Klasik Türk Şiirinde Alçak Gönüllülük

Öz

Klasik Türk şiiri, insanın varoluşsal serüvenini, kâinattaki konumunu ve sınırlarını estetik ve felsefi bir bakış açısıyla ele alan köklü bir edebiyat geleneğidir. Bu gelenek bireyin dünyayı anlamlandırmasına imkân tanırken insanın özüne dair sorgulamalara da kılavuzluk eder. Geleneğin temel iyilik temalarından biri olan tevazu; bireyin ben duygusunu törpülemesini, diğer insanları yüceltmesini ve dış dünyayla uyum içinde olmasını temsil eder. Kibir ve zillet arasında denge unsuru olarak görülen bu erdem, içsel olgunluğun göstergesi olarak değerlendirilmiştir. Bu çalışmada tevazu, kavramsal ve etimolojik çerçevede ele alınacak; klasik Türk şiirindeki edebi yansımaları, anlam dizgeleri ve şiirsel kullanımları üzerinden değerlendirilecektir. Bunun yanı sıra tevazuda ölçü, nasıl sergilenmesi gerektiği hususu; özellikle günümüzden ve farklı disiplinlerden örneklerle verilecek, şairlerden öneriler farklı bakış açılarıyla ortaya konulacak, tevazu erdeminin aşırılığa kaçmadan nasıl idealize edildiği irdelenecektir. Böylece klasik Türk şiirinde tevazu erdeminin nasıl vücut bulduğu ve bu temanın edebi, ilmi, dini ve sosyal bağlamda hangi işlevlere haiz olduğu örneklerle desteklenerek ortaya konulmaya çalışılacaktır. Tevazu erdemi klasik Türk şiirinde bireysel erdemin ötesinde felsefi ve edebi bir derinlik kazanan bir kavram olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu erdemin şairlerce ele alış biçimi, onların sanat kabiliyetleri ve sanatçı kimliklerini inşa biçimleri hakkında önemli ipuçları verecektir.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk edebiyatı
• tevazu
• ahlaki erdemler
• şiir estetiği

Humility in Classical Turkish Poetry

Öz

Classical Turkish poetry is a deep-rooted literary tradition that addresses the existential adventure of man, his position in the universe, and his limits from an aesthetic and philosophical perspective. This tradition helps the individual make sense of the world while guiding questions about human essence. Humility, one of the core themes of goodness in this tradition, reflects the individual’s grading of self, exaltation of others, and harmony with the external world. Seen as a balance between arrogance and humiliation, humility is evaluated as a sign of inner maturity. This study will examine humility within a conceptual and etymological framework and explore its literary reflections in classical Turkish poetry through semantic and poetic uses. The measure in humility and its proper exhibition will be discussed with examples from modern life and various disciplines. Poetic suggestions will be presented from different perspectives, analyzing how humility is idealized without excess. Thus, the study aims to reveal how modesty emerged in classical Turkish poetry and what literary, scientific, religious, and social functions it assumed. In this context, the poetic treatment of humility offers significant clues about the poets’ artistic capabilities and their construction of literary identity.

Anahtar Kelimeler

• Classical Turkish literature
• modesty
• moral virtues
• poetry aesthetics

Kaynakça

1. Achenreiner, G. B. (1997). “Materialistic values and susceptibility to influence in children.” Advances in Consumer Research (24), s. 82-88.
2. Ahmed Gazâlî. (2008). Âşıkların Hâlleri Sevânihu’l Uşşâk. (Çev. T. Koç-M. Çetinkaya). Ankara: Hece Yayınları.
3. Ahmet Rıfat. (1975). Tasvîr-i Ahlâk-Ahlâk Sözlüğü (Haz. Hüseyin Algül). İstanbul: Tercüman Yayınları.
4. Ahmed Hâşim. (1926). Piyale, İstanbul: Dergâh Yayınları.
5. Ak, C. (2001). Bağdatlı Rûhî Divanı Karşılaştırmalı Metin I-II, Bursa: Uludağ Üniversitesi Yayınları.
6. Akarca, H. (1952). Niyazi-i Mısri, Hayatı, Divanının Tahlili ve Tenkidli Neşri, Yayımlanmamış Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi: İstanbul.
7. Akkuş, M. (1993). Nef’î Dîvânı, Ankara: Akçağ Yayınları.
8. Aksoy, A. E. (2011). Garîkî Dîvânı: Bahru’n-Nihâye (İnceleme Metin), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Cumhuriyet Üniversitesi: Sivas

9. Aydın, A. (2009). Hanyalı Nûrî Osmân ve Dîvânı, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi: Ankara.
10. Bilkan, A. F. (1997). Nabi Divanı, Ankara: MEB Yayınları.
11. Bilkan, A. F. (1998). Râmi Paşa, Divançe, İstanbul: Fatih Üniversitesi Yayınları.
12. Bozyiğit, E. (2021) Taşlıcalı Yahyâ Bey Divanı (inceleme-tenkitli metin-nesre çeviri-sözlük), Yayımlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi: İstanbul.
13. Cemşid ve Salihpur. (1370). Ferheng-i Came. Tebriz
14. Ceyhan, Â.(1997). Bedr-i Dilşad’ın Murâd-nâme’si. C. I-II, Ankara: MEB Yayınları.
15. Chan, K. ve Prendergast, G. (2007). “Materialism and social comparison among adolescents.” Social Behavior and Personality, 35 (2), s. 213-228.
16. Clarck, P. vd. (2001). “The effect of role model influence on adolescents’ materialism and marketplace knowledge.” Journal of Marketing Theory and Practice, 9 (4), s. 27-35.
17. Cündioğlu, D. (2022). Hz. İnsan, İstanbul: Kapı Yayınları.
18. Çağrıcı, M. (2011). Tevazu. Türkiye diyanet vakfı islâm ansiklopedisi, 40. cilt, Ankara: TDV Yayınları. Çakmak, S. (2019). Edip Ahmet Yükneki, Atebetü’l Hakâyık, Ankara: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
19. Çavuşoğlu, M. ve Tanyeri, M. A. (1981). Hayretî Divanı, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
20. Çavuşoğlu, M. (2001). Necâti Bey Divanı’nın Tahlili, İstanbul: Kitabevi Yayınları.
21. Çelik, R. (2012). Fehîm-i Sânî (Süleymân Fehim) ve Dîvânı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Nevşehir Üniversitesi: Nevşehir.
22. Çiçek, H. (2003). Kadim Üç Felsefe Problemi Bağlamında Mevlana’nın Mesnevi’sinde Metaforik Anlatım. AÜİFD, Cilt 44,Sayı 1 ss. 293-311.
23. Değer, M. B. (2021). Klâsik Türk Edebiyatında Nosizm: Tevazu mu, Taazzüm mü? Edebiyatta Üslûp Meselesi. Ankara: İKSAD Global Yayıncılık.
24. Demirel, G. (2005). 18. Yüzyıl Şairlerinden Belîğ Mehmed Emîn Dîvânı: İnceleme-Tenkitli Metin-Tahlil. 2 C., Yayımlanmamış Doktora Tezi, Fırat Üniversitesi: Elazığ.
25. Deniz, G. (2019). Yalan ve tevâzunun ontolojisi. İlahiyat Akademi, (9), 1–10.
26. Devellioğlu, F. (2010). Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lügat. Ankara: Aydın Kitabevi.
27. Dikmen, H. (1991). Seyyid Vehbî ve Divanının Karşılaştırmalı Metni, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi: Ankara.
28. Dittmar, H. vd. (2007). “When a beter self is only a buton click away: associations between materialistic values, emotional and identity-related buying motives, and compulsive buying tendency online.” Journal of Social and Clinical Psychology, 26 (3), s. 334-361.
29. Durak, N. (2015). Kınalızâde’de Bir Erdem Olarak Tevazu, Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi(35), s. 105-123.
30. Dursun, M. (1990). Nihânî Dîvânı (İnceleme-Metin), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi: Ankara. Enginün İ. ve Kerman Z. (2021). Ahmet Haşim, Bütün Şiirleri, İstanbul: Dergâh Yayınları.
31. Flouri, E. (1999). “An integrated model of consumer materialism: can economic socialization and maternal values predict materialistic attitudes in adolescents?” Journal of Socio-Economics, 28 (6), s. 707-724. Gölpınarlı, A. (1985). Mesnevi Şerhi, 2. Cilt, Ankara: Milli Eğitim Basımevi.
32. Gönel, H. (2013). Rusçuklu Zarîfî Dîvânı, Ankara: Grafiker Yayınları.
33. Güftâ, H. (1995). Sâlim (Mîrzâzâde) Hayatı, Edebî Kişiliği, Eserleri ve Divanının Karşılaştırmalı Metni. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi: Erzurum.
34. Gümüş, N. (1992). Yahya Nazîm Dîvânı I (İnceleme-Metin). Yüksek Lisans Tezi. Erciyes Üniversitesi. Hüseyin Remzî. (1305). Lügat-ı Remzî. İstanbul: Hüseyin Remzî Matbaası.
35. Izutsu, T. (1975). Kur’an’da Allah ve İnsan, (Çev. Süleyman Ateş) Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları.
36. İmam Gazâlî. (2022b). Allah İçin Sevmek, İstanbul: Nesil Yayınları.
37. İmam Gazâlî. (2022a). Öfke, Kin, Haset ve Kurtuluş Yolları, İstanbul: Çelik Yayınevi.
38. İmam Gazâlî. (2019). Nefis Terbiyesi, İstanbul: Ehil Yayınları.
39. İzbudak, V. Ç. (2021). Mevlânâ Mesnevî. 6 Cilt, Ankara: Maarif Vekâleti Yayınları.
40. Kılınç, A. (2017). Fuzûlî'nin Türkçe Dîvânı, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi: İstanbul.
41. Kınalızâde Ali Çelebi (2007). Ahlâk-ı Âlâî, (Haz. Mustafa Koç) İstanbul: Klasik Yayınları.
42. Kısakürek, N. F. (1999). Çile, İstanbul: Büyük Doğu Yayınları.
43. Kaplan, M. (1995). Hayriye-i Nâbî, İstanbul: KTB Yayınları.
44. Kavruk, H. (1980). Şeyhülislâm Yahyâ Dîvânı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi: Ankara.
45. Kiriş Yılmaz, N. (2020). Yunus Emre'nin “Kibir Destanı”ndan hareketle günümüz felsefe alanına bir bakış. Tabula Rasa Felsefe ve Teoloji Dergisi, (37), 24-39
46. Koç, R. (2014). Amrî Divan, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi: Bişkek.
47. Korkut, G. (2014). Dîvân-ı Le’âlî, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi: Ankara.
48. Kortantamer, T. (1991). “Nev’î Efendi’nin Sinan Paşa’ya Ders Veren Bir Mektubu”. Osmanlı Araştırmaları (11), s. 215-228.
49. Kutsal kitap: Kur’an-ı Kerim. (2021). Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
50. Küçük, S. (1994). Bâkî Dîvânı, Ankara: TDK Yayınları.
51. Mehmed Salahi. (1313). Kamus-ı Osmani. (Haz. Ali Birinci). Mahmud Bey Matbaası. İstanbul
52. Muallim Nâcî (1899). Lügat-i Nâcî. (Haz. Müstecabizade İsmet). İstanbul: Asır Matbaası
53. Muhammed Esed (2023). Mekke'ye Giden Yol, İstanbul: İnsan Yayınları.
54. Mutçalı, S. (2012). Arapça- Türkçe Sözlük, İstanbul: Dağarcık Yayınları.
55. Natsukawa, S. (2020). Kitapları Kurtaran Kedi, İstanbul: Turkuvaz Kita.
56. Oğuz, M. Ö. (1997). Yozgatlı Hüznî Divanı I, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi: Ankara
57. Okay, O. ve Ayan, H. (1975). Hüsn ü Aşk, İstanbul: Dergâh Yayınları.
58. Oktay, A. S. (2005). Kınalızâde Ali Efendi ve Ahlâk-ı Alâî. İstanbul: İz Yayıncılık.
59. Okuyucu, C. (1975). Cinânî, Hayatı-Eserleri-Divanının Tenkitli Metni, Ankara: TDK Yayınları.
60. Olgun, İ. ve Drahşan, C. (1984). Farsça-Türkçe Sözlük. Elhan Kitabevi, Ankara.
61. Ömer b. Abdullah es-Sühreverdi. (1989). Avarifü’l-Maarif, İstanbul: Erkam Yayınları.
62. Özdemir, H. (1996). Âdile Sultan Divânı, Ankara: Kültür Bakanlığı Milli Kütüphane Basımevi.
63. Özkan, B. (2020). “Şeyhülislâm Yahyâ divanında fahriye ve tevazu” Turkish Studies - Language, 15(1), 325-340.
64. Öztürk, Y. N. (1979). Kur’an-ı Kerim ve Sünnete Göre Tasavvuf, İstanbul: Fatih Yayınevi Matbası.
65. Pala, İ. (2013). Hoş Sadâ, İstanbul: Kapı Yayınları.
66. Parlatır, İ. (2006). Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Yargı Yayınevi.
67. Parman, T. (2020). Ergenliğin Tutkusu, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
68. Schuon, F. (2025). Manevi Perspektifler, İstanbul: İnsan Yayınları.
69. Taşköprüzâde Ahmet Efendi. (2014). Şerhu’l-Ahlâki’l-ʿAdudiyye (Müstahkim Arıcı, Çev.). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
70. Tatçı, M. (1991). Yunus Emre Dîvânı III: Risâletü’n-Nushıyye, Ankara: KB Yayınları.
71. TDK. (t.y.). Güncel Türkçe Sözlük. Erişim Tarihi: 16 Şubat 20025, http://tdk.gov.tr/
72. Tunçel, M. (2019). Kutadgu Bilig, Ankara: Gençlik Spor Yayınları.
73. Uzun, A. (1990). Neylî, Divan (Tenkitli Metin). Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Trakya Üniversitesi: Edirne.
74. Yahya İbn Adî. (2013). Tehzîbü’l-Ahlâk, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Yayınları.
75. Yavuz, K. ve Yavuz, O. (2016). Muhibbî Divanı Bütün Şiirleri, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Yayınları.
76. Yalçınkaya, A. E. (2022). Ahmed Er-Rifâî’nin Tasavvuf Anlayışının Anahtar Kavramları: Tevâzu, Meskenet, Züll, İnkisâr, Acz, Fakr. Tasavvuf Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 1, No: 1. 93-112. https://doi.org/10.32739/ustad.2022.1.18.
77. Yücel, E., ve Arslantürk, G. (2019). “Kendini Unutmak”: Psikoloji Araştırmalarında Tevazu. Studies in Psychology, 39(1), 209-243. https://doi.org/10.26650/SP2019-0015