İzmir Sosyo -Kültürel Yapısında Önemli Bir Değer: Levanten Yemek Kültürü, Mutfağı ve Ritüelleri

Öz

İzmir, bulunduğu coğrafya ve klimatolojinin etkisi ile Akdeniz’in bereketli topraklarını ve denizini kozmopolit kültürle harmanlayan oldukça spesifik bir alan olma özelliği göstermektedir. Bununla birlikte İzmir, Levantenlerin yerleştiği liman şehirleri arasında en önemlilerinden biriydi. Çok eski zamanlardan beri birçok uygarlığa ev sahipliği yapmış İzmir, Akdeniz’in yıldızı, Ege’nin incisi olarak her daim ilgi odağı olmayı başarmış ve sahip olduğu birikimini ve zenginliğini kendi içinde sürekli değişimini ve gelişimini artırmaya devam etmişti. Bu değişim ve gelişim içinde İzmir’e hiç kuşkusuz hatırı sayılır zenginlik katan kültürlerden biri de Levanten’ler olmuştu. Kökenleri Avrupa’ya dayanan Levantenlerin Osmanlı liman şehirlerine yerleşmeleri ile kendi kültürlerini ve yaşam tarzlarını da getirmişlerdi. Ancak 1914 tarihinde tek taraflı ve 1923 yılında Lozan Antlaşması ile kaldırılan kapitülasyonlar Levantenlerin ticaret yaşamına ket vurmuştu. Bu durum birçok Levanten’in Avrupa’ya ve Amerika’ya göç etmesine neden oldu. Böylece İzmir giderek yok olmaya yüz tutmuş bir kültürel miras ile karşı karşıya kalmıştı. Bu makalede Levantenlerin yok olmaya yüz tutmuş yemekleri ve yemek ritüelleri kayıt altına alınmaya çalışıldığı gibi Levanten yemekleri ve ritüelleri tanıtılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İzmir
• Levantenler
• Levanten Kültürü
• Levanten Mutfağı
• Levanten Ritüelleri

An Important Value in Izmir's Socio-Cultural Structure: Levantine Cuisine, Kitchen, and Rituals

Öz

İzmir stands out as a highly specific area that blends the fertile lands and sea of the Mediterranean with cosmopolitan culture, influenced by its geography and climatology. Moreover, Izmir was one of the most important port cities where Levantines settled. Hosting many civilizations since ancient times, Izmir has always managed to be a focal point of attention as the star of the Mediterranean and the pearl of the Aegean, constantly increasing its accumulation and richness through its continuous change and development. Undoubtedly, one of the cultures that significantly enriched Izmir amid this change and development was that of the Levantines. With roots tracing back to Europe, Levantines brought their own culture and lifestyle when they settled in the Ottoman port cities. However, the capitulations unilaterally abolished in 1914 and formally ended with the Treaty of Lausanne in 1923 hindered the Levantines' trade activities, leading many of them to migrate to Europe and America. As a result, Izmir was faced with a disappearing cultural heritage. This article aims to document the vanishing Levantine cuisine and culinary rituals, introducing Levantine dishes and rituals in the process.

Anahtar Kelimeler

• İzmir
• Levantines
• Levantine Culture
• Levantine Cuisine
• Levantine Rituals

Kaynakça

1. Abukrek, V. (2017). Bir zamanlar büyükada 1931-1961 anıları. İstanbul: Adalı.
2. Ağlamaz,E. and Öncüer Çivici, M. E. (2018). Yerel Halkın Gözünden İzmir’in Simge Yemeklerinin Belirlenmesi Üzerine Bir Araştırma. Aydın Adnan Menderes University Journal of Travel and Tourism Research, 13, 50-69.
3. Akarsu, S. (2019). Levantenlerin toplumsal konumu: İzmir örneği. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi.
4. Aksoy, Y. (1988). Karşıyaka tarihi. İzmir: Tükelmat.
5. Anar, E. (1997). Öte kıyıda yaşayanlar: azınlıklar yerli halklar ve Türkiye. İstanbul: Belge.
6. Arıcan, H. (2003). Bornova köşkleri gezginler ve anilar. İstanbul: Tepekule.
7. Artmutçu, E. (2008). Bir levanten şövalye giovanni scognamillo kitabı. İstanbul: Türkiye İş Bankası.
8. Asal, R. R. (2012). İşte bizim gül sokak (izmirim 30). İstanbul: Heyamola.

9. Atilla, A. N. (2001). Tarihten günümüze İzmir mutfağı. İzmir: İzmir Büyükşehir Belediyesi Kültür Yay.
10. Augustinos, G. (2013). Küçük asya rumlari 19. Yüzyilda inanç, cemaat ve etnisite. (Trans: Devrim Evci). Ankara: Dipnot.
11. Bali, R. N. (2021). Le journal d’orient gazetesi ve istanbullu azinliklarin ve levantenlerin cemiyet hayati (1950 – 1971). İstanbul: Libra.
12. Baltazzi, A. (2011). Alsancak 1482 sokak anıları (İzmirim 3). İstanbul: Heyamola.
13. Barthes, R. (1979). Towards a psychosociology of contemporary food consumption. Robert Forster & Orest Ranum (Ed.), Food and drink in history in (166-173. ss.). Baltimore: Johns Hopkins University.
14. Beşirli, H. (2010). Yemek, kültür ve kimlik. Milli Folklor Dergisi, 22(87), 159-169.
15. Beyru, R. (2000). 19. Yüzyılda İzmir’de yaşam. İstanbul: Literatür.
16. Bober, P. P. (2014). Antikçağ ve ortaçağda sanat (Trans.: Ülkün Tansel). İstanbul: Kitap.
17. Braggiotti, İ. M., Ragusin, O. A. M., Romano, L. and Sponza, M. E. C. (2019). Mutfak tarihinin levanten tarifleri (İzmir levanten mutfağı). İzmir: MatBasım.
18. Bragiotti, I. (2024). Levanten Yemekleri. https://youtu.be/AK4aMEWIUa0
19. Bülbül Oğuz, B. (2021). Alafranga yaşamak yolları: toplumsal cinsiyete dair bir okuma, Ed. Zührem Yaman. Sosyal, Beşeri Ve İdari Bilimler Alannda Uluslararası Araştırmalar VI, in (749-771. ss.).
20. Bulut, F. (2010). I. Dünya savaşı yıllarında izmir’de eğlence kültürü ve toplumsal yaşama etkileri. İzmir: Dokuz Eylül.
21. Çakıcıoğlu, R. O. (2007). Levanten kavramı ve levantenler üzerine bir inceleme. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 22, 337-356.
22. Çakmak, M. (2022). İzmir Mutfak Kültürü Üzerine Bir Değerlendirme. Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimler Dergisi, 5(7), 934-949.
23. Çavdar, R. Ç. (2018). Farklılığın mekanı: Foucault ve Lefebvre’deki heterotopya ve heterotopi ayrımı. İDEALKENT Dergisi, 9(25), 941-959.
24. Duran, P. and Güneş Gülbey, A. (2022). Kültürel miras farkındalığı bağlamında levanten bahçelerinin değerlendirilmesi. Yakın Mimarlık Dergisi, 6(1), 192-211.
25. Eksen, İ. (2009). Çok kültürlü istanbul mutfağı. İstanbul: Everest.
26. Erbalaban Yılmaz, E. (2019). Türkiye’nin son levantenleri kültürlerini yaşatmaya çalışıyor, Anadolu Ajansı, 23.01.2019. Erişim Adresi: https://www.aa.com.tr/tr/yasam/turkiyenin-son-levantenleri-kulturlerini-yasatmaya-calisiyor/1372220
27. Ercan, Y. (2001). Osmanlı yönetiminde gayrimüslimler: kuruluştan tanzimat’a kadar sosyal, ekonomik ve hukuki durumları. Ankara: Turhan Kitabevi.
28. Gilbert, E. (2022). 59 numaralı ev - izmirli bir levanten’in anıları (izmirim 76). İstanbul: Heyamola.
29. Goffmann, D. (1995). Izmir ve levanten dünya 1550-1650 (Trans.: Ayşen Anadol, Neyyir Kalaycıoğlu). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt.
30. Gökdemir, S. and Çelik, A. Z. (2023). Çanakkale şehir merkezindeki levantenler ve yaşam alanlarının turistik kültür rotası olarak belirlenmesi. Sinop Üniversitesi Boyabat İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi e-Dergisi, 2, 210-236.
31. Gültekin, R. E. (2010). Antik smyrna kenti’nin koruyucusu st. Polycarp adına yapılan bir kilise: St. Polycarp. Sanat Dergisi, 4, 101-113. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/28830
32. Güneş, G. (2010). Mersin levanten yapıları üzerine bir inceleme. Adana: Çukurova Üniversitesi.
33. Güven, S. (2023). Anneden kızına. İzmir: Arkas.
34. Hanioğlu, M. Ş. (2023). Atatürk entelektüel biyografi. Bağlam.
35. Haydaroğlu, İ. (2003). Osmanlı saray mutfağından notlar. Tarih Araştırmaları Dergisi, 22(34), 1-10.
36. Immaculate Conception Katedrali, (t.y.). Erişim adresi: https://spicathedral.org/blog/lamb-of-god/#:~:text=The%20lamb%20is%20a%20symbol%20of%20Christ%20Himself%2C%20who%20was,Passion%2C%20Death%2C%20and%20Resurrection
37. İnal, O. (2006). Levantine heritage in izmir. İstanbul: Koç Üniversitesi.
38. Işın, P. M. (2014). Osmanlı mutfak imparatorluğu. İstanbul: Kitapyayınevi.
39. Journal of Social and Humanities Sciences Research, 8(74), 2439-2446.
40. Karabaş, S. (2009). Somut olmayan kültürel miras envanteri. TÜBA-KED Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi, 7, 179-182.
41. Koloğlu, O. (1998). Osmanlı basınının doğuşu ve blak bey ailesi: bir fransız ailesinin babıali hizmetinde yüzyılı 1821-1922. İstanbul: Müteferrika.
42. Kutsap Kitap, Pentikost Bayramı: Kilisenin Doğuşunu Kutlamak: (t.y). Erişim adresi: https://www.kutsalkitap.org/pentikost-bayrami/
43. Kuyulu Ersoy, İ. (2013). Izmir, bornova’da levantenlerin iki mirası: davy evi ve de cramer evi, Sanat Tarihi Dergisi, 22(1), 165 – 188.
44. Laidlaw, C. (2014). Levant’taki ingilizler (18. Yüzyılda osmanlı imparatorluğuyla ticaret ve siyaset) (Trans: Hakan Abacı). İstanbul: Alfa.
45. Laudan, R. (2022). Dünya tarihinde pişirme imparatorluklar ve mutfaklar. İstanbul: Monografi.
46. Maresia, F. (2014). Pera beyoğlu ve anılar. İstanbul: Eren.
47. Marmara, R. (2001). Pangaltı (pancaldi) 19. Yüzyılın levanten semti. İstanbul: Şişli Belediyesi.
48. Marmara, R. (2021). Osmanlı başkentinde bir levanten semti galata-pera. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür.
49. Mumcu, Ş. and Tunahan, G. İ. (2024). Izmir’de yeniden işlevlendirilen levanten mirası: buca ve bornova üzerine bir araştırma. Modular Journal, 7(1-2), 30-53.
50. Nahum, H. (2022). Izmir yahudileri 19.-20. Yüzyıl. İstanbul: İletişim.
51. Oban, R. (2007). Levanten kavramı ve levantenler üzerine bir inceleme. Türkiyat Araştırmalar Dergisi, 22, 337 – 356.
52. Oğuz, M. Ö. (2018). Somut olmayan kültürel miras nedir? Ankara: Geleneksel.
53. Öndeş, O. (2003). Son levantenler. İstanbul: Denizler.
54. Öndeş, O. (2010). Asıl efendiler levantenler. İzmir: Şenocak.
55. Ortaylı, İ. (1994). Levantenler, Dünden bugüne istanbul ansiklopedisi. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayınları.
56. Ortaylı, İ. (2011). Levantenler. Geçmişten günümüze levantenler in (23-34. ss.). Ed. Fikret Yılmaz. İzmir: İzmir Ticaret Odası.
57. Pınar, İ. (1996). Gezginlerin gözüyle İzmir XIX. Yüzyıl. İstanbul: Akademi.
58. Püsküllüoğlu, A. (2005). Türkçe sözlük, Türkiye türkçesinin en büyük sözlüğü. İstanbul: Doğan Kitap.
59. Sayek, S. Z. (2024). Osmanlı izmir’i çok uluslu bir limanın yükselişi (1840-1880). (Trans: Gül Tunçer). İstanbul: İletişim.
60. Scognamillo, G. (1990). Bir levantenin beyoğlu anıları. İstanbul: Metis.
61. Sefer, S. (2020). Lorandolar ve tubiniler osmanli devleti’nde levanten banker aileler ve faaliyetleri. İstanbul: Albaraka.
62. Şenocak, B. (2003). Levant’in yildizi izmir levantenler, rumlar, ermeniler ve yahudiler. İzmir: Şenocak.
63. Tancoigne, J.M. (2003). Izmir’e ege adalarına ve girit’e seyahat bir fransız diplomatın türkiye gözlemleri (1811-1814) (Trans: Ercan Eyüpoğlu). İstanbul: Büke Kitapları.
64. Topcan, Ö. (2016). Mistik bir hareket olarak pentekostalizm’in doğuşu: tarihsel bir değerlendirme. Dini Araştırmalar, 19(50), 159-183. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/262087
65. Vitti, M. (2018). Doğduğum şehir ve istanbul 1926-1946. (Trans: Sula Bozis). İstanbul: İstos.
66. Wood, A. C. (2013). Levant kumpanyası tarihi (Trans: Çiğdem Erkal İpek). İstanbul: Doğu Batı.
67. Yaranga, O. (2002). XIX. Yüzyılın ilk yarısında fransız gezginlerin anlatımlarında izmir. İzmir: İzmir Büyükşehir Belediyesi Kent Kitaplığı.
68. Yeğen, C. (2015). Annales okulu, marc bloch ve ‘tarih savunusu veya tarihçilik mesleği’ yapıtı üzerinden bloch’un tarih anlayışı. Abant Kültürel Araştırmalar Dergisi, 1(1), 25-39.
69. Yıldız, E. (2021). Tavus Kuşu Gibi Rengarenk Olan İzmir Mutfağının Bir Rengi: Levanten Yemek Kültürü.
70. Yıldız, M. (2012). Izmir levantenleri üzerine inceleme. Turan Stratejik Araştırmalar Merkezi Dergisi, 4(13), 36-54.
71. Yılmaz, E. (2022). Whittall ve la fontaine aileleri örneğinde osmanlı toplumsal yapısında levantenler, Ed. Erkan Işıktaş and Muhammet Nuri Tunç. Osmanlı’da Toplum, Şehir ve Ticaret II in, (77-103. ss.). İstanbul: Sonçağ Akademi.
72. Yılmaz, F. (2011). Geçmişten günümüze levantenler. İzmir: İzmir Ticaret Odası.
73. Yorulmaz, Ş. (1995). Tarih sürecinde bir zümre: levantenler. Dokuz Eylül Üniversitesi Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2(4-5), 129-136.
74. Yumul, A. and Dikkaya, F. (2006). Avrupalı mı levanten mi? İstanbul: Bağlam.
75. İnterview Bragiotti Ingrid (İzmir Levantine) Mart 2023
76. Braggiotti Nil Marilen ( İzmir Levantine) Mart 2023
77. Gloghini Giuliano Maria Christiano (İzmir Levantine) Nisan 2025
78. Papi Peter ( İzmir Levantine) Mayıs 2025