Translation, Book and Colporteurs in the Spread of Protestant Mission in Anatolia (1850-1900)

Öz

In the XIXth century, colporteurs had a great share in the intellectual and spiritual evolution of Ottoman Protestants. This was a priority task for the educational organization of the missionaries. Especially, the works published in the Istanbul American Bible House transported to cities and villages in Anatolia through colporteurs promoting the publication of books from chemistry to mathematics, natural philosophy to ethics were indicators of Protestant missionary work improvement. While the distribution of the Torah or Bible did not cause issues for the state, works highlighting sectarian differences were considered objectionable. The study emphasizes transformative effects of translation, book sales and distribution on Anatolian Christians between 1850 and 1900, which have a significance in terms of missionary work, beside comparing the policy of Protestant missionaries with the reform efforts of the Ottoman Empire. The memoirs and reports of the missionaries, "Missionary Herald" bulletins, and the correspondence between the center and local administrations in the Ottoman Archives provide rich data for understanding the process.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman
• Missionary
• Protestant
• Book

PROTESTAN MİSYONERLİĞİNİN ANADOLU’DAKİ YAYILIMINDA TERCÜME, KİTAP VE SEYYAR KİTAPÇILAR (1850-1900)

Öz

XIX. yüzyılda; Osmanlı Protestanlarının entelektüel ve manevi tekâmülünde, misyoner kitap satıcı ve dağıtıcılarının payı büyüktü. Bu iş, misyonerliğin eğitim yapılanması açısından öncelikli görevler arasında yer alıyordu. Bilhassa İstanbul American Bible House’da basılan eserler, seyyar kitapçılar sayesinde Anadolu’nun birçok şehir ve köylerine taşındı. Kimyadan matematiğe, doğa felsefesinden ahlak biliminin unsurlarına ilişkin kitap basımının artışı, Protestan misyonerliğinin gelişim göstergelerinden biriydi. Devlet için Tevrat ya da İncil’in dağıtımı sorun yaratmazken, mezhebî farklılıkları öne çıkaran eserlerin, özellikle cami ve medrese civarında satım ve dağıtımı sakıncalı görülmüştü. Misyonerlik açısından merkezi bir yere sahip tercüme, kitap satım ve dağıtımı, bu alandaki çabaların anlaşılması bakımından önem arz eder. Bu nedenle çalışma, 1850-1900 yılları arasında, işlevsel olarak tercümenin, kitap satım ve dağıtımının Anadolu Hristiyanları üzerindeki somut dönüştürücü etkilerine odaklanmaktadır. Protestan misyonerliğinin bu siyaseti, Osmanlı Devleti’nin reform çabalarıyla karşılaştırmalı olarak ele alınmayı gerektirmektedir. Misyonerlerin hatırat ve raporları, Osmanlı sahasındaki faaliyetlerinin yayımlandığı “Missionary Herald” bültenleri ile Osmanlı Arşivlerindeki merkez ile yerel idareler arası yazışmalar sürecin anlaşılması adına zengin veriler sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı
• misyonerlik
• protestan
• kitap

Etik Beyan

, Etik Kurul İznine gerek yoktur

Kaynakça

1. BEO, Bab-ı Ali Evrak Odası: 194/14500; 384/28796.
2. DH.MKT, Dahiliye Mektubi Kalemi: 421/2; 569/9; 460/40; 412/50.
3. HR.MKT, Hariciye Nezareti Mektubi Kalemi: 813/63; 665/52.
4. HR.TH, Hariciye Nezareti Tahrirat Kalemi: 144/43; 125/44.
5. HR.TO, Hariciye Nezareti Tercüme Odası: 147/70.
6. HR.SYS, Hariciye Nezareti Siyasi: 132/31.
7. MF.MKT, Maarif Nezareti Mektubi Kalemi : 165/85; 371/7; 167/128; 654/30; 143/56.
8. Y.A.HUS, Yıldız Hususi Maruzat: 483/41; 338/100.

9. Y.A.RES, Yıldız Resmi Maruzat: 105/13-6; 125/103.
10. Y.EE, Yıldız Esas Evrakı: 129/76.
11. Y.PRK.UM, Yıldız Umumi: 20/82.
12. Aksu, A. (2017). Robert Kolej’in İzinde Türkiye’de Amerikan Misyonerliğinin Eğitim Stratejisi. İstanbul: Dergâh Yayınları.
13. Alan, G. (2015). Osmanlı İmparatorluğunda Amerikan Protestan Okulları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
14. Alan, G. (2007). Amerikan Board Okullarında Yürütülen Misyonerlik Faaliyetleri. Journal of Islamic Research, 20(4), 464-475.
15. Anderson, R. (1872). History of the Missions of the American Board of Commissioners For Foreign Missions to the Oriental Churches Vol.II. Boston: Congregational Publishing Society.
16. Balcıoğlu, M ve Balcı, S. (2017). Rothschildler ve Osmanlı İmparatorluğu İlk Kez Yayınlanan Beglerle. Ankara: Erguvanî Yayınevi.
17. Catalogue of St. Paul’s Institute in Tarsus (1887-1904). (1904). Beyrut: Printed by the American Press.
18. Dwight, H. G. O. (1854). Christianity in Turkey: A Narrative of The Protestant Reformation in The Armenian Church. London: James Nisbet and Co.
19. Erünsal, İ. (2021). Osmanlılarda Kitap Ticareti Sahaflar ve Kitapçılar. İstanbul: Timaş Yayınları.
20. Fortna, B. C. (2015). Son Dönem Osmanlı Seküler Devlet Okullarında İslam Ahlâkı. Mustafa Gündüz (Ed.), Osmanlı Eğitim Mirası Klasik ve Modern Dönem Üzerine Makaleler içinde (264-312. ss.). Ankara: Doğu-Batı Yayınları.
21. Jessup, H. H. (1873). Fifty-Three Years in Syria Vol. 2. New York: Fleming H. Revell.
22. İhsanoğlu, E. (2000). İshak Efendi, Başhoca. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 22, 529-530. ss.). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
23. Hamlin, C. (2017). Robert Kolej Uğrunda Bir Ömür. (Çev. Ayşe Aksu). İstanbul: Dergâh Yayınları. (Orijinal yayın tarihi, 1893).
24. Kieser, H. L. (2013). Iskalanmış Barış Doğu Vilayetlerinde Misyonerlik, Etnik Kimlik ve Devlet 1839-1938. İstanbul: İletişim Yayınları.
25. Kocabaşoğlu, U. (2000). Anadolu’daki Amerika - Kendi Belgeleri ile 19. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Amerikan Misyoner Okulları. Ankara: İmge Yayınları.
26. The Missionary Herald, Containing the Proceedings at the American Borad of Commissioners for Foreign Missions, with View of other Benevolent Operations, Vol. XXXVIII. (1842). Boston: Printed by Crocker and Brewster.
27. The Missionary Herald, Containing the Proceedings at the American Borad of Commissioners for Foreign Missions, with View of other Benevolent Operations Vol. XXXIX. (1843). Boston: Printed by Crocker and Brewster.
28. The Missionary Herald, Containing the Proceedings at the American Borad of Commissioners for Foreign Missions, with View of other Benevolent Operations Vol. XLI. (1845). Boston: Press of T. R. Marvin.
29. The Missionary Herald, Containing the Proceedings at the American Borad of Commissioners for Foreign Missions, with View of other Benevolent Operations Vol. XLIV. (1848). Boston: Press of T. R. Marvin.
30. The Missionary Herald, Containing the Proceedings at the American Borad of Commissioners for Foreign Missions, with View of other Benevolent Operations Vol. XLVI. (1850). Boston: Press of T. R. Marvin.
31. The Missionary Herald, Containing the Proceedings at the American Borad of Commissioners for Foreign Missions, with View of other Benevolent Operations Vol. XLVII. (1851). Boston: Press of T. R. Marvin.
32. The Missionary Herald, Containing the Proceedings at the American Borad of Commissioners for Foreign Missions, with View of other Benevolent Operations Vol. XLVIII. (1852). Boston: Press of T. R. Marvin.
33. The Missionary Herald, Containing the Proceedings at the American Borad of Commissioners for Foreign Missions, with View of other Benevolent Operations Vol. L. (1854). Boston: Press of T. R. Marvin.
34. The Missionary Herald, Containing the Proceedings at the American Borad of Commissioners for Foreign Missions, with View of other Benevolent Operations Vol. LVII. (1861). Boston: Press of T. R. Marvin & Son.
35. The Missionary Herald, Containing the Proceedings at the American Borad of Commissioners for Foreign Missions, with View of other Benevolent Operations Vol. LXXXIX. (1893). Boston: Press of Samuel Usher.
36. The Missionary Herald, Containing the Proceedings at the American Borad of Commissioners for Foreign Missions, with View of other Benevolent Operations Vol. XCII. (1896). Boston: Press of Samuel Usher.
37. The Missionary Herald, Containing the Proceedings at the American Borad of Commissioners for Foreign Missions, with View of other Benevolent Operations Vol. XCIV. (1898). Boston: Bracon Press.
38. Mutlu, Ş. (2005). Osmanlı Devleti’nde Misyoner Okulları. İstanbul: Gökkubbe Yayınları.
39. Stepanyan, H. A. (2005). Ermeni Harfli Türkçe Kitaplar ve Süreli Yayınlar Bibliyografyası (1727-1968). İstanbul: Turkuaz Yayınları.
40. Stone, F. A. (2011). Sömürgeciliğin Hasat Mevsimi Anadolu’da Amerikan Misyoner Okulları. (Çev. Ayşe Aksu). İstanbul: Dergâh Yayınları. (Orijinal yayın tarihi, 1984).
41. Şahin, E. (2022). İtikadın Peşinde Osmanlı Bürokratları ve Amerikan Misyonerleri. (Çev. Sema Karagöz) Şahin. İstanbul: Timaş Yayınları.