On Mongolian loanwords in Kipchak dictionaries - II

Öz

The Kipchaks (Cumans) appeared on the stage of history between 9th and 11th centuries along the banks of the Irtysh River, together with the Kimeks. Before the Mongol conquest, they lived in a vast region extending from the Irtysh River to the Middle Volga region, including the northern steppes of the Black Sea. Beginning in the 13th century, the Mongol expansions brought about major political and geographical changes in Central Asia. These changes also affected the Kipchaks. After years of conflict, some Kipchaks had to leave the places they lived in, while those who remained in Dasht-i Kipchak came under Mongol rule. During this period, they influenced the Mongols in terms of language and culture, while also being influenced by them. This interaction, resulting from their coexistence, was also reflected in the language and made it necessary to identify the Mongolian elements in Kipchak. For this reason, this study was prepared as a continuation of the article titled “Mongolian Elements in Kipchak Dictionaries” previously published in the Yearbook of Turkic Studies - Belleten. In that study, 60 Mongolian loanwords found in Kipchak dictionaries were evaluated. In the present study, Mongolian words beginning with b in the same works, which were not examined in the previous study, are analyzed. These are as follows: baġana, baġırçı, bedene, besrek, boġavul, boḳtaḳ, bosaġa, botaŋ, bögey-, buv. Thus, this study, together with future research on Mongolian loanwords in Kipchak, will continue to contribute to their identification of these elements in Kipchak dictionaries.

Anahtar Kelimeler

• Kipchak
• Kipchak dictionaries
• Mongolian
• loanwords

Kıpçak Sözlüklerindeki Moğolca Alıntılar Üzerine-II

Öz

Kıpçaklar (Kuman) IX. ve XI. yüzyıllar arasında Kimeklerle birlikte İrtiş boylarında tarih sahnesine çıkmışlardır. Moğol hareketinden önce İrtiş nehrinden başlayarak Karadeniz’in kuzey bozkırlarını da içine alan Orta İdil sahasına kadar uzanan geniş bir coğrafyada yaşamaktaydılar. XIII. yüzyıldan itibaren Moğolların hareketleri ile Orta Asya’da siyasi ve coğrafi bakımdan büyük değişikliklerin yaşanması Kıpçakları da etkilemiştir. Uzun yıllar süren mücadeleler sonucunda bazı Kıpçaklar yaşadıkları yerleri terk etmek zorunda kalmış, Deşt-i Kıpçak’ta kalanlar ise Moğol hakimiyeti altına girmiştir. Bu süreçte, Moğolları dil ve kültür bakımından etkilerken kendileri de onlardan etkilenmişlerdir. Bir arada yaşamanın getirmiş olduğu bu etkileşim dile de yansımış ve Kıpçakçadaki Moğolca unsurların derlenmesini gerekli kılmıştır. Bu nedenle çalışma, daha önce Türk Dili Araştırmaları Yıllığı − Belleten’de yayımlanan “Kıpçak Sözlüklerindeki Moğolca Unsurlar” adlı makalenin devamı olarak hazırlanmıştır. Söz konusu çalışmada, Kıpçak sözlüklerinde yer alan 60 Moğolca alıntı kelime değerlendirilmiştir. Bu çalışmada ise yine aynı eserlerde yer alan ve önceki çalışmada ele alınmamış olan b ile başlayan Moğolca kökenli kelimeler incelenmiştir. Bunlar: baġana, baġırçı, bedene, besrek, boġavul, boḳtaḳ, bosaġa, botaŋ, bögey-, buv’dur. Böylece bu çalışma ve Kıpçakçadaki Moğolca alıntı kelimeler üzerine yapılacak sonraki incelemeler, Kıpçak sözlüklerindeki bu unsurların tespitine katkı sağlamaya devam edecektir.

Anahtar Kelimeler

• alıntı kelimeler
• Kıpçakça
• Kıpçak Sözlükleri
• Moğolca

Kaynakça

1. Argunşah, M., Güner, G. (2015). Codex Cumanicus. İstanbul: Kesit Yayınları.
2. Atalay, B. (1945). Ettuhfet-üz-Zekiyye Fil-Lûgat-it-Türkiyye. İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları.
3. Bläsing, U. (2008). Çift Başlı Rus Kartalının İmparatorluğunda ‘Türkçe’ bir Avcı Kuşu veya Rusça bérkut ile Türkçe bürküt sözcüklerinin tarihine ait malzemeler. Festschrift in Honor of Talat Tekin, Türk Dilleri Araştırmaları, edited by Mehmet Ölmez, C18, İstanbul: 77-134.
4. Boeschoten, H. (2022). A Dictionary of Early Middle Turkic, (by with the editorial assistance of J. O’Kane). Leiden-Boston: Brill.
5. Bulut, A. (2019). Kitābu’l İdrāk li-lisāni’l Etrāk’te İsimler-Divānu Lügati’t Türk ve Kıpçak Sözlükleriyle Karşılaştırma. (Yüksek Lisans Tezi). Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı.
6. Caferoğlu, A. (1931). Abû Hayyân, Kitâb al-İdrâk li-lisân al-Atrâk. İstanbul: Evkaf Matbaası.
7. Clauson, G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-thirteenth-Century Turkish. Oxford.
8. Csáki, É. (2006). Middle Mongolian Loan Words in Volga Kipchak Languages, (Turcologica 67). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.

9. Çeremisov, K. M. (1951). Buryat-Mongolsko-Russkiy Slovar’. Moskva: Gosudarstvennoe Izdatelstvo Inostrannıx i Natsionalnıx Slovarey.
10. Çetin, E. (2022). Türkçe Sözlük’ün 1945-2011 Baskılarında Moğolca Sözcüklerin Durumu ve Oyulga Sözcüğü Hakkında. Türkçe ve Moğolca Çalışmaları Sempozyumu: Sir G. Clauson ve Talat Tekin’in Katkıları, 28-29 Kasım 2022 Bildiriler (Yayına Haz. Mehmet Ölmez, Tümer Karaayak). İstanbul: 79-101.
11. Çiçek, S. E., (2015). Kıpçak Sözlüklerindeki Moğolca Unsurlar. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 63(1), 49-98.
12. Çulha, T. (2024). Karaycada Yer Alan Moğolca Alıntılar Üzerine 1. Türk Dilleri Araştırmaları, Doğumunun 60. Yılında Yong-Sŏng Li Armağanı, 34(2): 203-214.
13. Doerfer, G. (1963-1975). Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen, I-IV. Wiesbaden.
14. Domiy, T. (2023). Uygur-Moğol Harfli Moğol Dili Yadigârları (13.-16. Yüzyıllar) Giriş, Yazıçevrimi ve Kaynaklar (Mongolian Monuments in Uighur-Mongolian Script (XIII-XVI Centuries) Introduction, Transcription and Bibliography. (Katkıda Bulunan: Tsetsegdari Gurragçaa), (Çev. Mehmet Ölmez, Ganjidmaa Chimeddorj). İÜ Moğol Çalışmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayını, Ankara: Bilge Su.
15. Eren, H. (1999). Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü (2. Baskı). Ankara: Bizim Büro Basım Evi.
16. Grønbech, K. (1942). Komanisches Wörterbuch, Türkischer Wortindex zu Codex Cumanicus. Kopenhagen: Einar Munksgaard.
17. Güner G. (2013). Kıpçak Türkçesi Grameri. İstanbul: Kesit Yayınları.
18. Haenisch, E. (1939). Mangḥol un Niuca Tobca’an (Yüan-ch‘ao pi-shi), Geheime Geschichte der Mongolen, Teil II: Wörterbuch. Leipzig.
19. İnan, A. (1953). XIII-XV. Yüzyıllarda Mısır’da Oğuz-Türkmen ve Kıpçak Lehçeleri ve “Halis Türkçe”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı- Belleten, C 1: 53-71.
20. Kara, G. (1990). Zhiyuan Yiyu: Index Alphabétique des mots Mongols. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, 44(3): 279-344.
21. Kaya, H. (2018). Harezm-Altın Ordu Sahası Metinlerinde Moğolca Söz Varlığı I. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türkoloji Dergisi, 22(1): 116-129.
22. Khabtagaeva, B. (2009). Mongolic Elements in Tuvan (Band 81). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
23. Khairullah, H. L. (2015). Et-Tuhfetü’z-Zekiyye Fi’l-Luġati’t-Türkiyye Çeviri-Fiil İncelemesi. (Doktora Tezi). Yıldız Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
24. Kincses-Nagy, É. (2018). Mongolic Copies in Chaghatay. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
25. Knüppel, M. (2009). Noch Einmal zu den mongolischen Lehnwörtern im Komanischen, Turcica, (Volume 41): 353-361. doi: 10.2143/TURC.41.0.2049300.
26. Kowalewski, J. É. (1846). Dictionnaire Mongol-Russe-Français, tome deuxième. Kasan: Imprimerie de L’Université.
27. Lessing, F. D. (1960). Mongolian-English Dictionary. Berkeley and Los Angeles: University of California Press.
28. Lessing, F. D. (2003). Moğolca-Türkçe Sözlük (Çev. Günay Karaağaç). 2 Cilt. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
29. Mostaert, A. (1968). Dictionnaire Ordos, Seconde Édition. New York-London: Johnson Reprint Corporation.
30. Ölmez, Z. (2015). Ali Şir Nevâyî’nin Eserlerindeki Moğolca Sözcükler -II-. Türk Dilleri Araştırmaları, (Festschrift für Uwe Bläsing). 25.2: 183-206.
31. Ölmez, Z. (2020). Ebulgazi Bahadır Han, Şecere-yi Terākime. Ankara: Türk Dil Kurumu.
32. Özyetgin, A. M. (2001). Ebū Ḥayyān Kitābu’l-İdrāk li Lisāni’l-Etrāk Fiil: Tarihî-Karşılaştırmalı Bir Gramer ve Sözlük Denemesi. Tengrim Türklük Bilgisi Araştırmaları Dizisi: 3. Ankara: Köksav.
33. Poppe, N. (1927-1928). Das mongolische Sprachmaterial einer Leidener Handschrift, Izvestiya Akademii Nauk SSSR. (Bulletin de l’Académie des Sciences de l’URSS). 1927-1928: 1009-1040, 1251-1274, 55-80.
34. Poppe, N. (1962). Die mongolischen Lehnwörter im Komanischen, Németh Armağanı. (Haz. Eckmann, J., Levend, A. S., Mansuroğlu, M.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi: 331-340.
35. Ramstedt, G. J. (1935). Kalmückisches Wörterbuch. Helsinki.
36. Räsänen, M. 1969. Versuch eines etymologischen Wörterbuchs der Türksprachen, Helsinki: Suomalais-Ugrilainen Seura.
37. Schönig, C. (2000). Mongolische Lehnwörter im Westoghusischen. (Turcologica 47). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
38. Śigi Ḥutuḥu: Mangḥol un Niuca Tobca’an (Yüan-ch‘ao pi-shi) Moğolların Gizli Tarihi Sözlük Kode’e 1240 Hans-Peter VIETZE - Herwig Zeuner MTER: Rückläufiges Wörterbuch zu Monghol un Niuca Tobca’an: Leipzig, 1969 ile birlikte Erich Haenish’ten Çeviren Mustafa S. KAÇALİN. Ankara: Türk Dil Kurumu.
39. Tekin, T. & Ölmez, M. (2003). Türk Dilleri -Giriş- (2. bs.). Yıldız Dil ve Edebiyat Dizisi: 2. İstanbul: Kitap Matbaası.
40. The Secret History of the Mongols. (2004). trans. Igor de Rachewiltz. I-II. Leiden: Brill.
41. Toparlı, R. (2003). Ed-dürretü’l mudiyye fi’l-lügati’t-Türkiyye. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
42. Toparlı, R., Çögenli, M. S., & Yanık, N. H. (1999). El-Kavânînü’l-Külliye Li Zabti’l-Lügati’t-Türkiyye. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
43. Toparlı, R., Çögenli, M. S., & Yanık, N. H. (2000), Kitâb-ı Mecmû-ı Tercümân-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
44. Vásáry, I. (2009). Mongol or Turkic? Notes on Bökevül, A Military and Court Official of the Turco-Mongolian Polities, The Early Mongols: Language, Culture and History Studies in Honor of Igor de Rachewiltz on the occasion of his 80th Birthday, Edited by Volker Rybatzki, Alessandra Pozzi, Peter W. Geier and John R. Krueger, Indiana University: The Denis Sinor Institute for Inner Asian Studies: 195-207.
45. Zajączkowski, A. (1954). Vocabulaire Arabe-Kıptchak de l’époque de l’Etat Mamelouk, Bulġat aş-Muştaq fi luġat at-Turk wa’l-Qıfçaq, II-éme partie, Le verbe. Warszawa.
46. Zajączkowski, A. (1958). Vocabulaire Arabe-Kiptchak de l’époque de l’Etat Mamelouk, Bulġat al- Muştaq fi luġat at-Turk wa’l-Qıfçaq, I-ère partie, Le nom. Warszawa.