Basra ve Kûfe Ekolleri Arasındaki Gramer Tartışmaları (Yûsuf b. Hamza eş-Şehrezûrî’nin ez-Zehebu’l-muzâb fî mezâhibi’n-nuhât Adlı Eseri Özelinde)

Yıl 2025, Cilt: 5 Sayı: 2, 12 - 21, 02.01.2026

Mahfuz Geylani

https://doi.org/10.61960/fikriyat.1764582

Öz

Arap dilbiliminin kökleri, Ebu'l-Esved ed-Duelî’nin öncü çalışmalarına dayanır; bu çalışmaların akabinde, Arap dilinin gramer ve sentaks kurallarını şekillendiren Basra ve Kûfe dil ekolleri tesis edilmiştir. Bu ekoller, Arap dilinin yapısını sistematize etme çabalarının erken dönemdeki en önemli temsilcileridir. Bu iki ekol, Arap gramer kurallarının ve sözdizimsel terminolojisinin teşekkülünde merkezi bir rol oynamış, ancak zamanla aralarında belirgin teorik farklılıklar ortaya çıkmıştır. Hicri II. yüzyıldan itibaren faaliyet gösteren bu ekollerin mensupları, sadece bazı dilbilgisel meselelerde farklı görüşler sergilemekle kalmamış, aynı zamanda farklı nahiv terimleri de kullanmışlardır. Bu ekol içi çatışmaların bir sonucu olarak, Bağdat, Endülüs ve Mısır gibi yeni dilbilimsel ekoller ortaya çıkmıştır. Basra ve Kûfe dil ekollerinin Arap gramerinin teşekkülündeki merkezi rolü, bu ekoller arasındaki görüş ayrılıklarının anlaşılmasına yönelik literatürün önemini artırmıştır. Bu bağlamda, Yûsuf b. Hamza eş-Şehrezûrî'nin ez-Zehebu'l-muzâb fî mezâhibi'n-nuhât adlı eseri, iki ekolün nahiv konusundaki ihtilaflı yaklaşımlarını bir araya getiren özgün ve sistematik birincil kaynak olarak öne çıkmaktadır. Bu eser, ekollere atfedilen görüşlerin günümüze aktarımını sağlaması açısından hilâf ilmi alanındaki eserler arasında özel bir yer tutar. Bu çalışma, Şehrezûrî'nin söz konusu eserini temel alarak, Basra ve Kûfe ekolleri arasında tartışmalı olan nahiv konularını mukayeseli bir metodolojiyle incelemeyi ve böylece alandaki gelecekteki araştırmalara bir zemin sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

Arap ve belagatı , Basra , Kufe , Yusuf b. Hamza eş-Şehrezûrî , ez-Zehebu'l-muzâb fî mezâhibi'n-nuhât

Grammatical Debates between the Schools of Basra and Kufa (Specific to Yūsuf b. Hamza al-Shahrazūrī's al-Zaḥab al-muzāb fī mezāḥibi al-nuhāt)

Öz

The roots of Arabic linguistics can be traced back to the pioneering work of Abu al-Aswad al-Duelī, which led to the establishment of the Basra and Kufa schools of language, which shaped the rules of grammar and syntax of the Arabic language. These schools were the most important representatives of the early efforts to systematise the structure of the Arabic language. These two schools played a central role in the formation of Arabic grammatical rules and syntactic terminology. The members of these schools, which have been active since the second century Hijri, not only displayed different views on some grammatical issues, but also used different grammatical terms. In this context, Yūsuf b. Hamza al-Shahrazūrī's al-Zaḥab al-muzāb fī mezāḥibi al-nuhāt stands out as an original and systematic primary source that brings together the two schools' conflicting approaches to grammar. This work has a special place among the works in the field of khilāf science in terms of transferring the views attributed to the schools to the present day. This study aims to examine the controversial grammatical issues between the schools of Basra and Kufa with a comparative methodology based on Shahrazūrī's work in question.

Anahtar Kelimeler

Arabic Languace and Rhetoric , Basra , Kufa , Yusuf b. Hamza al-Shahrâzurî , ez-Zahab al-muzab fî mezahibi alnuhat

Kaynakça

• el-Bağdâdî, İsmail P. (t.s.). Îzâhu’l-meknûn fi’z-zeyli ʿalâ Keşfi’z-zunûn an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-‘Arabî.
• eş-Şehrezûrî, Yûsuf. (1997). ez-Zehebu’l-muzâb fî mezâhibi’n-nuhât. thk. Hamdî el-Cebâlî. Nablus.