname-i İlhan Der Fünunu Ulûmu Hatai Mukaddimesi, Çev. Abdulbaki Gölpınarlı, Milli Mecmua Basımevi, İstanbul.
41. RESPESS, Amanda (2020), “The Abode of Water: Shipwreck Evidence and the Maritime Circulation of Medicine Between Iran and China in the 9th Through 14th Centuries”, (Anthropology and History in the University of Michigan), Michigan.
42. RYPKA, J. (1968), Poets and Prose Writers of the Late Saljua and Mongol Periods”, The Cambridge History of Iran, Vol. 5, Cambridge, 623-625.
43. SALİBA, George (2006), “Horoscopes and Planetary Theory: Ilkhanid Patronage of Astronomers”, Beyond the Legacy of Genghis Khan, ed. L. Komaroff, Brill, Leiden-Boston.
44. SHAMEL, Abbas Ali (2017) “Nasiruddin Tusi ve 13. Yüzyıldaki Sosyo-Politik Rolü”, Eskiyeni, (35), 155.
45. SHİNNO, Reiko (2016), The Politics of Chinese Medicine under Mongol Rule, Routledge Press, New York.
46. SPULER, Bertold (2011), İran Moğolları, Çev. Cemal köprülü, TTK Yayınları, Ankara.
47. KUTBUDDİN-İ ŞÎRÂZÎ (1422/2001), Beyânü’l-hâce ile’t-tıbbi ve’l-etıbbâ ve vesâyâhüm, Thk. Muhammed Fuâd ez-Zâkirî, Merkezü Zâyed li’t-Türâs ve’t-Târîh.
48. ŞİRİNOV, Agil (2012), “Nasîrüddin Tûsî”, DİA, C. 41, İstanbul, 437-442.
49. TAŞTAN, A. Vahap (2001), “Nasıreddin Tusi: Hayatı, Eserleri, Din ve Toplum Görüşü”, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(11),1-13.
50. TOGAN, Zeki (1964),” Reşîd-üd-din Tabib”, İA., C. 9, İstanbul, 706.
51. UYMAN, Seçil (2016), “Ahlakta Değişim ve Gelişim Nasiruddin Tusi Örneği”, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
52. WALBRİDGE, John Tuthill (1983), The Philosophy of Qutb al-Din Shirazi A Study in the Integration of Islamic Philosophy”, (A thesis to The Departman of Near Eastern Languages and Civilisations, doctorate thesis, Harvard University), Cambridge, Massachusetts.
53. YUVALI, Abdulkadir (1997), “Moğol Harekatının Anadolu’nun demografik ve Dini Yapısı Üzerindeki Etkileri”, Erdem, 9/27, 1287-1293.