Formulaic Expressions in Kadınhanı (Konya) Dialect

Yıl 2025, Cilt: 35 Sayı: 3, 1007 - 1017, 23.09.2025

Fatma Kılıç

https://doi.org/10.18069/firatsbed.1583980

Öz

Structures such as formulaic words, idioms, and proverbs are frequently encountered in the vocabulary. These structures, which become patterns over time through repetition, are passed down from generation to generation. Apart from the formulaic words used in the standard language, the formulaic words used in Anatolian dialects also enrich the language with their diversity. Recording these structures, which are passed down from generation to generation through oral heritage, in written form is of great importance in terms of the historical course of the Turkish language. While studies on formulaic words, which are a reflection of cultural richness just like proverbs and idioms, are increasing, the need for comprehensive studies that address the subject in detail continues. This study was based on the classification of formulaic words found in the master's thesis titled "Kadınhanı Dialect". Formulaic words identified in the Kadınhanı Dialect were examined under fifteen headings based on their meanings, such as those indicating separation, farewell, those indicating religious beliefs, those indicating emotional reactions, those indicating criticism and warning, those indicating welcome, those indicating folk beliefs, those indicating asking after someone's well-being, etc. This study, in which a total of 113 formulaic words were identified, will contribute to language studies.

Anahtar Kelimeler

Vocabulary , Formulaic Expressions , Anatolian dialects , Kadınhanı dialect

Kadınhanı (Konya) Ağzında Kalıp Sözler

Öz

Söz varlığı içerisinde kalıp söz, deyim, atasözü gibi yapılara sıkça rastlanır. Zamanla tekrar ede ede birer kalıp hâlini alan bu yapılar kuşaktan kuşağa aktarılır. Ölçünlü dilde kullanılan kalıp sözler dışında Anadolu ağızlarında kullanılan kalıp sözler de çeşitliliğiyle dile zenginlik katar. Nesilden nesile sözlü miras yoluyla aktarılan bu yapıların yazılı olarak kayıt altına alınması Türk dilinin tarihî seyri açısından büyük önem taşımaktadır. Tıpkı atasözleri ve deyimler gibi kültürel zenginliğin birer yansıması olan kalıp sözler üzerine çalışmalar çoğalmakla birlikte konuyu detaylı olarak ele alan kapsamlı çalışmalara duyulan ihtiyaç devam etmektedir Bu çalışma “Kadınhanı ağzı” adlı yüksek lisans tezinde bulunan kalıp sözlerin tasnifi üzerine oluşturulmuştur. Kadınhanı ağzında tespit edilen kalıp sözler anlamlarına göre kavram alanı esas alınarak ayrılık, vedalaşma bildirenler, dini inançları bildirenler, duygusal tepkileri bildirenler, eleştiri ve uyarı bildirenler, karşılama bildirenler, halk inanışlarını bildirenler, hatır sorma bildirenler vb. şeklinde on beş başlık altında incelenmiştir. Toplamda 113 kalıp sözün tepit edildiği bu çalışma dil çalışmalarına katkı sağlayacaktır.

Anahtar Kelimeler

söz varlığı , kalıp sözler , Anadolu ağızları , Kadınhanı ağzı

Kaynakça

• Aksan, D. (2004). Türkçenin sözvarlığı. Ankara: Engin Yayınevi.
• Aksan, D. (2015). En eski Türkçenin izlerinde. İstanbul: Bilgi Yayınevi.
• Aydın, Y. (2018). Türkçe Sözlük’te ilişki sözleri. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Kırklareli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Bayram, M. (2017). Yabancılar için Türkçe ders kitaplarındaki kalıp sözler ve yabancı uyruklu öğrencilerin kalıp sözleri kullanma düzeyleri. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Akdeniz Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Kütüphanecilik Anabilim Dalı, Antalya.
• Bayraktar, S. (2019). Yabancı dil olarak Türkçe öğretiminde bir kültür aktarım aracı olarak kalıp sözler. (Yayımlanmamış doktora tezi). Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Kütüphanecilik Anabilim Dalı, Ankara.
• Bolulu, O. (1998). Deyimler-deyimlenemeyenler. Türk Dili Dergisi, 64, 16-18.
• Bölük, R., Erdem, M. D. (2021). Antalya kaş ağzından “derleme sözlüğüne”ne katkılar. Journal of History School, 52, 2044-2063. http://dx.doi.org/10.29228/Joh.49542.
• Bulut, S. (2012). Anadolu ağızlarında kalıp sözler ve kullanım özellikleri. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kütüphanecilik Anabilim Dalı, Ordu.
• Bulut, S. (2024). Anadolu ağızlarında dini inaçları yansıtan kalıp sözler. The Journal of Academic Social Science Studies, 6, 435-465. http://dx.doi.org/10.9761/JASSS_490.
• Çiçekler, A. N. (2019). Isaac Barro’un kaleminden Türklerde batıl inançlar/hurafeler/halk inanışları. Dil ve Edebiyat Araştırmaları (DEA), 20, 165-188. https://doi.org/10.30767/diledeara.635502.
• Çifci, M. (2020). Atasözleri ve kalıp sözlere katkılar (Emirdağ/Burunarkaç köyü). Turkish Studies, 15(2), 659-673. http://dx.doi.org/10.29228/TurkishStudies.39819.
• Çotuksöken, Y. (2015). Uygulamalı Türk dili. İstanbul: Papatya Yayınları.
• Erol, Ç. (2007). Türkiye Türkçesinde kalıp sözler üzerine bir inceleme. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kütüphanecilik Anabilim Dalı, İstanbul.
• Gökdayi, H. (2008). Türkçede kalıp sözler. Bilig, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/234366.
• Gökdayı, H. (2015). Türkçede kalıp sözler. İstanbul: Kriter Yayınevi.
• Gökdayı, H. (2019). Türkiye Türkçesinde kalıp sözler, bu sözleri içeren bir sözlük ihtiyacı ve hazırlama yöntemi. TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 19, 2147-8872. http://dx.doi.org/10.12992/TURUK841.
• Göktaş, F. B. (2023). Klasik dönem Çağatay Türkçesi metinlerinde kalıplaşmış söz birlikleri. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kütüphanecilik Anabilim Dalı, Samsun.
• Karataş, T. (2004). Ansiklopedik edebiyat terimleri sözlüğü. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Keser, O. (2015). Tarihi, sosyal ve kültürel yönleriyle Kadınhanı, Konya: Ocak Grafik Matbaacılık.
• Keskin, D. (2021). Türkçeyi yabancı dil olarak öğrenen çocuk grupları için hazırlanmış hikâye kitaplarının kalıp sözler açısından değerlendirilmesi. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Başkent Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Kütüphanecilik Anabilim Dalı, Ankara.
• Kılıç, F. (2024). Ali Şîr Nevâyî’nin Nevâdirü’ş-Şebâb adlı divanında deyimler. (Yayımlanmamış doktora tezi). Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kütüphanecilik Anabilim Dalı, Ankara.
• Küçükbasmacı, G. (2017), Manas destanında ilişki sözleri. Akademik Bakış Dergisi, 60, 546-566. http://www.akademikbakis.org.
• Özkul, L. (2013). Sultanlar şehri Kadınhanı (Saideli- Pira). Konya: Unimat Ofset.
• Özcan, B. S. (2021). Yabancı dil olarak Türkçede karşılıklı konuşma becerisi ve kalıp sözler. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Kütüphanecilik Anabilim Dalı, İzmir.
• Özdemir, M. (2010). Nitel veri analizi: sosyal bilimlerde yöntembilim sorunsalı üzerine bir çalışma. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(1), 323-343.
• Pırnaz, A. (2019). Kahramanmaraş halk kültüründe kalıp sözler. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kütüphanecilik Anabilim Dalı, Kahramanmaraş.
• Sis, N., Gökçe, B. (2009). Gülten Dayıoğlu’nun çocuk öykülerinde yansımalar ve kalıp sözler. Turkish Studies, 4/3, 1975-1989. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.764.
• Subaşı Uzun, L. (1991). Deyim sınırlaması sorunu ve deyimbilimsel yaklaşım hakkında. Çağdaş Türk Dili Dergisi, 37, 70-72.
• Şahin, F. (2017). Kadınhanı ağzı. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kütüphanecilik Anabilim Dalı, Nevşehir.
• Sağlam, A. (2019). Klasik öncesi Çağatay Türkçesi metinlerinde kalıplaşmış söz birlikleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kütüphanecilik Anabilim Dalı, Samsun.
• Tohumcu, L. (2018). Kök Türk yazıtlarında kalıp sözler (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kütüphanecilik Anabilim Dalı, Eskişehir.
• Toprak, F. (2020). Tarihî Türk lehçeleriyle günümüz Türkiye Türkçesi arasında deyimlerin değişimi. İnternational Journal of Languages’ Education and Teaching, 8, 231-251. https://doi.org/10.29228/ijlet.47294.
• Tor, G. (2012). Mersin’den birkaç kalıp söz (ilişki sözü) üzerine. Prof. Dr. Mine Mengi Adına Türkoloji Sempozyumu, 766-786.
• Ünalan, Ö. (2023). Alanya Yörüklerinde nazara dair inanışlar ve buna bağlı uygulamalar. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 12/1, 137-155.
• Wray, A. (2001). Formulaic language and the lexicon. Cambridge: Cambridge University Press.
• Yavuz, S. (2013). Haldun Taner’in tiyatrolarında kullandığı kalıplaşmış sözler-deyimler. Adıyaman University Journal of Social Sciences. 8, 121-140.
• Yazici Ersoy, H. (2011). Başkurt Türkçesinde kalıp sözler. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 30, 1-54.
• Yüceol Özezen, M. (2001). Türkçe deyimler üzerine birkaç söz. Dil ve Edebiyat Dergisi, 600, 869-879.
• Yüceol Özezen, M. (2006). Türkiye Türkçesi yazın dilinde teşekkür kalıpları. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 3, 66-77.