İbn Haldun’un Tarih Anlayışı Üzerinden Tarih’l İber ve Sebük Tegin

Yıl 2026, Cilt: 36 Sayı: 1, 321 - 331, 19.01.2026

Sezgin Güçlüay , Mahmut Keskin

https://doi.org/10.18069/firatsbed.1679442

Öz

Mukaddime eseriyle ilmi disiplin oluşturduğu kabul edilen İbn Haldun hakkında yazılanlar çelişkili ifadeler içermektedir. Bazı kaynaklarda tarihçi ve müellifler İbn Haldun’u ilmi ve şahsi olarak överken, bazı kaynaklar ise onu makam hırsıyla dolu ve devlet yönetiminde itibar görmek için her şeyi göze alabilecek bir şahsiyet olarak tanıtmaktadır. İbn Haldun’un özellikle şahsı hakkında zıt yönde farklı malumatlara rağmen onun ilmi yönü hakkında, önemli bir düşünür ve Mukaddime eserinin önemli bir eser olduğu noktasında herkes hemfikirdir. İbn Haldun Mukaddime eseriyle, tarih felsefesici, umran/sosyoloji biliminin kurucusu ve İslam dünyasında “neden-nasılcı” tarih anlayışının tesis edilmesini gerçekleştirmiştir. Ancak teorik nazariyelerinin pratik sahada en önemli temsilcisi konumunda olan Kitabu’l-İber eserinin dünya tarihi niteliği taşıyan bölümlerinin bilinmemesi bilim dünyası için bir kayıptır. Arap aşiretlerinin ve devletlerinin başlangıçtan günümüze kadar olan süreci anlatan ikinci bölümde kendi zamanına kadar tesis edilen Rum, Pers, Yunan devletlerinin tarihini aktarmış ve Gazneliler’ i de bu başlık altında anlatmıştır. İbn Haldun, Kitabu’l-İber adlı eserinde tarihin önemli bir dönemini içine alan Türk ve İslam tarihinin önemli temsilcilerinden biri olan Gazneli Devleti ve özellikle bu devletin kurucusu olan Sebük Tegin hakkında önemli bilgiler vermektedir. Bu çalışmamızda İbn Haldun’ un Sebük Tegin hakkında naklettiği bilgiler, zaman zaman dönemin başka kaynaklarında geçen bilgilerle karşılaştırılarak ele alınmaktadır.

Anahtar Kelimeler

İbn Haldun , Mukaddime , Kitabu’l-İber , Gazneliler , Sebük Tegin.

Ibn Khaldun's Understanding of History Through Tarikh al-Ibar and Sebuktegin

Öz

It is accepted that Ibn Khaldun established a scientific discipline with his work Muqaddimah, yet the literature on him contains contradictory statements. While some sources praise Ibn Khaldun both intellectually and personally, others portray him as an individual driven by ambition and willing to do whatever it takes to gain prestige in state administration. Despite the contrasting information regarding his personality, there is a consensus on his intellectual stature and the significance of the Muqaddimah as a work of great importance. With this work, Ibn Khaldun laid the foundations for the philosophy of history, founded the science of 'umrān' (sociology), and contributed to the development of a “cause-and-effect” approach to history within the Islamic world.
However, it is a loss for the scholarly community that the world-historical sections of his work Kitāb al-'Ibar, which represents the practical application of his theoretical frameworks, remain relatively unknown. In the second part of this work, where he discusses the historical development of Arab tribes and states up to his own time, Ibn Khaldun also includes accounts of major empires such as the Romans, Persians, and Greeks, and under this category, he also addresses the history of the Ghaznavids.
In Kitāb al-‘Ibar, Ibn Khaldun provides significant information about the Ghaznavid state, one of the prominent representatives of Turkish and Islamic history, and particularly about its founder, Sebük Tigin. In this study, the information transmitted by Ibn Khaldun regarding Sebük Tigin is examined and compared at times with data found in other contemporary sources.

Anahtar Kelimeler

Ibn Khaldun , Muqaddimah , Ghaznavids , Sebük Tegin. , Kitabu

Kaynakça

• Azme, A. (2000). İbn haldun, Riyad er-reis li’l-kutub ve’n-neşir.
• Cüzcani, O. (2020). Tabakatı nâsıri gazneliler, selçuklular, atabeglikler ve harzemşahlar (Erkan Göksu Çev.). Türk Tarih Kurumu.
• Günaltay, M. Ş. (1991), İslam tarihinin kaynakları tarih ve müverrihler, Endülüs yayınları.
• Göksu, E. (2011). Alptegin köle pazarından gazne tahtına, Türk Dünyası Araştırmaları (191). 97-116.
• İbn Abidin, M. E. (1966). Haşiyetü reddi’l-Muhtar ale durri’l-muhtar (4.), Mektebetü ve şeriketü mustafa el-babi el-halebi.
• İbn Esir, A. (1997). El-Kamil fi’t-tarih, Daru’l-Kutubi’l-arabi.
• İbn Hacer, A. (1997). Rafu’l-ibsâr an kudâti’l-Mısır (1). Mektebetü’l-Hanci.
• İbn Haldun, A. (1979). Et-Tarif bi-ibn haldun ve rıhletuhu garben ve şarkan, Daru’l-Kitabi’l-Lübnani.
• İbn Haldun, A. (2008). Süleyman Uludağ (Ed.), Mukaddime (1.). Dergah yayınları.
• İbn Haldun, A. (2011). Kitâbü’l-ʿİber (Kitâbü Tercemâni’l-ʿİber) ve Dîvânü’l-Mübtedeʾ ve’l-Ḫaber Fî Eyyâmi’l-ʿArab ve’l-ʿAcem ve’l-Berber ve Men-Âs̱arahüm Min-Ẕevi’s-Sulṭâni’l-Ekber (1, 3, 4.). Daru ibn hazm.
• İbn Hümam, M. (1970). Feth’u-kadir ale’l-Hidaye fi şerhi bidayeti’l-mübtedi (5.). Mektebetü ve şeriketü mustafa el-babi el-halebi.
• İnan, M. A. (1933), İbn haldun, hayatuhu ve turasuhu’l-fikri, Matbaatü Daru’l-Kutubu’l-Mısriyye.
• Mirhand, M. (2021). Ravzatu’s-safâ mulûk-i gazneviyye (Erkan Göksu Çev). Kronik Kitap (1523).
• Öz, E. (2022). 1348 Veba Salgını ve İbn Haldun Üzerindeki Etkileri, FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi (20), 181-208.
• Sebüktegin (1975). Pendname (Erdoğan Merçil Çev.). İstanbul üniversitesi edebiyat fakültesi yayınları (977).
• Türkmâni, U. A. (2007). Tarihu’l-etrak ve’t-türkman, Daru’l-irşad li’n-neşri.
• Utbî, M. (2004). El-Yemînî fi şerhi ahbâri’s-sultan yeminü’d-devle ve eminü’l-mille mahmud el-gaznevi, Daru’t-Tali li’t-Tıba’a ve’n-Neşri.
• Ziya, H., Fahri, Z. (1940). İbn Haldun, Kanaat Kitabevi.