Türk Halk Edebiyatında “Bir Dudağı Yerde Bir Dudağı Gökte” Motifi Üzerine Karşılaştırmalı Bir Değerlendirme

Öz

Motif, edebiyatta ve folklorda en küçük öge olsa da eserin dokusunu oluşturan önemli birimlerden biridir. Çalışmamızda genelde Anadolu halk masallarında mevcut olan Arap’a özgü olduğu düşünülen “bir dudağı yerde, bir dudağı gökte” olarak adlandırılan motif ele alınıp dünya halk edebiyatı örnekleriyle karşılaştırılacaktır. Diğer halkların folklor eserlerinde dudak dışında, çene ve diş gibi unsurların kullanıldığı da görülmektedir. Adı geçen motif S. Thompson’un ve A. Aarne’nin kataloglarında yer almamasına rağmen Avrasya’nın pek çok bölgesinde tespit edilmiştir. “Bir dudağı yerde bir dudağı gökte” kadim motifi genelde bilinen Arap figürü hariç diğer halklarda ve Türk topluluklarında kurt, ejderha, dev anası, dev kızı, kocakarı ve yeraltı varlıkları olmak üzere çeşitli temsilcilere hastır. Bunların isimleri hangileri olursa olsun hepsi olumsuz niteliklere sahiptir. Slav, Rumen, bazı İran ve Kafkasya halklarında “bir dudağı yerde bir dudağı gökte” özelliği sıkça uçan yılan ya da başka bir deyişle ejderhaya ait olduğu görülmektedir. İlk örneklerine Hz. Musa ile ilgili anlatılan rivayetlerde, Eski Ahit’te, kadim Ugarit ve Hint metinlerinde rastlanmaktadır. Çalışmaya konu edilen motif için mitolojik metinlerin yanı sıra halk masalı, halk hikâyesi, kahramanlık destanı gibi anlatı türleri incelenecektir.

Anahtar Kelimeler

• Bir dudağı yerde bir dudağı gökte
• motif
• Türk halk edebiyatı
• masal

A Comparative Evaluation of the Motif “One Lip on the Ground, One Lip in the Sky” in Turkic Folk Literature

Öz

Although the motif is the smallest element in literature and folklore, it is one of the important units that form the texture of the work. In our study, the motif called “one lip on the ground, one lip in the sky”, which is generally found in Anatolian folk tales and is thought to be specific to Arabs, will be discussed and compared with examples of world folk literature. It is also seen that elements such as jaw and teeth are used in addition to lips in folklore works of other peoples. Although the mentioned motif is not included in the catalogs of S. Thompson and A. Aarne, it has been detected in many regions of Eurasia. Apart from the generally known Arab figure, the ancient motif of “one lip on the ground, one lip in the sky” is specific to various representatives such as wolf, dragon, giant mother, giant daughter, old woman and underground beings in other peoples and Turkic communities. Regardless of their names, they all have negative characteristics. In Slavic, Romanian, some Iranian and Caucasian peoples, the feature of “one lip on the ground, one lip in the sky” is frequently seen to belong to a flying snake or, in other words, a dragon. Its first examples are encountered in the narratives told about Prophet Moses, in the Old Testament, ancient Ugarit and Indian texts. In addition to mythological texts, narrative genres such as folk tales, folk stories, and heroic epics will be examined for the motif in question.

Anahtar Kelimeler

• One lip on the ground
• the other in the sky
• motif
• Turkic folk literature
• folktale.

Kaynakça

1. Afanasyev, A.N. (1957). Narodnıye russkiye skazki. T.1.Leningrad: Goslitizdat.
2. Armyanskiye Narodnıye Skazki (1933). Moskova-Leningrad: Academia.
3. Bars, M. (2017). Türk Destanlarında Mağara Kültü Üzerine Bir Değerlendirme. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10 (52). 75-82.
4. Basilov, V.N (1990). Mifologiçeskiy slovar. “Pari” maddesi. Moskova: Sovetskaya entsiklopediya.
5. Beryozkin, Yu.Ye. “Bölgelere Göre Folklorik-Mitolojik Motiflerin Yayılması ve Tematik Sınıflandırılması” Kataloğu. https://www.ruthenia.ru/folklore/berezkin/ (Erişim Tarihi: 23.12.2024).
6. Boratav, P.N. ve Eberhard, W. (1951). The Negro in Turkish Folklore. The Journal of American Folklore, 64(251), 83–88.
7. Boratav, P.N. (2009). Zaman Zaman İçinde. Ankara: İmge Kitabevi.
8. Borovkov, A.V. (1938). Skazki narodov vostoka. Moskova-Leningrad: İzdatelstvo Akademii Nauk SSSR.

9. Bozkurt, N. (2007). TDV İslâm Ansiklopedisi. “Peri" maddesi. https://islamansiklopedisi.org.tr/peri (Erişim tarihi: 24.03.2025).
10. Butanayev, V.Ya. (2003). Burhanizm türkov Sayano-Altaya. Abakan: İzdatelstvo Hakasskogo gosudarstvennogo universiteta im. N.F. Katanova.
11. Cosquin, E.G (1922). Études Folkloriques. Recherches sur les migrations des contes populaires et leur point de départ. Paris : Édouard Champion.
12. Curtin, J. (1890). Myths and Folk-Tales of the Russians, Western Slavs, and Magyars. London: Sampson Low, Marston, Searle & Rivington.
13. Çelebi, S. (2019). Mevidü'n-Nebî (Vesîletü’n-Necât). Hazırl. İ. Kadioğlu. Ankara: Sonçağ Akademi.
14. Çetin, İ. (1997). Türk Edebiyatında Hz. Alî Cenknâmeleri. Ankara: Kültür Bakanlığı yayınları.
15. Dedes, Y. (1996). Battalname. Yayl. Şinasi Tekin, Gönül Alpay Tekin. Harvard Üniversitesi Yakın Doğu Dilleri ve Medeniyetleri Bölümü.
16. Dmitriyev, N.K. (1967). Turetskiye narodnıye skazki. Moskova: Nauka.
17. Duvakin, Y.N (2023). Teleutskiy folklor. Sost., vstup. st., zapis, normaliz. Tekstov, per., komment. D.A.
18. El-Beyzâvî, El-Kâdî Nâsırüddîn (1988). Envârü‟t-Tenzîl ve Esrârü‟t-Te‟vîl. thk. Muhammed Abdurrahman Mar’aşlî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’lArabî.
19. Funka. Otv. Red. A.V. Dıbo. Moskova: İEA RAN. Retsenziya na knigu. İzvestiya Rossiyskoy Akademii Nauk. (6) 117-122.
20. Erbaş, A. (2000). TDV İslâm Ansiklopedisi “İfrit” maddesi. https://islamansiklopedisi.org.tr/ifrit (Erişim Tarihi: 24.03.2025).
21. Eski Ahit (72: 9-9). https://ekzeget.ru/bible/psaltir/glava-72?verse=9:9-9/ (Erişim Tarihi: 17.02.2025).
22. Funk, D.A. (2020). Teleutskiy folklor. Moskova: İEA RAN.
23. Günay, U. (1983). Türk masallarında geleneksel ve efsanevî yaratıklar. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 1(1). 21-46.
24. Hakasça-Rusça Sözlük (2006). “Moos” maddesi. Novosibirsk: Nauka.
25. İbn Kesîr, İmâdüddîn Ebi’l-Fidâ İsmail Ed-Dımeşkî (2022). Tefsîru’l-Kur’âni’l-‘Azîm. Ankara: Erkam Yayınları.
26. İvan-Krestnyanskiy Sın İ Çudo-Yudo (1963). Karelskoye knijnoye izdatelstvo.
27. Kaskabasov, S. (2014). Folklornaya proza kazahov. T.3. Astana: Foliant.
28. Kaya, D. (2020). Türk Dünyası Ansiklopedik Türk Halk Edebiyatı Kavramları ve Terimleri Sözlüğü. 4. Baskı. Ankara: Akçağ Yayınları.
29. Kınal, F. (1963). Ugarit Krallarının Tarihi. Tarih Araştırmaları Dergisi. 8 (14). 1-15.
30. Koroglı, H.G. (1991). Şasenem i Garıp, Kasım-oglan i drugiye turkmenskiye narodnıye povesti. Moskova: Şçüka.
31. Köse, N. (1994). Sevdiğini Yenerek Alan Genç Kız Motifi ve Türk Halk Hikâyeleri. Milli Folklor. 3 (23). 24-30.
32. Kremnitz, M. (1882). Rumänische Märchen. Leipzig: Wilhelm Friedrich.
33. Kunos, İ. (1901). Turkish Fairy Tales And Folk Tales. London: A.H. Bullen.
34. Lebedev, N.F. (1954). Turkmenskiye narodnıye skazki Marıyskogo rayona. Moskova-Leningrad: İzdatelstvo AN SSSR.
35. Mahabharata (1987). Kniga tretya, lesnaya. Aranyakaparva. Pamyatniki pismennosti Vostoka LXXX. Moskova: Nauka.
36. Neklüdov, S. YU. (2004). Yazık kulturı. Semantika i grammatika. Moskova: İndrik.
37. Nesir Edda (Mladşaya Edda) (1970). Leningrad: Nauka.
38. Osmanova, G.Z. (2021). Mifologiçeskoye prostranstvo v epose “Kniga moyego deda Korkuta”. Vestnik Severo-Vostoçnogo federalnogo universiteta imeni M.K. Ammosova. № 3. 35-42.
39. ParpulovA, L. (1976). Зa съдържанието термина мотив във фолклористика. Бъолгарски фол Kн. 3-4.
40. Propp, V. Ya. (1985). Masal Biçimbilimi. İstanbul: Kent Basımevi.
41. Putilov, B.N. (1975). Motiv kak süjetoobrazuyuşiy element: Tipologiçeskiye issledovaniya po folkloru. Sbornik statey pamyati V.Ya. Proppa. Moskova: Nauka. 141-155.
42. Râzî, Fahruddîn Ebû Abdillah Muhammed B. ÖMER (1989). Mefâtîhu’l-Gayb. Ankara: Akçağ Yayınları.
43. Sarpkaya, S. (2014). Türkiye Sahası Masal ve Efsanelerinde Demonolojik Varlıklar. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
44. Siyavuşgil, S.E. (1941). “Karagöz. Psiko-Sosyolojik Bir Deneme”. İstanbul: Maarif Matbaası.
45. Sırf, V.İ. (2013). Gagauzskaya narodnaya voşebnaya skazka. Sankt-Petersburg: İzdatelstvo Russkoy hristianskoy gumanitarnoy akademii.
46. Stebleva, İ.V. (2002). Oçerki po turetskoy mifologii. Moskova: Vostoçnaya literatura RAN.
47. Suyûtî, Celaleddin (2013). Ed-Dürrü’l-Mensûr Fi’t-Tefsîri Bi’l-Me’sûr. İstanbul: Ocak Yayıncılık.
48. Şalıgina, S.G. (2012). Ponyatiye «motiv» i yego interpretatsiya v literatüre i muzıke. Sotsialno-ekonomiçeskiye yavleniya i protsessı. (1). 250-254.
49. Taberî, Ebu Ca‘Fer Muhammed B. Cerîr (2024). Câmi‘u’l-Beyân ‘an Tefsîr-i Âyi’l-Kur’ân: Tefsîru’t-Taberî. İstanbul: Beka Yayınları.
50. Şifman, İ.Ş. (1999). O Ba’lu. Ugaritskiye poetiçeskiye povestvovaniya. Pamyatniki pismennosti Vostoka CV 2. Moskova: İzdatelskaya firma “Vostoçnaya literatura RAN”.
51. Teneşev, E. Ya. (1964). Salarskiye tekstı. Moskova: Nauka.
52. Tezel, N. (1971). Türk Masalları. C.2, Ankara: Milli Eğitim Basımevi.
53. Thompson, S. (1955). Narrative motif-analysis as a folklore method. Folklor Fellow Communication. N. 161. Suomalainen Tiedeakatemia-Academia Scientiarum Fennica.
54. Thompson, S. (1977). The Folktale. University of California Press.
55. Veselovskiy, A.N. (1913). Sobraniye soçineniy. Poetika süjeta. T.2. Vıp.1. Sankt-Petersburg. İmperatorskaya Akademiya Nauk.
56. Yücel, A. (1998). Masallarda Dev ve Yaratılış Destanındaki Benzerleri. Milli Folklor. 10 (39), s. 38-45.
57. Zeynallı, H. (1935). Azerbaycanskiye türkskiye skazki. Moskova: Academia.