A Review of Two New Islamic Tomb from Sığanak

Öz

Historical sites such as Taraz, Sayram (İsficab), Otrar, Yesi (Türkistan), Sidak, Savran, Yenikent, Cend, Kumkent, which are settled in the Sir Derya basin, the names of which we first encountered in chronicles, but many of them which remain as archaeological sites today and whose architectural works are almost underground, are cities of the Oghuz and Kipchak Turks. One of these settlements in ruins is Sığanak, which is the subject of our study. To understand the importance of tombs for the region, the first phase of the research briefly touched upon the geographical location of Sığanak city, along with its place in chronicles, and the development of Islamic tomb architecture. Then, The study included information on the identity of the structures, plan types, decorative features, grave features, and the people buried, and comparisons were made with examples from nearby geography. As a result of the excavation activities carried out in the city in the 2020s, much new information has been revealed. Among these, data on two burial place detected in the region are conveyed in the study with new interpretations. It was clearly understood that the burial places were Islamic tombs after the result of archaeological excavations.

Anahtar Kelimeler

• Kazakhstan
• Kızılorda
• Islamic Tomb
• Grave
• Glazed Brick

Sığanak Kentinde Yeni Bulunan İki Mezar Yapısı

Öz

Yazılı kaynaklarda isimlerine rastladığımız ancak günümüzde pek çoğunun ören yeri halinde kaldığı hatta mimari eserlerinin yok olma derecesinde toprak altında bulunduğu Sir Derya havzasında sıralanan Taraz, Sayram (İsficab), Otrar, Yesi (Türkistan), Sidak, Savran, Yenikent, Cend, Kumkent, gibi şehirler Oğuz ve Kıpçak Türklerinin yerleşim yerleri arasındadır. Savaşlar, göçler, doğal erozyonlar ve Sovyet döneminde yapıların tahrip edilmesi, bu kentlerin günümüze harabe görünümünde ulaşmasına sebep olmuştur. Kalıntı halindeki bu yerleşimlerden biri de çalışmamıza konu olan Sığanak’tır. Kentte 2020’li yıllarda gerçekleştirilen kazı faaliyetleri sonucunda birçok yeni bilgi ortaya konmuştur. Bunlar içerisinde bölgede tespit edilen iki mezar yapısı hakkındaki veriler yeni yorumlarla metin içerisinde aktarılmıştır. Mezar yapılarının kazılar neticesinde türbe olduğu anlaşılmıştır. Türbelerin bölge için öneminin anlaşılabilmesi açısından araştırmanın ilk safhasında Sığanak kentinin tarihi kaynaklardaki yeriyle birlikte coğrafi konumu ve türbe mimarisinin gelişimine kısaca değinilmiştir. Ardından kentte yürütülen arkeolojik kazı çalışmalarında tespit edilen iki türbeyle alakalı veriler ortaya konulmuştur. Metin içerisinde yapıların hüviyeti, plân tipleri, bezeme özellikleri, kabir özellikleri, defnedilen kişilerle ilgili bilgilere yer verilerek, yapıların karşılaştırmaları yakın coğrafyadaki örnekler üzerinden yapılmıştır. Ayrıca bezeme özellikleri ve tarihlendirmeleriyle ilgili son veriler açıklanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kazakistan
• Kızılorda
• Türbe
• Mezar
• Sırlı Tuğla

Kaynakça

1. Akişev, K. A., Baypakov, K. M. ve Erzakov, L. B. (1972). Drevnii Otırar (topografiya, stratigrafiya, perspektivy). Almatı.
2. Baipakov, K. M. (2012). İslamskaya Arkheologiçeskaya Arkhitektura İ Arkheologiya Kazakhstana. Almatı: Kazakhstanskoye Arkheologiçeskoye obşestvo.
3. Ciner, O. (2018). El-Makdisî’nin Ahsenü’t-Tekâsîm Fî Ma’rifeti’l-Ekâlîm İsimli Eserinin Değerlendirilmesi ve Türkçe Tercemesi. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Bilim Tarihi Anabilim Dalı Bilim Tarihi Programı, İstanbul.
4. Cüveynî, A. A. M. (2013). Tarih-i Cihan Güşa. (M. Öztürk, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
5. Çelebi̇, E. (2020). Sovyet Rus Kültür Politikası ve Türkistan Asâr-ı Atikasının Akıbeti. Akademik Tarih ve Dusunce Dergisi, 7(3). doi:10.46868/atdd.15
6. Doğan, T., İlkmen, E. ve Kulak, F. (2021). A new national 1 MV AMS laboratory at TÜBİTAK MRC in Turkey. Nuclear Instruments and Methods in Physics Research Section B: Beam Interactions with Materials and Atoms, 509, 48-54. doi:10.1016/j.nimb.2021.08.013
7. Ebülgazi Bahadır Han. (2020). Şecere-i Türk (Şecere-i Türki). (A. Acaloğlu, Çev.). İstanbul: Selenge Yayınları.
8. Eleuov, M., Talev, D., Esen, S., Kurmaniyazov, İ. ve Moldahmet, A. (2021). Ortagasırlık Kışkalada 2021 Jılı Jürgizilgen Zertteuler (C. 2). Marğulan Okuvları – 2021: Kazakstan Respublikası Tavelsizdiğinin 30 jıldığına jane A.H. Marğulan atındağı Arheologiya instituvtının 30 jıldığına arnalğan «Etnomâdeni zertteuler kontekstindegi Ulı Dala» attı Halıkaralık ğılımi-tejibirelik konferentsiya materiyaldarı 26-27 Kazan 2021 J., sunulmuş bildiri, Almatı.

9. Fazlallah ibn Ruzbihan Isfahani. (1976). ‎Mikhman-name-yi Bukhara (Zapiski bukharskogo gostya). Akademia Nauk SSSR Otdelenie İstori.
10. Gündoğdu, A. (2002). Şiban Han Sülalesi ve Özbek Ulusunun Teşekkülü. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
11. Herrmann, G. (1999). Monuments of Merv: Traditional buildings of the Karakum. Reports. London: the Society of antiquaries of London.
12. Herrmann, G., Kurbansakhatov, K. ve Simpson, St. J. (2001). The International Merv Project Preliminary Report on the Ninth Year (2000). Iran, 39, 9. doi:10.2307/4300596
13. Kafalı, M. (2002). Altın-Orda Hanlığı. Türkler Ansiklopedisi. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
14. Kâşgarî, M. bin H. bin M. (1985). Divanü lûgat-it-türk tercümesi. (B. Atalay, Çev.) Türk Dil Kurumu Yayınları (C. 1). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
15. Kirakos de Gandjak. (2021). Histoire d’Arménie. (P. Boisson-Chenorhokian, Çev.) Corpus Scriptorum Christianorum Orientalium. Lovanii: in Aedibus Peeters.
16. Koca, S. (2002). Sir Derya (Ceyhun) Boylarından Anadolu’ya: Oğuzlar (Türkmenler). Türkler. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
17. Koshenova, G. (2016). Kazakistan, Taraz’da Babacı Hatun Türbesi. Bilig – Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, (77), 183-202.
18. Koshenova, Gulbanu ve Zhıyenbayev, Y. (2019). Kazakistan, Kızılorda İli Şiyeli İlçesinde Bulunan Okşı Ata Türbesi. Akdeniz Sanat, 13, 389-398.
19. Kozha, M. B., Nurzhanov, A. A. ve Krupko, I. (2021). The Contribution of Researchers of the Russian Empire to the Study of Antiquities in Kazakhstan: The Case of N.I. Veselovsky. Bylye Gody, 16(2). doi:10.13187/bg.2021.2.898
20. Kozıbaev, M. K. (Ed.). (2010). Kazakstan tarihy (kone zamannan bügіnge deyіn) (C. II). Almatı: Atamura baspasy. Kumekov, B. (2002). Kıpçak Hanlığı. Türkler Ansiklopedisi. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
21. Kunduracı, O. ve Baybugunov, B. (2019). Kazı Buluntuları Işığında Ortaçağ Otırar (Kazakistan) Şehri’nin Fiziki Yapısı Ve Eski Evleri (ss. 163-170). XIII. Uluslararası Türk Sanatı, Tarihi Ve Folkloru Kongresi /Sanat Etkinlikleri Bildirileri, sunulmuş bildiri, Köstence Romanya.
22. Kurtuluş, R. (1998). Hudûdü’l Âlem. TDV İslâm Ansiklopedisi.
23. Minorsky, V. (Çev.). (1937). Ḥudůd al-ʻālam: “the Regions of the world”, a Persian geography, 372 A.H.-982 A.D. Translated and explained by V. Minorsky ... Preface by V.V. Barthold ... translated from the Russian .. London: Luzac and C̊. http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb33045953w adresinden erişildi.
24. Minorsky, V. ve Bartol’d, V. V. (1937). Hudūd al-’ālam = The regions of the world: A Persian geography, 372 A.H. - 982 A.D. “E. J. W. Gibb memorial” series. Oxford: Printed at the University P., for the trustees of the “E. J. Gibb memorial” ; London, Luzac & Co.
25. Moldabayeva, D. (2005). “Sır Derya” Havzasının Türk Tarihindeki Yeri ve Önemi. Bilig – Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, (35).
26. Nagamine, H. (2020). Sïghnaq as the “Port of Dasht-i Qïpchaq” and a “Mausolean City”: The Period from the Jochid Left Hand to the Foundation of the Qazaq Khanate. Golden Horde Review, 8(3), 533-551. doi:10.22378/2313-6197.2020-8-3.533-551
27. Nemçeva, N. B. (2019). Ansambl Şahi-Zinda İstoriya—Arheologiya—Arhitektura XI-XXI vv. Samarkand. Önkal, H. (1996). Anadolu Selçuklu Türbeleri. Ankara.
28. Pala, A. (2017). Kazakistan’da Türk Tarihi Araştırmaları. Uluslararası Prof. Dr. Halil İnalcık Tarih ve Tarihçilik Sempozyumu Bildiriler II. Cilt içinde (ss. 131-156). Uluslararası Prof. Dr. Halil İnalcık Tarih ve Tarihçilik Sempozyumu, sunulmuş bildiri, Ankara, Türkiye: Türk Tarih Kurumu Yayınları. doi:10.37879/9789751749994.2022.9
29. Petrov, P. N. ve Smagulov, T. N. (2018). Numizmaticheskiye nakhodki XIV veka iz nekropolya u ozera Auliyekol’. Stratum plus. Arkheologiya i kul’turnaya antropologiya, (6/2018), 167-184.
30. Sizdikov, B. S., Baitanayev, B. A., Murgabayev, S. S., Bakhtybayev, M. M., Arynov, K. S., Gursoy, M. ve Seraliyev, A. A. (2023). Mausoleums in the Medieval City of Syganak. Povolzhskaya Arkheologiya (The Volga River Region Archaeology), 2(44), 131-144. doi:10.24852/pa2023.2.44.131.144
31. Sizdikov Saparbayulı, B., Jetibaev Mustafaulı, K., Gürsoy, M. ve Murgabaev Serikbayulı, S. (2022). XVIII-XIХ Ğasırlardağı Turğın Üy Kurılımı (Ortağasırlık Sığanak Kalası Negizinde). Otan Tarihı Ğılımi Jurnal, (98), 217-229.
32. Smagulov, E. A. (2011). Summary of Archeological Studies of the Site of Medieval Sauran in 2004—2009. I. International Journal of Eurasian Studies içinde (First Edition., ss. 199-231 (additions 26-39)). Beijing.
33. Smagulov, E. A. ve Erjigitova, А. А. (2014). Medrese, Dvorets, Karkhana, Khanaka? - Arkhitekturnyye Zagadki Saurana (ss. 578-613). Voskhozh deniye k vershinam arkheologii : sbornik materialov mezhdunarodnoy nauchnoy konferentsii «Drevniye i srednevekovy ye gosudarstva na territorii Kazakhstana», posvyashchennoy 90-leti yusodnya rozhdeniya K.A. Akisheva, sunulmuş bildiri, O Institut arkheologii im. A.KH. Margulana.
34. Sümer, F. (1972). Oğuzlar. Ankara Üniversitesi (2.bsk.). Ankara: Ankara Ünv. Dil ve Tarih Coğrafya Fak.
35. Şahin, D. İ. (2009). Sunakata (Sıgnak) Oykoniminin Geçmişi, Bugünü ve Kökeni Üzerine. Türklük Bilimi Araştırmaları, (25), 159-172.
36. Tamir, F. (2002). Kazak Hanlığı. Türkler Ansiklopedisi. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
37. Tizengauzen, V. G. (1941). Sbornik materialov, otnosyashhihsya k istorii Zolotoy Ordy. Izvlecheniya iz persidskih sochineniy, sobrannye V.G. Tizengauzenom i obrabotannye A.A, Romaskevichem i S.L. Volinym (C. 2). Moskva: İzdatel’stvo Akademii Nauk SSSR.
38. Tolstov, S. P. (1962). Po Drevnim Del’tam Oksa i Yaksarta. Moskva: İzdatel’stvo Vostochnoy Literatury.
39. Tuncer, O. C. (1976). 13. Yüzyıla Ait Üç Kümbet. Sanat Tarihi Yıllığı, (6), 89-124.
40. Tuncer, O. C. (1986). Anadolu Kümbetleri (C. 1). Ankara.
41. Tuncer, O. C. (1991). Anadolu Kümbetleri (Beylikler ve Osmanlı Dönemi) (C. 1-3, C. 2). Ankara: Sevinç Matbaası.
42. Tuncer, O. C. (1992). Anadolu Kümbetleri (Beylikler ve Osmanlı Dönemi) (C. 1-3, C. 3). Ankara: Adalet Matbaası.
43. Wilkinson, C. K. (1986). Nishapur: Some Early Islamic Buildings and Their Decoration. New York: Metropolitan museum of art.
44. Williams, T. (2014). The Silk Roads: An ICOMOS thematic study. Charenton-le-Pont, France: ICOMOS. http://www.icomos.org/images/mediatheque/ICOMOS_WHThematicStudy_SilkRoads_final_lv_201406.pdf adresinden erişildi.