Osmanlı’da Nevzuhur Bir Endüstri: II. Abdülhamid Devrinde Gazoz Sektörü ve Üretimde Tağşiş Meselesi

Öz

II. Abdülhamid devrinde gazoz üretiminde endüstriyel bir aşamaya geçiş noktasında çok önemli adımların atılmasıyla, Osmanlı topraklarında modern gazoz sektörü doğmuştur. Öte yandan fabrikasyon üretimin yol açtığı muazzam rant, üreticileri zaten insanlığın kadim bir meselesi olan gıda tağşişine karşı daha istekli bir hale getirmiş; kimyasal katkı maddeleri gibi yapay gıda teknikleriyle, bugün bile hala güncel bir mesele olan gıda terörü küresel, çok boyutlu ve karmaşık bir hale gelmiştir. Bu durum, başta gazoz olmak üzere gazlı içecekler sektöründe dahi tüm boyutlarıyla hayati bir mesele olarak ortaya çıkmıştır. Sorunun çözümü noktasında, Abdülhamid bürokrasisi tarafından dönemin teamüllerine de uygun bir şekilde, modern ve akılcı bir sağlık ve hijyen politikası ışığında, gerekli kurumsal, hukukî, teknik, maddî ve ilmî düzenlemeler yapılmaya çalışılmıştır. Haliyle gazoz sektörü, Osmanlıların karşısına çözülmesi elzem iki boyutlu bir sorun çıkarmıştır: Modern kapitalist üretim sistemlerine uyum ve kamu sağlığının korunması bakımından üretimin denetlenmesi. Bu bağlamda bu makale, II. Abdülhamid devrinde gazoz sektörünün halihazırını, endüstrileşmeye yönelik girişimleri, üretimde gerçekleştirilen tağşiş faaliyetlerini ve devletin modern, faydacı ve yenilikçi bir sağlık konsepti üzerinden bu faaliyetleri engelleme çabalarını konu edinmektedir. Mezkûr dönemde bu temaya yönelik veriler, arşiv belgeleri ışığında ortaya konulmaya çalışılmıştır. İmtiyaz sözleşmelerinin de rehberliğinde kamu sağlığı merkezli endüstrileşme çabaları çalışmanın odak noktasını oluşturmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Endüstrileşme
• II. Abdülhamid
• gazoz
• tağşiş
• gıda.

A New-Sprung Industry in the Ottoman Lands: The Soda Pop Sector and the Problem of Adulteration in Production During the Period of Abdulhamid II.

Öz

During the reign of Abdulhamid II, the modern soda/soda pop industry was born in Ottoman lands. On the other hand, the enormous profits caused by factory production have made producers more willing to engage in food adulteration, which is already an ancient issue for humanity. This situation has emerged as a vital issue in all aspects of the carbonated beverages sector, especially in soda pop production. In order to solve the problem, the Abdulhamid bureaucracy followed a modern and rational health and hygiene policy in accordance with the tendencies of the period, and made the necessary institutional, legal, technical, financial and scientific arrangements. In this context, this article examines the current state of soda pop production during the reign of Abdulhamid II, attempts at industrialization, adulteration activities in the sector and the state's efforts to prevent these activities through a modern, utilitarian, and innovative health concept. In the mentioned period, data on this theme was tried to be presented in the light of archive documents. Guided by concession agreements, public health-centred industrialisation efforts are the focus of the study.

Anahtar Kelimeler

• Industrialization
• Abdulhamid II
• soda
• adulteration
• food.

Kaynakça

1. I. Arşiv Belgeleri
2. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA).
3. Bâbıâli Evrak Odası (BEO.) 1787/133991, lef: 2 (H. 24.08.1319).
4. Dahiliye Nezâreti Mektubî Kalemi Evrakı (DH.MKT.) 2048/69 (H. 16.07.1310); 2332/5, lef:1 (H. 15.12.1317); 2515/25, lef:1 (H. 11.04.1319); 1901/14, lef:1 (12.05.1309); 688/43, lef:1 (R. 29.01.1319); 688/43, lef:2 (H. 21.01.1321).
5. İrâde Husûsî (İ.HUS.) 103/107, lef: 1-2 (H. 16.12.1320).
6. Hâriciye Nezâreti Tahrîrât-ı Hâriciye Odası Evrakı (HR.TH.) 156/84, lef: 2 (H. 18.11.1312).
7. Şûra-yı Devlet Evrakı (ŞD.) 759/23, lef: 1; 810/24, lef: 2 (R. 01.08.1316); 759/23, lef:4 (H. 17. 02.1309); 759/23, lef:4 (H. 08.12. 1308); 759/23, lef: 5 (H. 24. 02. 1309); 759/23, lef: 5 (H. 29. 11. 1308).
8. Zabtiye Nezareti Evrakı (ZB.) 364/62, lef:1 (R. 15.02.1324).

9. II. Osmanlı Türkçesi Süreli Yayınlar, Kitaplar ve Sözlükler
10. Doktor Besim Ömer (1315). Hıfz-ı sıhhat. İstanbul: Karabet Matbaası.
11. Ergin, O. Nuri. (1331). Mecelle-i umur-ı belediyye: kavanin, nizamat ve talimat-ı sıhhiye-i belediye. Dördüncü Cilt. Dersaadet: Arşak Garoyan Matbaası.
12. İhsan, A. (9 Nisan 1315). Muhasebe-yi fenniye. Servet-i Fünun, 423, 98.
13. Sami, Ş. (1317). Kâmûs-ı Turkî. Dersaadet: İkdam Matbaası.
14. (1340-1342). Küçük mecelle-i umur-ı belediyye, İstanbul: Evkaf-ı İslamiye Matbaası, İstanbul.
15. Mehmet Emin Fehmi. (H.1289/1872). İlm-i hıfz-ı sıhhat. Cild-i Evvel. İstanbul: Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane Matbaası. Gazetemiz ve hıfz-ı sıhha. (22 Cemaziyülahır 1302). Sıhhat, 1(24), 93-95.
16. İlm-i hıfz-ı sıhhanın lüzum-ı talim ve tahsili hakkındadır. (12-19 Rebiyülevvel 1303). Sıhhat, 2(11), 41.
17. İlm-i hıfz-ı sıhhat ve tul-i müddet-i yaşamak. (14 Rebiyülevvel 1302). Sıhhat, 1(10), 38-39.
18. Sıhhat-ı beşeriyyenin düşmanları. (3 Cemaziyülevvel 1302). Sıhhat, 1(17), 65-67.
19. Sıhhat. (19-26 Rebiyülevvel 1303). Sıhhat, 2(12), 45.
20. Sıhhat-ı umumiyenin düşmanları/balolar ve ilm-i hıfz-ı sıhha. (1 Cemaziyülahır 1302). Sıhhat, 1(21), 81-83. Tarih-i fen-i tıb. (15 Muharrem 1302). Sıhhat, 1(3), 9.
21. III. Kitaplar, Makaleler ve Ansiklopedi Maddeleri
22. Alus, S. M. (2021). İstanbul'un geçmiş günlerinde yeme içme. (Tuncay Birkan, Haz.). İstanbul: Can Sanat Yayınları.
23. Belasco. W. (2008). The key concepts/food. New York: Berg, Oxford.
24. Besim Ömer. (2020). Nevsal-i afiyet. (Ahmet Zeki İzgöer, Haz.). İstanbul: Sağlık Bilimleri Üniversitesi Tıp Tarihi Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayını.
25. Bozkurt, N. (1998). Hıfzıssıhha. TDV İslam Ansiklopedisi. (Cilt 17) içinde, 316-319.
26. Bugakaptan, A. T. (2023). Geçmişten günümüze İzmir'in gazoz tarihi. İzmir: Sakin Kitap.
27. Cohen, B. R. (2019). Pure adulteration: cheatıng on nature ın the age of manufactured food. Chicago: University Of Chicago Press.
28. Emiroğlu, K. (2013). Gündelik hayatımızın tarihi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
29. Filiker, M. (2017). Gaziantep gazoz ve meşrubat tarihi. Gaziantep: Gazi Kültür A.Ş. Yayınları.
30. Fischler, C. (1988). Food, self and identity. Social Science İnformation, 27(2), 1988, s. 275-292.
31. Sen, M. (2022). Food chemistry: the role of additives,preservatives and adulteration. USA: John Wiley & Sons, Inc..
32. Foucault, M. (2007). Cinselliğin tarihi. (Hülya Uğur Tanrıöver, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
33. Foucault, M. (2011). Özne ve İktidar. (Işık Ergüden-Osman Akınbay, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
34. Funderburg, A. C. (2002). Sundae best: a history of soda fountains. Bowling Green State University Popular Press.
35. Göktürk, H. (1966). Çubuklu gazoz fabrikası. İstanbul Ansiklopedisi. (Cilt 8) içinde, İstanbul: Koçu Yayınları, 4147.
36. Göktürk, H. (1966). Çubuklu. İstanbul Ansiklopedisi. (Cilt 8) içinde, İstanbul: Koçu Yayınları, 4141.
37. Evliya Çelebi. (2014). Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: İstanbul. (1. Kitap 2. Cilt). (Seyit Ali Kahraman-Yücel Dağlı, Haz.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
38. Han, B. C. (2020). Psikopolitika/neoliberalizm ve yeni iktidar teknikleri. (Haluk Barışcan, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.
39. Harari, Y. N. (2016). Homo deus: yarının kısa bir tarihi. (Poyzan Nur Taneli, Çev.). İstanbul: Kollektif Kitap. Koçu, R. E. (1966). Deniz Hamamları. İstanbul Ansiklopedisi. (Cilt 8) içinde, İstanbul: Koçu Yayınları, 4438-4441.
40. Kurt, M.-Kuzucu, K.-Çakır, B.-Demir, K., (2016). 19. Yüzyılda Osmanlı sanayileşmesi sürecinde kurulan devlet fabrikaları: bir envanter çalışması. Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 40, 245-278.
41. Levin, J. (2021). Soda and fizzy drinks (a global history). London: Reaktion Books.
42. Memiş, Ş. (2019). Sultan II. Abdülhamid döneminde yerli üretimi teşvik politikası olarak imtiyazlar. Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi. 41(2), 453-472.
43. Rees, J. (2020). Food adulteration and food fraud. London: Reaktion Books Ltd.
44. Sarıyıldız, G. (1998). Osmanlılar’da hıfzısıhha. TDV İslam Ansiklopedisi. (Cilt 17) içinde, 319-321.
45. Tchudi, S. N. (1986). The history of soft drinks in America: soda poppery, New York: Charles Scribner’s Sons.
46. Yıldırım, N. (2018). II. Abdülhamid’in saltanat yıllarında tıp, sağlık ve sosyal yardım. Bezmiâlem Aktüel. 21, 28-32.
47. Yıldırım, N. (1985). Tanzimat’tan cumhuriyet’e koruyucu sağlık uygulamaları. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi. (Cilt 5) içinde, İstanbul: İletişim Yayınları, 1320-1338.
48. IV. İnternet Kaynakları
49. Osmanlı'nın son yıllarında şerbete alternatif olarak üretilen içecek: gazoz. (2020). Erişim Adresi: https://www.fikriyat.com.
50. Over 200 years of schweppes hıstory. (2024). Erişim Adresi: https://www.historyoasis.com/post/schweppes-history.
51. Mertcan, H. Gazoz. Erişim Adresi: https://100sene100nesne.com/gazoz/.
52. Pietka, M. J. - Korab, H. E. (2025). Soft drink. Erişim Adresi: https://www.britannica.com/topic/soft-drink.