Sabotete - Siirt Arapçasının Sözlü Kültür Hafızası -

Öz

Sabotete olarak bilinen Sabriye Tete, Siirt Araplarının sözlü kültürünü şarkı, türkü, kaside ve hikâyelerle muhafaza altına alan kişilerden biridir. Geçirmiş olduğu çiçek hastalığı sebebiyle altı yaşında görme yetisini kaybeden Sabotete, hayatının geri kalan kısmını zorluklarla geçirmiştir. Yaşam koşullarının ağırlığına rağmen mücadelesini sürdüren Sabotete, zamanla Siirt halkının gönlünde taht kurmuş ve yerel halkın birçok sünnet, kız isteme, nişan, kına, düğün, asker uğurlama vb. törenlerinde Siirt Arapçasıyla okuduğu şarkı, türkü, kaside ve hikâyeleriyle bazen eğlendirmiş bazen de duygulandırmıştır. Bu niteliğiyle anlatıları, yerel lehçenin dilsel özelliklerinin muhafazası ve gelecek nesillere aktarımı noktasında stratejik bir işlev üstlenmiştir. Sabotete’nin bu törenlerde seslendirdiği eserler, önemi ve katkılarına binaen onu tanıyanlar ve hemşerilerinin tanıklıklarıyla bir araya getirilmiştir. Bu çalışma, karşılaştığı zorlu yaşam koşullarına karşı sergilediği dirençle hafızalarda yer edinen Sabotete’nin hayatı, hakkında anlatılanlar ve seslendirdiği şarkılar başlıkları altında kurgulanmıştır. Aktarılan anlatıların Siirt Arapçası, transkripsiyonu ve Türkçe anlamı tablo halinde gösterilerek ilgili eserlerin daha iyi okunması ve anlaşılması amaçlanmıştır. Nitel araştırma ve mülakat yöntemi esas alınarak hazırlanan bu çalışmanın; Siirt Araplarının sözlü kültür muhafızı olarak bilinen Sabotete’nin tanınması ve anlatılarının gün yüzüne çıkarılması, yerel kültürün bir parçası olan ağız ve lehçe özelliklerinin korunmasına yapacağı katkının yanı sıra edebiyat ve dil alanına farklı bir bakış açısı sunması beklenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Arap dili
• Siirt Arapçası
• Sabotete
• Sözlü kültür
• Arapça şarkılar

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Sabotete - The Oral Cultural Memory of Siirt Arabic -

Öz

Sabriye Tete, known as Sabotete, is one of the individuals who preserved the oral culture of the Siirt Arabs through songs, folk songs, eulogies (qasidas), and stories. Having lost her sight at the age of six due to smallpox, Sabotete spent the rest of her life facing severe hardships. Despite her harsh living conditions, she continued her struggle and, over time, won a special place in the hearts of the people of Siirt. She entertained and moved the local community at various ceremonies, such as circumcisions, marriage proposals, engagements, henna nights, weddings, and military send-offs, with her songs, folk songs, eulogies, and stories performed in Siirt Arabic. Through this attribute, her narratives assumed a strategic function in preserving the linguistic characteristics of the local dialect and transmitting them to future generations. Due to their significance and contribution, the works Sabotete performed at these ceremonies have been compiled through the testimonies of her acquaintances and fellow citizens. This study is structured under the titles of the life of Sabotete, who is remembered for her resilience against challenging life conditions, the narratives about her, and the songs she performed. The Siirt Arabic text, transcription, and Turkish meaning of the transmitted narratives are presented in a tabular format to facilitate a better reading and understanding of the relevant works. Prepared based on qualitative research and interview methods, this study is expected to introduce Sabotete, known as the guardian of the oral culture of Siirt Arabs, and bring her narratives to light. Furthermore, it aims to contribute to preserving the sub-dialect and dialect features that form a part of the local culture, while offering a fresh perspective to the fields of literature and linguistics.

Anahtar Kelimeler

• Arabic language
• Siirt Arabic
• Sabotete
• Oral culture
• Arabic songs

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Kaynakça

1. Acat, Y. (2016). Mhallemi Lehçesinde Kullanılan Atasözü ve Deyimlerin Fasih Arapçada Kullanılan Atasözü Deyimlerle Mukayesesi. e-Şarkıyat İlim Araştırma Dergisi, 8/16, 694-704.
2. Akay, S. (2019a). Siirt Arapçasındaki Deyimler ve Mesellerin Filolojik Özellikleri. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7/13, 277-288.
3. Akay, S. (2019b). Halil Hulki Efendi ve Muktetafu’l-Ezhâr fî Nazm-i İzhâri’l-Esrâr İsimli Eseri. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(14), 338-351. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/889717
4. Akay, S. (2020). Günümüz Siirt Arapçası (Doktora tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi).
5. Akay, S. (2021a). Geçmişten Günümüze Siirt Arapçası. DBY Yayınları.
6. Akay, S. (2021b). Şi̇i̇r Çi̇zme Sanatı ve Si̇i̇rtli̇ Şeyh Süleyman El-Hali̇dî (Yüksek) Di̇vanından Görsel Şi̇i̇r Örnekleri̇. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(2), 337-345. https://doi.org/10.53586/susbid.998667
7. Akay, S. (2022a). Arap Edebiyatında Şiirsel Tarih Düşürme Sanatı ve Siirt Nezdinde Bazı Örnekleri. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (28), 266-283. https://doi.org/10.35415/sirnakifd.1094068
8. Akay, S. (2022b). Şevkî Dayf’in “Tahrîfât” Adli Eseri̇ Üzeri̇nden Si̇i̇rt ve Mısır Arapçası Arasındaki̇ Benzerli̇klerden Bazı Örnekler. 6. Uluslararası Avrasya Sosyal Bilimler Kongresi Bildirileri,1008-1021. http://irep.iium.edu.my/99471/1/6th%20International%20Congress%20of%20Eurasian%20Social%20Sciences.pdf#page=1051

9. Akay, S. (2023). Osmanlı Dönemi Siirt Medreseleri Okutulan İlimler, Müfredat ve İlim Yolculuğu (1. bs). Kitabe Yayınları.
10. Akay, S. (2024). Siirtli Şeyh Hattap Efendi’nin Hayatı, Eserleri ve Kasîdetü’l-Bürde’ye Yaptığı Taştirîn Manzum Tercümesi. Kitabe Yayınları.
11. Arıtürk, A., & Arıtürk, F. (2003). Siirt’le İlgili Anekdotlar.
12. Aslan, A. (2008). Miladi XII. ve XIII. Yüzyılda Siirt’te Arap Edebiyatı Çevresi. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 20(13), 103-134.
13. Atalay, Ö. (1946). Siirt Tarihi. Çeltüt Matbaası.
14. Baydarman, M. N. (2025a). Siirtli Şeyh Muhammed Kâzım’a Yazılmış Şiirlerde Belâgat Örnekleri. Kitabe Yayınları.
15. Baydarman, M. N. (2025b). Siirtli Şeyh Muhyiddin El-Fersafî’nin Şeyh Muhammed El-Hazîn’ne Yazdığı Mülemma‘ Kasidesi Üzerine Bir İnceleme. Fikriyat Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 5(1), 87-99.
16. Baydarman, M. N. (2025c). Şeyh Muhammed el-Hazîn el-Fersâfî’nin Münâcât Kasidesi Üzerine Bir İnceleme. Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi, 9(2), 515-538.
17. Baydarman, M. N. (2025d). Şeyh Muhammed El-Hazîn ve Hakkında Yazılmış Methiye ve Mersiyeler. Kitabe Yayınları.
18. Çelik, A. (2019a). Tanzimattan Cumhuriyete Siirt. Emin Ofset.
19. Çelik, H. Y.-E. A.-A. (2019b). Siirt Halk Anlatıları-I (2. bs). Siirt Birlik Gazetecilik ve Matbaacılık.
20. Cengiz, E. & Acat, Y. (2019). Siirt Arapça Diyalektinin Korunmasında Sözlü Kültürün Önemi. İ. Baz vd. (ed). Uluslararası Dengbêjlik Kültürü ve Dengbêjler Sempozyumu. (s. 363-382) içinde. Şırnak Üniversitesi Yayınları. Cengiz, E. (2019a). Siirt Arapçasının Korunmasında Sözlü Kültürün Rolü. Artuklu Akademi, 6/1, 67-88. https://doi.org/10.34247/artukluakademi.558047.
21. Cengiz, E. (2019b). Siirt Arapçasında Dilsel Farklılıklar. Siirt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 6/2, 359-377. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/898311.
22. Cengiz, E. (2019c). Siirt Arapçasında Kullanılan Atasözleri ve Deyimlerde Dini Motifler. S. Avcıl ve Y. Ağaoğlu (ed). Ispec Uluslararası Sosyal ve Beşeri Bilimler Kongresi. 90-101. Siirt: İspec Uluslararası Yayınevi.
23. Cengiz, E. (2022). Siirt Arapçasının Zamana Karşı Direnen Yüzü Olarak Fiiller. M. Güçlü. (ed). 11th International Conference on Culture and Civilızation (336). İKSAD.
24. Cengiz, E. (2018a). Siirt Arapçasını Yaşatmak. İçinde. Y. Acat (Ed.). Türkiye’de Konuşulan Arap Diyalektleri. Akdem Yayınları.
25. Cengiz, E. (2018b). Türkçenin Siirt Arapçasına Etkisi. İçinde. M.N. Doru & Ö. Bozkurt (ed.). Dil Bilimleri Klasik Sorunlar-Güncel Tartışmalar. Mardin Artuklu Üniversitesi Yayınları.
26. Çiçek, S. (2019). Siirt Arap Diyalektinde Kullanılan Atasözü ve Deyimler Üzerine Bir Çalışma (Yüksek Lisans Tezi, Şırnak Üniversitesi).
27. Çiçek, S. (2020). Siirt Arap Diyalektinde Kullanılan Atasözü ve Deyimler. Sonçağ Yayınları.
28. Çıkar, M. Ş. & Timurtaş, A. (2018). Siirt ve Çevresinde Konuşulan Arapça. Y. Acat (ed). Türkiye’de Konuşulan Arap Diyalektleri. (s. 201-221) İçinde. Akdem Yayınları.
29. Çıkar, M. Ş., & Timurtaş, A. (2009). Siirt Yöresinde Kullanılan Arapçanın Temel Özellikleri. Nüsha Şarkiyat Araştırmaları, (28), 87-112.
30. Demir, Ö. (2022). Siirt Arapçasının Sözlü Kültür Unsurları Bağlamında İncelenmesi (Yüksek Lisans Tezi, Şırnak Üniversitesi).
31. Emrağ, H. (2010, 25 Ocak). Ölümsüzler Sabo Tete. Mücadele, 1-4.
32. Görgin, Ş. (2014). Arapça Qêltu Lehçesi Siirt Arapçası ‘Arabi l-Welêyê. Özel Basım.
33. Gül, A. & Cengiz, E. (2019). Mardin ve Siirt Yöresinde Kullanılan Arapça Atasözlerinde Kur’ânî Motifler. İ. Baz vd. (ed). Uluslararası Dengbejlik Kültürü ve Dengbejler (Uluslararası Sempozyumu Bildirileri 19- 20 Nisan 2019 (s. 1021-1036) İçinde. Şırnak Üniversitesi Yayınları.
34. Gül, N. (2013). Siirt Arapçasını Kurtarmak. Sage Yayıncılık.
35. İlhan, F. (1970, 12 Eylül). Siirt’in Hamiyet Yüceses’i Sabo Tete. Siirt Sesi, 1.
36. Karadoğan, S., & Özgen, N. (2019). Siirt Şehrinin Kuruluşu ve Gelişimi. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(2), 61-81.
37. Kök, S. & Savaş, C. (2023). Korkuteli yöresi düğün geleneklerinin müzik folkloru açısından incelenmesi. Rast Müzikoloji Dergisi, 11/1, 97-135.
38. Mergen, A. (2017). Siirtli’nin Gönlünden Diline Yansıyan Atasözleri Ve Deyimler. Şahsi Yayın.
39. Mergen, A. (2025). Siirtlinin Gönlünden Diline Yansıyanlar/Siirt Arapçasında Söylenmiş Atasözleri ve Deyimler. S. Akay (Ed.; 2. bs). Akıl Fikir Yayınları.
40. Mücadele Siirt. (2010, 25 Ocak). Sebo Tete Haberi Maksut Hocayı Duygulandırdı. 1-4.
41. Özcan, İ., Acar, Ö., & Kılıç, R. (2023). Türkiye’deki Mahalli Arap Lehçeleri Üzerine Bir Bibliyografya Denemesi. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), 23/1, 134-155. https://dergipark.org.tr/en/pub/cuilah/article/1278633?issue_id=78462.
42. Şenocak, E. (2020). Kültürel Bellekte Askere Yollama Geleneği: Baskil (Elazığ) ve Çevresi Örneği. Akra Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 8, 49-61.
43. Siirt’te Son Söz. (1979, 31 Ocak). Sabo Tete vefat etti. 1.
44. Taşpınar, İ. (2006). Siirt İli ve Çevresi Yaygın Halk İnanışları (Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi).
45. Timurtaş, A. (2016). Siirt Arapçasında Halk Atasözleri Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1/30, 87-111.
46. Tuncel, M. (2009). Siirt. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 37). TDV Yayınları.
47. Turay, M. S. (2010, 25 Ocak). Sabo Tete’nin Evinde Rahatın Kıymetini Bilmeyene Verilen Ders. Mücadele, 1-4.