Dijital Araçların Nitel Araştırmalara Etkisi: Fırsatlar, Sınırlılıklar ve Etik Sorumluluklar

Yıl 2026, Cilt: 36 Sayı: 1, 333 - 344, 19.01.2026

Barış Çağırkan

https://doi.org/10.18069/firatsbed.1684490

Öz

Bu çalışma, dijital araçların nitel araştırmalardaki kullanımını, sunduğu fırsatlar, karşılaşılan sınırlılıklar ve ortaya çıkan etik meseleler çerçevesinde kapsamlı bir şekilde ele almaktadır. Geleneksel nitel veri analiz yöntemlerinin zaman ve emek yoğun doğası karşısında, NVivo, MAXQDA ve Atlas.ti gibi dijital analiz yazılımlarının araştırmacılara hız, verimlilik ve büyük veri setlerini yönetme imkânı sağladığı vurgulanmaktadır. Dijital araçlar, metin, görsel, ses ve video gibi multimodal verileri analiz etme kapasitesiyle nitel araştırmanın kapsamını genişletmektedir. Ancak bu teknolojilerin etkin kullanımının teknik bilgi gerektirmesi ve yüksek maliyetli olması, erişim sorunlarını gündeme getirmektedir. Ayrıca, dijital araçların araştırmacı-veri etkileşimini sınırlayarak bağlamsal detayların gözden kaçmasına ve analizlerin yüzeyselleşmesine neden olabileceği belirtilmektedir. Yapay zekâ ve makine öğrenmesi tabanlı araçlar, büyük veri analizinde kolaylık sağlasa da önyargılar, algoritmik şeffaflık eksikliği ve etik sorunlar yeni riskler doğurmaktadır. Çalışmada, dijital teknolojilerin nitel araştırmalara entegrasyonunda metodolojik titizlik, veri güvenliği, etik standartlara bağlılık ve araştırmacıların bilinçli kullanımı gerekliliği vurgulanmaktadır. Sonuç olarak, dijital araçların sunduğu avantajların, nitel araştırmanın temel ilkeleri olan derinlemesine analiz ve bağlamsal hassasiyet ile dengelenmesi gerektiği ifade edilmektedir. Gelecekte, dijital araçların gelişimi ve nitel araştırmaya entegrasyonu sürecinde etik ve metodolojik duyarlılığın artırılması önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Nitel Araştırma , Dijitalleşme , İmkanlar , Sınırlılıklar , Etik

Etik Beyan

Etik Kurul İzni Hakkında; “Dijital Araçların Nitel Araştırmalara Etkisi: Fırsatlar, Sınırlılıklar ve Etik Sorumluluklar”. Başlıklı çalışma etik kurul izni gerektirmemektedir. Bu çalışmanın yazarı, araştırma ve yayın etiği ilkelerine uyduklarını kabul etmektedir. Doç. Dr. Barış ÇAĞIRKAN

The Impact of Digital Tools on Qualitative Research: Opportunities, Limitations, and Ethical Responsibilities

Öz

This study thoroughly explores the use of digital tools in qualitative research, focusing on the opportunities they present, the limitations encountered, and the ethical issues that arise through the literature review. It highlights that digital analysis software like NVivo, MAXQDA, and Atlas.ti offers researchers speed, efficiency, and the capability to manage large data sets, contrasting with the time- and labour-intensive nature of traditional qualitative data analysis methods. Digital tools broaden the scope of qualitative research due to their ability to analyse multimodal data, including text, visuals, audio, and video. However, the effective use of these technologies requires technical knowledge and can be costly, raising concerns about accessibility. It is also noted that digital tools might limit researcher-data interaction, potentially leading to overlooked contextual details and superficial analyses. While artificial intelligence and machine learning-based tools are convenient for big data analysis, they introduce new risks due to biases, lack of algorithmic transparency, and ethical issues. This study underscores the importance of methodological rigor, data security, adherence to ethical standards, and the conscious use of digital technologies by researchers in qualitative research. Consequently, it is suggested that the advantages of digital tools should be balanced with in-depth analysis and contextual sensitivity, which are fundamental principles of qualitative research. In the future, there should be an increased focus on ethical and methodological sensitivity in the development and integration of digital tools into qualitative research.

Anahtar Kelimeler

Qualitative Research , Digitalisation , Opportunities , Limitations , Ethics

Kaynakça

• Arias-Uruena, L. ve Vaghi, F. (2023). Online Qualitative Research With Disabled Children And Young People In Scotland: A Reflection On Its Advantages And Disadvantages, And How Limitations Were Addressed. SSM-Qualitative Research in Health, 4, 1-10.
• Aspers, P. ve Corte, U. (2019). What Is Qualitative In Qualitative Research. Qualitative Sociology, 42, 139-160.
• Babbie, E. R. (2020). The practice of social research. ABD: Thomson Wadsworth.
• Bakshi, K. ve Bakshi, K. (2018). Considerations For Artificial Intelligence And Machine Learning: Approaches And Use Cases. 2018 IEEE Aerospace Conference (s. 1-9) içinde. Erişim adresi (26 Nisan 2025): https://ieeexplore.ieee.org/stamp/stamp.jsp?tp=&arnumber=8396488
• Baltacı, A. (2019). Nitel Araştırma Süreci: Nitel Bir Araştırma Nasıl Yapılır?. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(2), 368-388.
• Banister, S. (2007). Ethical Issues and Qualitative Methods in the 21st Century: How Can Digital Technologies be Embraced in the Research Community?. Journal of Ethnographic & Qualitative Research, 1, 1-10.
• Barrett, D. ve Twycross, A. (2018). Data Collection In Qualitative Research. Evidence-Based Nursing, 21(3), 63-64.
• Baş, T. ve Akturan, U. (2008). Nitel araştırma yöntemleri: NVİVO 7.0 ile nitel veri analizi. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
• Bauer, R., Himpsl-Gutermann, K., Sankofi, M., Szucsich, P. ve Petz, R. (2017). Brave New Digital Tools For Action Research In Education: A Beginner’s Guide. S. N. Sad ve M. Ebner (Ed.), Digital Tools for Seamless Learning (s. 42-64). ABD: IGI Global.
• Bingham, A. J. (2023). From Data Management To Actionable Findings: A Five-Phase Process Of Qualitative Data Analysis. International Journal of Qualitative Methods, 22, 16094069231183620.
• Bryda, G. ve Costa, A. P. (2023). Qualitative Research In Digital Era: Innovations, Methodologies And Collaborations. Social Sciences, 12(10), 1-17.
• Bryman, A. (2003). Research methods and organization studies. New York: Routledge.
• Çelik, H., Baykal, N. B. ve Memur, H. N. K. (2020). Nitel Veri Analizi ve Temel İlkeleri. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi, 8(1), 379-406.
• Chauhan, S., Singh, M. ve Aggarwal, A. K. (2021). Data science and data analytics: artificial intelligence and machine learning integrated based approach. A. K. Tiyagi (Ed.), Data science and data analytics: Opportunities and challenges (1-16) içinde. New York: Chapman and Hall
• Chubb, L. A. (2023). Me And The Machines: Possibilities And Pitfalls Of Using Artificial Intelligence For Qualitative Data Analysis. International journal of Qualitative Methods, 22, 1-16.
• Cioffi, R., Travaglioni, M., Piscitelli, G., Petrillo, A. ve De Felice, F. (2020). Artificial Intelligence And Machine Learning Applications In Smart Production: Progress, Trends, And Directions. Sustainability, 12(2), 1-26.
• Coşkun İlgar, S. ve İlgar, M. Z. (2014). Nitel Veri Analizinde Bilgisayar Programları Kullanılması. İZÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 3(5), 31-78.
• Crichton, S. (2012). Using Digital Tools In Qualitative Research: Supporting Integrity, Simplicity, Deep Insight And Social Change. C. N. Silva (Ed.), Online research methods in urban and planning studies: Design and outcomes (s. 284-298) içinde. ABD: IGI Global.
• Davidson, J., Paulus, T. ve Jackson, K. (2016). Speculating On The Future Of Digital Tools For Qualitative Research. Qualitative Inquiry, 22(7), 606-610.
• Devi Prasad, B. (2019). Qualitative Content Analysis: Why Is It Still A Path Less Taken? Forum: Qualitative Social Research, 20(3). Erişim adresi (25 Nisan 2025): http://dx.doi.org/10.17169/fqs-20.3.3392
• Dicks, B., Mason, B., Coffey, A. ve Atkinson, P. (2005). Qualitative research and hypermedia: Ethnography for the digital age. London: SAGE.
• Do, J. ve Yamagata-Lynch, L. C. (2017). Designing And Developing Cell Phone Applications For Qualitative Research. Qualitative Inquiry, 23(10), 757-767.
• Gibson, N. ve O’Connor, H. (2003). A Step-By-Step Guide To Qualitative Data Analysis. A Journal Of Aboriginal and Indigenous Community Health, 1(1), 62-90.
• Given, L. M. (2008). The sage encyclopaedia of qualitative research methods. London: SAGE.
• Gonzalez, M. M. (2016). The Coding Manual For Qualitative Research: A Review. The Qualitative Report, 21(8), 1546-1549.
• Horzum, T., Çelik, F., Gök, E., Kumlu, G. D. Y., Şahin, D., Yanış, H., ... ve Hacıoğlu, Y. (2016). Sosyal Bilimler Alanlarında Hazırlanan Tezler İçin Raporlaştırma Önerileri: Bir Tez Nasıl Yazılmalıdır?. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 36(3), 489-521.
• Hsieh, H. F. ve Shannon, S. E. (2005). Three Approaches To Qualitative Content Analysis. Qualitative Health Research, 15(9), 1277-1288.
• Jackowska, M. (2021). Unlocking The Affordances Of Digital Technology In Qualitative Research. D. S. A. Guttormsen, J. Lauring ve M. Chapman (Ed.), Field guide to intercultural research (s. 119-133) içinde. London: Edward Elgar Publishing.
• Jones, M. (2023). Data As A Contingent Performance And The Limitations Of Big Data. B. Simeonova ve R. D. Galliers (Ed.), Cambridge handbook of qualitative digital research (s. 29-42) içinde. Cambridge: University Press.
• Jupp, V. (2006). The Sage Dictionary Of Social Research Methods. New Delhi: SAGE.
• Karataş, Z. (2015). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Manevi Temelli Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, 1(1), 62-80.
• Kothari, C. R. (2004). Research methodology: Methods and techniques. New Delhi: New Age International.
• Lee, A. S. ve Sarker, S. (2023). A Philosophical Perspective On Qualitative Research In The Age Of Digitalization. B. Simeonova ve R. D. Galliers (Ed.), Cambridge handbook of qualitative digital research (s. 15-27) içinde. Cambridge: University Press.
• Lixandru, D. (2024). The Use Of Artificial Intelligence For Qualitative Data Analysis: ChatGPT. Informatica Economica, 28(1), 57-67.
• Lune, H. ve Berg, B. L. (2017). Qualitative research methods for the social sciences. London: Pearson.
• Matthew, J. (2023). Data As A Contingent Performance And The Limitations Of Big Data. B. Simeonova ve R. D. Galliers (Ed.), Cambridge handbook of qualitative digital research (s. 29-42) içinde. Cambridge: University Press.
• Morgan, D. L. (2023). Exploring The Use Of Artificial Intelligence For Qualitative Data Analysis: The Case Of ChatGPT. International Journal of Qualitative Methods, 22, 16094069231211248.
• Mwita, K. (2022). Strengths And Weaknesses Of Qualitative Research In Social Science Studies. International Journal of Research in Business and Social Science (2147-4478), 11(6), 618-625.
• Özdemir, M. (2010). Nitel Veri Analizi: Sosyal Bilimlerde Yöntembilim Sorunsalı Üzerine Bir Çalışma. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(1), 323-343.
• Özkan, Ö. ve Kaya, Ş. Ş. (2015). Bilimsel Makalede “Sınırlılıklar” Neden Ve Nasıl Yazılır. TAF Preventive Medicine Bulletin, 14(6), 496-505.
• Palys, T. ve Atchison, C. (2012). Qualitative research In The Digital Era: Obstacles And Opportunities. International Journal of Qualitative Methods, 11(4), 352-367.
• Paulus, T. M. ve Lester, J. N. (2023). Digital qualitative Research Workflows: A Reflexivity Framework For Technological Consequences. International Journal of Social Research Methodology, 1-14.
• Paulus, T. M., Jackson, K. ve Davidson, J. (2017). Digital Tools For Qualitative Research: Disruptions And Entanglements. Qualitative Inquiry, 23(10), 751-756.
• Pope, E. ve Costa, A. P. (2023). The Case For Computational Competence And Transversal Skills: Using Digital Tools And Spaces For Qualitative Research. The Qualitative Report, 28(10), 2838-2847.
• Powell, J. ve van Velthoven, M. H. (2020). Digital Data And Online Qualitative Research. C. pope ve N. Mays (Ed.), Qualitative research in health care (s. 97-109) içinde. Chichester: John Wiley and Sons.
• Saldana, J. (2019). Nitel araştırmacılar için kodlama el kitabı (A. Tüfekçi ve S. N. Şad, Çev.). Ankara: Pegem Akademi.
• Selvi, A. F. (2019). Qualitative Content Analysis. J. McKinley ve H. Rose (Ed.), The Routledge handbook of research methods in applied linguistics (s. 440-452) içinde. London: Routledge.
• Taylor, S. J., Bogdan, R. ve DeVault, M. L. (2015). Introduction to qualitative research methods: a guidebook and resource. New York: John Wiley & Sons.
• Theofanidis, D. ve Fountouki, A. (2018). Limitations And Delimitations In The Research Process. Perioperative Nursing-Quarterly Scientific, Online Official Journal of GORNA, 7(3), 155-163.
• Thunberg, S. ve Arnell, L. (2022). Pioneering the Use Of Technologies In Qualitative Research–A Research Review Of The Use Of Digital Interviews. International Journal of Social Research Methodology, 25(6), 757-768.
• Torrisi-Steele, G. ve Wang, V. (2021). Qualitative And Digital. Wang, V. (Ed.), Promoting qualitative research methods for critical reflection and change (s. 1-19) içinde. ABD: IGI Global.
• Wright, K. O. (2017). Content Analysis, Qualitative. J. Matthes, C. Davis ve R. Potter, (Ed.), The international encyclopaedia of communication research methods (Vol. 1) (s. 1-9) içinde. New Jersey: Wiley Blackwell.
• YÖK. (2024). Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma Ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber. Erişim adresi (24 Nisan 2025): https://www.yok.gov.tr/Documents/2024/yapay-zeka-kullanimina-dair-etik-rehber.pdf#page=8.05