Taşlıcalı Yahyâ’nın Şâh u Gedâ Mesnevisinde Aşk ve Âşığın Hallerinin Suç ve Ceza Bağlamında Değerlendirilmesi

Yıl 2026, Cilt: 36 Sayı: 1, 305 - 320, 19.01.2026

Mehmet Ulucan

https://doi.org/10.18069/firatsbed.1666930

Öz

Klasik Türk şiiri, belirli prensipler çerçevesinde şekillenmiş, duygu ve düşünceler ortak metaforlar aracılığıyla ifade edilmiş bir şiir geleneğidir. Âşıkların/şairlerin yaşadığı hâller, dünyanın düzeni ve insanın varoluş imtihanları, belirli kurallar ve kaideler doğrultusunda ele alınmıştır. Bu anlayış içinde suç ve ceza kavramları, adaletin sağlanması, otoritenin korunması ve bireyin eylemlerinin değerlendirilmesi açısından önemli bir yer tutmaktadır. Suç, kimi zaman ilahi iradeye aykırı bir durumu, kimi zaman dünyevi otoriteye yönelik bir ihlali ifade etmesi bakımında dikkat çekmektedir. Cezalandırma ise var olan düzenin sürekliliğini sağlama, bireyi ve toplumu belirli bir sistemin içinde tutma işlevini yerine getirmektedir. Klasik Türk şiirinde suç ve ceza kavramları, çoğunlukla aşk, iktidar ve tekâmül bağlamında ele alınarak bireyin karşılaştığı sınavlar içinde anlam kazanır. Aşk yolunda yaşanan zorluklar ve imtihanlar, yönetime dair çatışmalar, toplumsal kuralların ihlali, cezalandırma kavramını farklı biçimlerde şekillendirir. Bu durum, edebî metinlere, daha geniş bir adalet anlayışının yansıtılmasını sağlar. Suç ve ceza kavramlarının mesnevilerde işleniş biçimi, dönemin yönetim anlayışı ve toplumsal değerlerle doğrudan ilişkilidir. Cezalandırma, adaletin tesis edilmesi, otoritenin gücünün ve toplumsal normların vurgulanması açısından belirleyici bir unsurdur. 16. yüzyıl şairlerinden Taşlıcalı Yahya da suç ve ceza kavramlarını farklı yönleriyle ele alarak adalet, otorite ve bireyin eylemleri arasındaki ilişkiyi ortaya koymuştur. Bu makalede, Taşlıcalı Yahya’nın, Şâh u Gedâ mesnevisinde suç ve cezanın nasıl değerlendirildiği ele alınmıştır

Anahtar Kelimeler

Taşlıcalı Yahya , Mesnevi , Şâh u Gedâ , Aşk , Suç

Evaluatıon of Love and Lover’s State in the Mesnevı of Shâh u Gedâ By Taşlıcalı Yahya in The Context of Crıme and Punıshment

Öz

Classical Turkish poetry is a tradition of poetry that is shaped within the framework of certain principles and in which feelings and thoughts are expressed through common metaphors. The states experienced by lovers/poets, the order of the world and the tests of human existence are addressed in line with certain rules and regulations. Within this understanding, the concepts of crime and punishment have an important place in terms of ensuring justice, protecting authority and evaluating the actions of the individual. Crime sometimes draws attention in terms of expressing a situation contrary to divine will and sometimes a violation of worldly authority. Punishment, on the other hand, fulfills the function of ensuring the continuity of the existing order and keeping the individual and society within a certain system. In classical Turkish poetry, the concepts of crime and punishment are mostly addressed in the context of love, power and evolution and gain meaning within the tests that the individual faces. Difficulties and tests experienced on the path of love, conflicts regarding governance, violation of social rules shape the concept of punishment in different ways. This situation allows a broader understanding of justice to be reflected in literary texts. The way the concepts of crime and punishment are handled in the mesnevis is directly related to the administrative understanding and social values of the period. Punishment is a determining factor in terms of establishing justice, emphasizing the power of authority and social norms. One of the 16th century poets, Taşlıcalı Yahya, also addressed the concepts of crime and punishment from different aspects and revealed the relationship between justice, authority and the actions of the individual. This article examines how crime and punishment are evaluated in Taşlıcalı Yahya’s mesnevis, Şâh u Gedâ.

Anahtar Kelimeler

Taşlıcalı Yahya , Mesnevi , Shah u Geda , Love , The Crime

Kaynakça

• Aksoyak, İ. H. (2018). XVI. Yüzyıl Türk Edebiyatı. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
• Aktulga G. S. (2022). Küllî Aşkın Merkezinde Mecâzî Aşkın Simge Olması: Mevlânâ Örneği. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 11(4), s. 2122-2137.
• Akün, Ö. F. (1994). Divan Edebiyatı. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. IX, TDV Yayınları, İstanbul.
• Alp, G. (2018). Tasavvuf ve Klasik Şiirimiz. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, Cilt 1, S. 1, s. 415-418.
• Arık, F. Ş. (1995). Eski Türk Ceza Hukukuna Dair Notlar 1 Suçlar ve Cezalar. Tarih Araştırmaları Dergisi, s.1-50.
• Avcı, M. (2018). Osmanlı Ceza Hukuku -I- Genel Hükümler. Ankara: Adalet Yayınevi.
• Çavuşoğlu, M. (1983). Yahyâ Bey Divânından Örnekler. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Dursun, A. (2016). Türk Halk Hukuku. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Ercan, İ. (2009). Ceza Hukuku. İstanbul: İkinci Sayfa Yayınları.
• Gönel, H. (2010). Divan Şiirinde Sevgiliye Dair. Turkish Studies, International Periodical For The Languages, Literature And History Of Turkish Or Turkic, Volume 5/3, s.208-222.
• Harmancı, M. E., Tanrıbuyurdu, G. (2023). Taşlıcalı Yahyâ Şâh u Gedâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı: E-kitap.
• Kalpaklı, M. (1999). “Divan Şiirinde Aşk” Osmanlı Divan Şiiri Üzerine Metinler. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Kaplan, M. (2007). Tip Tahlilleri: Türk Edebiyatında Tipler. İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Kılıçarslan, O. (2020). Divanı Yakmak: Klasik Türk Şiiri Şairlerinin Şiir Üzerine Değerlendirmeleri. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 67, (Ocak-January 2020). s. 165-186.
• Köksal, M. F. (1997). “Tahkiyeli Bir Eser Olarak Taşlıcalı Yahyâ’nın Şâh u Gedâ Mesnevîsi”, Türklük Bilimi Araştırmaları (Prof. Dr. Kaya Bilgegil Armağanı). S. 5, s. 245-282.
• Sağlam, A. (2016). Taşlıcalı Yahyâ Bey ve Hamse’si. (Doktora Tezi). Dicle Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ortaöğretim Sosyal Alanlar Eğitimi Ana Bilim Dalı Türk Dili ve Edebiyatı Eğitimi Bilim Dalı. Diyarbakır.
• Şentürk, A. A. (2016). Osmanlı Şiiri Kılavuzu. İstanbul: Osmanlı Edebiyatı Araştırmaları Merkezi.
• Üzülmez, İ. Koca, M. (2020). Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler. Ankara: Seçkin Yayınevi.
• Yağar, A. S. (2023). Klâsik Türk Şiirinin Sevgili Tipi Etrafındaki Görüş, Tartışma ve Eleştiriler Üzerine Bir Değerlendirme. Edebî Eleştiri Dergisi, C. 7, S. 1, s. 46-58.
• Yılmaz, K. (2015). Bir Nazire Örneği Olarak Taşlıcalı Yahyâ’nın Gülşen-i Envâr’ı. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S. 21, s.107-126.
• Yoldaş, K. (1993). Taşlıcalı Yahyâ Bey Şâh u Gedâ (İnceleme-Metin). (Yüksek Lisans Tezi). İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Eğitimi Anabilim Dalı. Malatya.