Beşar Esad’ın Yargılanabilirliği: Ulusal ve Uluslararası Hukuk Perspektifinden Bir Değerlendirme

Öz

2024’ün son ayı, Suriye için bir dönüm noktası olmuş; son on üç yılı iç savaşla geçen ve toplamda elli üç yılı bulan Esadlar dönemi sona ermiştir. Bu gelişmeyle Suriye, yeniden yapılanma dönemine girmiştir. Bu dönem, hem ulusal hem de uluslararası hukuk bakımından çok yönlü bir yeniden yapılandırmayı gerekli kılmaktadır. Ulusal düzeyde, geçiş sürecinin meşruiyeti ve sürdürülebilirliği açısından demokratik seçimlerin düzenlenmesi, hukukun üstünlüğüne dayalı bir yönetim sisteminin kurulması, kamu kurumlarının yeniden yapılandırılması ve toplumsal barışın tesis edilmesi öncelikli hedeflerdir. Uluslararası düzeyde ise Suriye’nin uluslararası toplum nezdindeki temsiliyetinin yeniden sağlanması ve dış ilişkilerinin kurumsal temeller üzerine inşa edilmesi büyük önem taşımaktadır. Bu sürecin en kritik unsurlarından biri, Beşar Esad ve rejiminin üst düzey yetkililerinin Suriye halkına karşı işledikleri ağır suçlardan ötürü yargılanmasıdır. Bu bağlamda çalışmanın amacı, bu yargılamanın gerçekleştirilmesi için ulusal ve uluslararası hukuk mekanizmalarını incelemek ve Esad’ın yargılamasını mümkün kılacak hukuki ve siyasi süreçleri değerlendirmek ve bu süreçte karşılaşılan engellerin aşılmasına dair somut öneriler sunmaktır.

Anahtar Kelimeler

• Beşar Esad
• Suriye
• Uluslararası Hukuk

The Justiciability of Bashar al-Assad: An Assessment from the Perspective of National and International Law

Öz

The last month of 2024 was a turning point for Syria; the Assad regime, which had spanned thirteen years of civil war and fifty-three years in total, came to an end. With this development, Syria entered a process of reconstruction. This period necessitates a multifaceted restructuring in terms of both national and international law. At the national level, the priority goals for the legitimacy and sustainability of the transition process are to organize democratic elections, establish a system of governance based on the rule of law, restructure public institutions and establish social peace. At the international level, it is of great importance to re-establish Syria's representation in the international community to build its foreign relations on institutional foundations. One of the most critical elements of this process is the trial of Bashar Assad and senior regime officials for the serious crimes they committed against the Syrian people. In this context, the aim of the study is to examine the national and international legal mechanisms for the realization of this trial, to evaluate the legal and political processes that will make Assad's trial possible, to present concrete suggestions for overcoming the obstacles encountered in this process.

Anahtar Kelimeler

• Bashar al-Assad
• Syria
• International Law

Kaynakça

1. Akhtar, Z. (2023). Universal Jurisdiction, Jus Cogens, and Suppression Conventions in the Aftermath of Lockerbie. African Journal of International and Comparative Law. 31(4), 478-498.
2. Aksar, Y. (2017). Teoride ve Uygulamada Uluslararası Hukuk II. Ankara: Seçkin Yayınları.
3. Alexis, S. (2019). Prospects for Justice and Accountability in Syria. Augsburg Honors Review. 12(1), 89-122.
4. Al-Hassani, H. H. K. (2024). The Role of the International Criminal Court in criminalizing Israeli attacks on the Palestinian People. Social Sciences and Humanities, 1(1), 182–197.
5. Alptekin, H. (2024, 13 Aralık). Suriye'de Rejim Karşıtı Muhalifler Nasıl Kazandı?. Erişim adresi https://www.aa.com.tr/tr/analiz/suriyede-rejim-karsiti-muhalifler-nasil-kazandi/3423673
6. Ambos, K. (2016). Treatise on International Criminal Law: Volume III: International Criminal Procedure. UK: Oxford
7. Amnesty International, (2017, 7 Şubat). Suriye: Soruşturmalar Saydnaya Cezaevi'ndeki Gizli Toplu Asma ve İmha Etme Uygulamasını Ortaya Çıkardı. Erişim adresi https://www.amnesty.org.tr/icerik/suriye-sorusturmalar-saydnaya-cezaevindeki-gizli-toplu-asma-ve-imha-etme-uygulamasini-ortaya-cikardi
8. Amnesty International. (2017). Uluslararası Af Örgütü Raporu 2017/18 Dünyada İnsan Haklarının Durumu. Erişim adresi https://www.amnesty.org.tr/uploads/files/2017%E2%80%99den%202018%E2%80%99e%20D%C3%BCnyada%20%C4%B0nsan%20Haklar%C4%B1n%C4%B1n%20Durumu.pdf

9. Association of Detainees and Missing Persons of Sednaya Prison ADMSP. (2023) .Buried in Silence Mechanisms of Homicide and Disappearance at Tishreen Military Hospital 2011-2023. Erişim adresi https://www.admsp.org/wp-content/uploads/2023/10/BURIED-IN-SILENCE.pdf
10. Azarkan, E. (2003). Uluslararası Hukukta İnsanlığa Karşı Suçlar. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 52(3), 275-297.
11. Beşar Esad'ın Düşmesi Dünya İçin Ne Anlama Geliyor? (2024, 10 Aralık). Erişim adresi https://www.bbc.com/turkce/articles/cn4xzk4vvyno
12. Bishara, A. (2022). Syria 2011–2013: Revolution and Tyranny before the Mayhem With a Critical Account of Developments Since 2013, London:I.B. Tauris.
13. Block, J. (2003). Responsibility for Ordering a Crime Under the Jurisprudence of the Ad Hoc Tribunals for the Former Yugoslavia and Rwanda, Almanya: Springer.
14. BMGK, (S/RES/1593), Erişim adresi https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n05/292/73/pdf/n0529273.pdf.
15. BMGK, (S/RES/1970), Erişim adresi https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n11/245/58/pdf/n1124558.pdf
16. Cacciatori, M. (2019). The International Criminal Court, Sitting Heads of State Prosecutions, and the Paradox of the Balance of Power" British Journal of American Legal Studies, 8(3), 465-481.
17. Candan, T. ve Kayacan, D. N. (2023). Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin Rusya Federasyonu Devlet Başkanı Vladimir Putin Hakkında Tutuklama Kararı . Türk Alman Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 5(2), 971-1006.
18. Çeliköz, B. (2024). Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin Yapısı ve Bağlayıcılığı: Putin ve Netanyahu Kararları Çerçevesinde Bir İnceleme , Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 69, 163-169.
19. Chlögel, A. (1982). Geneva Red Cross Conventions and Protocols. Use of Force · War and Neutrality Peace Treaties (A–M): 181–191. https://doi.org/10.1016/B978-0-444-86234-1.50070-9
20. Christou, W. (2025, 6 Şubat). Defector who Exposed Assad’s Brutality Calls for Syria Sanctions to be Lifted. Erişim adresi https://www.theguardian.com/world/2025/feb/06/defector-who-exposed-assads-brutality-calls-for-syria-sanctions-to-be-lifted
21. Civil Rights Defenders. (2023). https://crd.org/wp-content/uploads/2023/11/QA-in-English-on-Arrest-Warrants-Issued-for-Syrias-President-al-Assad-and-Three-of-His-Associates-for-Complicity-in-War-Crimes-and-Crimes-Against-Humanity.pdf
22. Coco, A. (2022). 'Mistake of Law at the International Criminal Court and Other International Criminal Tribunals', The Defence of Mistake of Law in International Criminal Law: A Study on Ignorance and Blame, Oxford Monographs in International Humanitarian & Criminal Law, 116-192.
23. Cryer, R., Robinson, D. ve Vasiliev, S. (2019). An Introduction to International Criminal Law and Procedure. UK: Cambridge University Press.and Procedure. UK: Cambridge University Press
24. Daniela, A. ve Collins, C. (2019). Truth, Evidence, Truth: The Deployment of Testimony. Archives and Techinical Data in Domestic Human Rights Trials. Journal of Human Rights Practice, 13(1), 81-100.
25. Devereux, A. (2019). Accountability for Human Rights Violations in Syria: Reasons for Hope. Australian Journal of Human Rights, 25(3), 391-410.
26. Durmuş, İ. ve Sezer, F. (2024). Modern Dünyada Savaş Suçu ve Güç İlişkisi, İnsancıl Bir Bakış. Ombudsman Akademik, 2, 100-131.
27. Edwards, A. J. (2024). United Nations Human Rights Office of the Commissioner. Position Paper ofnthe United Nations Special Rapporteur on Torturenand Other Cruel, Inhuman or Degrading Treatment or Punishment. Erişim adresi https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/12/special-rapporteur-torture-documents-syrian-violations-icj-case
28. Erdal, S. (2010). Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin Ulus-Devlet Egemenliğine Etkisi. Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 18(1), 147-206.
29. European Center for Constitutional and Human Rights ECCHR. First Criminal Trial Worldwide on Torture in Syria Before a German Court. Erişim adresi https://www.ecchr.eu/en/case/first-criminal-trial-worldwide-on-torture-in-syria-before-a-german-court/
30. Geneva Convention. (1949). https://www.un.org/en/genocideprevention/documents/atrocity-crimes/Doc.33_GC-IV-EN.pdf.
31. Gülener, S. (2012). Çatışmacı Bir Geçmişten Uzlaşmacı Bir Geleceğe Geçişte Adalet Arayışı: Geçiş Dönemi Adaleti ve Mekanizmalarına Genel Bir Bakış. Uluslararası Hukuk ve Politika, 8(32), 43-76.
32. Gülener, S. (2014). Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Geçiş Dönemi Adaleti İlişkisi: Silahlı Çatışma Süreçlerine İlişkin Verilen Kararlar Üzerinden Bir Değerlendirme. Uluslararası İlişkiler, 11(41), 3-28.
33. Han, Y. C. (2022). Should German Courts Prosecute Syrian International Crimes? Revisiting the “Dual Foundation” Thesis. Ethics & International Affairs, 36(1), 37-63.
34. Hovell, D., ve Malagodi, M. (2024). Universal Jurisdiction: Law out of Context. The Modern Law Review. 87(6), 1480-1518
35. Human Rights Council. Situation of human rights in the Syrian Arab Republic. (S/17/2011). Erişim adresi https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/HRBodies/HRCouncil/CoISyria/ResS17_1.pdf
36. ICC. (2014). Declaration Accepting the Jurisdiction of the International Criminal Court. Erişim adresi https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/Palestine_A_12-3.pdf
37. ICC. (2014). The Prosecutor of the International Criminal Court, Fatou Bensouda, opens a preliminary examination in Ukraine. Erişim adresi https://www.icc-cpi.int/news/prosecutor-international-criminal-court-fatou-bensouda-opens-preliminary-examination-ukraine.
38. ICC. (2014). Ukraine Accepts ICC Jurisdiction Over Alleged Crimes Committed Since 20 February 2014. Erişim adresi https://www.icc-cpi.int/news/ukraine-accepts-icc-jurisdiction-over-alleged-crimes-committed-20-february-2014
39. ICC. (2021). Decision on the ‘Prosecution Request Pursuant to Article 19(3) For a Ruling on the Court’s Territorial Jurisdiction in Palestine’ Erişim adresi https://www.icc-cpi.int/court-record/icc-01/18-143
40. ICC. (2023). Situation in Ukraine: ICC judges issue arrest warrants against Vladimir Vladimirovich Putin and Maria Alekseyevna Lvova-Belova. Erişim tarihi https://www.icc-cpi.int/news/situation-ukraine-icc-judges-issue-arrest-warrants-against-vladimir-vladimirovich-putin-and
41. ICC. (2024). Situation in the State of Palestine: ICC Pre-Trial Chamber I rejects the State of Israel’s challenges to jurisdiction and issues warrants of arrest for Benjamin Netanyahu and Yoav Gallant. Erişim adresi https://www.icc-cpi.int/news/situation-state-palestine-icc-pre-trial-chamber-i-rejects-state-israels-challenges
42. İHH. 6 yıldan geriye kalanlar. (2017, 20 Mart). Erişim adresi https://ihh.org.tr/anlati/6-yildan-geriye-kalanlar İNSAMER İnsani ve Sosyal Araştırmalar Merkezi. (2017). Suriye’de İhlaller ve Halep Raporu. Erişim adresi https://www.insamer.com/tr/uploads/pdf/rapor-suriye-de-ihlaller-ve-halep-raporu.pdf International Center for Transitional Justice. What is Transitional Justice?. Erişim adresi https://www.ictj.org/what-transitional-justice
43. International Justice Resource Center. Universal Jurisdiction. Erişim adresi https://ijrcenter.org/cases-before-national-courts/domestic-exercise-of-universal-jurisdiction/
44. Jones, M. G. (2024, 19 Aralık). Suriye'nin devrik lideri Beşar Esad ve adamları için yargılama yolu açık mı?. Erişim adresi https://tr.euronews.com/my-europe/2024/12/19/suriyenin-devrik-lideri-besar-esad-ve-adamlari-icin-yargilama-yolu-acik-mi
45. Knoops, G. A. ve Desevedavy, A. (2024). International Criminal Court (ICC): The Role of the International Criminal Court in Developing International/Global Law: A Survey of ICC Decisions 2022–2023, in Giuliana Ziccardi Capaldo (ed.), The Global Community Yearbook of International Law and Jurisprudence 2023: Global Law, Politics, Ethics, Justice. New York: Oxford Academic, 437-454.
46. Kuran, S., Okur, D. A., Sarıbeyoğlu, M., ve Günel, R. V. (2014). Uluslararası Hukuk Temel Metinler. İstanbul: Beta Yayınları.
47. Langmack, F. J. (2023). Syrian State Torture on Trial. Journal of International Criminal Justice, 21(4), 871-875.
48. Mercan, M. H. (2010). Beşar Esad Dönemi Suriye Dış Politikası’nda Süreklilik ve Değişim, Akademik Orta Doğu, 4(2), 103-118.
49. Nollkaemper, A. (2011). National Courts and the International Rule of Law. Oxford: Oxford University Press Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons (OPCW). Reports for Syria. S/2295/2024; S/2254/2024; S/2186/2023; S/2020/2022; S/2017/2022; S/1902/2020; S/1901/2020; S/1731/2019; S/1645/2018 Erişim adresi. https://www.opcw.org/media-centre/featured-topics/opcw-and-syria
50. Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons (OPCW). Syria and the OPCW. Erişim adresi https://www.opcw.org/media-centre/featured-topics/opcw-and-syria
51. Özcan, E. E. (2021). Suriye İnsan Hakları Ağı, Esed Rejiminin Doğu Guta Katliamı Nedeniyle Yargılanmasını İstedi. Erişim adresi https://www.aa.com.tr/tr/dunya/suriye-insan-haklari-agi-esed-rejiminin-dogu-guta-katliami-nedeniyle-yargilanmasini-istedi/2341345
52. Özcanlı, B. (2023). Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin Roma Statüsü’ne Taraf Olmayan Devletlerin Vatandaşları Bakımından Yargı Yetkisi: Vladimir Putin Davası. MEF Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 2(2), 209-259.
53. Özkan, A. (2016). 21. Yüzyilda Evrensel Bir Yargı Kuruluşu Olarak Uluslararası Ceza Mahkemesi: Usul Kuralları, Yargılamalar ve Uluslararası Suçlar. Kastamonu Üniversitesi İİBF Dergisi, 12(2), 175-195.
54. Polizzi, M. (2022). Transitional Justice. Oxford Research Encyclopedia of International Studies, USA: Oxford University Press.
55. Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and Relating to the Protection of Victims of Non-International Armed Conflicts (Protocol II), of 8 June 1977. Erişim adresi https://www.un.org/en/genocideprevention/documents/atrocity-crimes/Doc.35_AP-II-EN.pdf Rome Statute of the International Criminal Court. Erişim Adresi https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/2024-05/Rome-Statute-eng.pdf
56. Sayed, A. (2024). Israel and the ICC: A Legal Scholar’s response to The Washington Post. Erişim adresi https://www.aljazeera.com/opinions/2024/12/2/israel-and-the-icc-a-legal-scholars-response-to-the-washington-post
57. Şensoy, A. A. (2024). Suriye’de Kaybedilen Yılların Ardından Muhalefetin Dirilişi. Erişim adresi https://turkiyearastirmalari.org/2024/12/06/yayinlar/yorum/suriyede-kaybedilen-yillarin-ardindan-muhalefetin-dirilisi/
58. Serdar, G. (2014). Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Geçiş Dönemi Adaleti İlişkisi: Silahlı Çatışma Süreçlerine İlişkin Verilen Kararlar Üzerinden Bir Değerlendirme, Uluslararası İlişkiler, 11(41), 3-28.
59. Shaw, M. N. (2018). Uluslararası Hukuk. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi.
60. Sterio, M. (2020). The International Criminal Court: Current Challenges and Prospect of Future Success . Case Western Reserve Journal of International Law, 52, 467-478.
61. Stover, E. ve Weinstein, H. V. (2004.) My Neighbour, My Enemy. Justice and Community in the Aftermath of Mass Atrocity. Cambridge, UK: Cambridge University Press.
62. Syrian Network for Human Rights, SNHR. (2020, 17 Temmuz). The Timeline of the 16 Vetoes Shows the Extent of the UNSC’s Terrible Failure to Protect Civilians and Establish Peace and Security in Syria. Erişim adresi https://snhr.org/blog/2020/07/17/55263/
63. UN Human Right Council. Independent International Commission of Inquiry on the Syrian Arab Republic. Erişim adresi https://www.ohchr.org/en/hr-bodies/hrc/iici-syria/independent-international-commission UN Secretary-General. (2004, 23 Ağustos). The Rule of Law And Transitional Justice in Conflict and Post-Conflict Societies. Erişim adresi https://www.un.org/ruleoflaw/blog/document/the-rule-oflaw-and-transitional-justice-in-conflict-and-post-conflict-societies-report-of-the-secretary-general/
64. US Departman of State. (2022). 2022 Country Reports on Human Rights Practices: Syria, Erişim adresi https://www.state.gov/wp-content/uploads/2023/03/415610_SYRIA-2022-HUMAN-RIGHTS-REPORT.pdf
65. Webster, A. (2011). Hague Conventions (1899, 1907). Wiley Online Library. Erişim adresi https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781444338232.wbeow271
66. Werle, G. (2009). Principles of International Criminal Law. Holland: T.M.C. Asser Press
67. Willsher, K. (2024, 24 Mayıs). French Court Finds Three Syrian Officials Guilty of Crimes Against Humanity. Erişim adresi https://www.theguardian.com/world/article/2024/may/24/french-court-finds-three-syrian-officials-guilty-of-crimes-against-humanity
68. World Food Programme, Syria Arab Republic. (2024). Erişim adresi https://www.wfp.org/countries/syrian-arab-republic