Cumhuriyet Döneminde Tunceli’de Asayiş Ve İskân Sorunu

Öz

Tunceli il sınırlarını da kapsayan ve biraz daha geniş bir coğrafyayı ifade eden Dersim bölgesi, tarihi süreçte asayiş sorunlarıyla sürekli gündeme gelen bir bölge olma özelliğini sürdürmüştür. Bölgede egemenlik kuran merkezi otorite ile yerel feodal otoriteler arasındaki asayiş sorunlarından kaynaklı çatışmalar da bu ölçüde sürekliliğini korumuştur. Türkiye Cumhuriyeti devleti de bu sorunla karşılaşmış ve isyanlarla mücadele etmek zorunda kalmıştır. Bölge coğrafyasının zorluğu ve ekonomik yönden zayıflığı bu süreklilikte temel rolü oynamıştır. Cumhuriyetin erken dönemlerinde ülkenin her bölgesi ve kesimi ile ilgili yapılan düzenlemeler ve inkılaplar, Dersim coğrafyasını da doğal olarak etkilemiştir. Feodal unsurların merkezi otoritenin kontrolü altına alınması için yapılan bölgedeki imar ve iskân faaliyetleri bu otoritelerin statüsünü ve alışkanlıklarını etkilemiş, oluşan memnuniyetsizlik merkezi otoriteye isyan edecek boyutlara ulaşmıştır. İsyan ve asayiş sorununu çözmek için atılan adımlar bir bakıma isyanlara gerekçe oluşturmuştur. Bu çalışmada isyan ve asayiş sorununun çözümü konusundaki çabalar çözüm için uygulanan zorunlu iskân uygulamaları, tarafların algı ve yaklaşımları dikkate alınarak değerlendirilmeye çalışılmıştır. Türkiye’nin güncel güvenlik sorunlarıyla da ilgili olarak, dönemin detaylıca incelenmesi, benzer sorunların çözümüne katkı sağlayabilecektir. Araştırmamızda konuyla ilgili arşiv belgelerinin ışığında tespitler yapılmaya ve sonuçlar çıkarılmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tunceli
• iskân,
• Aşiret,
• İsyan,

Public Order and Settlement Problems in Tunceli During the Republican Period

Öz

The Dersim region, which also includes the borders of Tunceli province and represents a slightly wider geography, has maintained its characteristic of being a region that has constantly come to the agenda with security problems throughout history. The conflicts arising from security problems between the central authority that established sovereignty in the region and the local feudal authorities have also maintained their continuity to this extent. The Republic of Turkey has also encountered this problem and had to struggle with rebellions. The difficulty of the geography of the region and its economic weakness have played a fundamental role in this continuity. The regulations and reforms made in every region and section of the country in the early periods of the Republic have naturally affected the geography of Dersim. The development and settlement activities in the region carried out to bring the feudal elements under the control of the central authority affected the status and habits of these authorities, and the resulting dissatisfaction reached dimensions that would lead to rebellion against the central authority. The steps taken to solve the rebellion and security problems have, in a way, provided justification for the rebellions. In this study, efforts to solve the rebellion and security problems, the compulsory settlement practices implemented for the solution, and the perceptions and approaches of the parties have been evaluated. A detailed examination of the period regarding Turkey's current security problems could contribute to the solution of similar problems. In our research, we have tried to make determinations and draw conclusions in the light of archive documents on the subject.

Anahtar Kelimeler

• Settlement
• Tribe
• Rebellion
• Tunceli

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı
2. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA)
3. Muamelet Genel müdürlüğü Fonu 30.10.0.0
4. Kutu:111, Gömlek: 748, Sıra: 1, 28.07.1938.
5. Kutu:111, Gömlek: 751, Sıra:3, 23.09.1938.
6. Kutu: 113, Gömlek: 779, Sıra:11 26.08.1936.
7. Kararlar Daire Başkanlığı (1928) 30.18.1.2
8. Kutu: 61, Gömlek:1, Sıra:8, 06.01.1936.

9. Kutu: 85, Gömlek: 107, Sıra:16, 23.12.1938.
10. Kutu: 61, Gömlek: 2, Sıra:12, 10.01.1936.
11. Kutu:84, Gömlek: 73, Sıra:8, 06.08.1938.
12. Kutu:87, Gömlek: 51, Sıra:6, 03.06.1939.
13. Süreli Yayınlar
14. Gazeteler Resmi Gazete 2.1.1936 S.3195 / 6.7.1948 S.7227 / 4.7. 1927 S.888
15. Cumhuriyet 16.6.1937
16. Kurun 22.6.1937
17. Ulus 26.12.1935
18. Telif ve Tetkik Eserler
19. (2010).Dersim Raporu.(haz: İzzeddin Çalışlar). İstanbul: İletişim Yayınları.
20. Akbulut, A. (2020). IV. Umumi Müfettişliğin Kurulması ve Dersim İsyanlarına Giden Süreç, Anasay, 4(12), 39-58. DOI: 10.33404/anasay.690729.
21. Akgül, S. (1992). Yakın Tarihimizde Dersim İsyanları ve Gerçekler. İstanbul.
22. Akgül, S. (2015). Milli Mücadele Döneminde Koçgiri Ayaklanması ve Dersim’e Etkisi. Milli Mücadele’nin Yerel Tarihleri, TÜBAKED Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi (Editör: Bozan Oktay), ISBN: 978-625-8352-70-2, 389-401.
23. Akyürekli, M. (2010). Dersim Sorunu (1937-1938). (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü, Ankara.
24. Aygün, H.(2010). Dersim 1938 ve İskân Politikası. Ankara: Dipnot Yayınları.
25. Bayrak, M. (2013). Kürtlere Vurulan Kelepçe Şark Islahat Planı. Ankara: Özge Yayınları.
26. Beşikçi, İ. (1977). Kürtlerin Mecburi İskânı. İstanbul: Komal Yayınları.
27. Bozan, O. (2023). Milli Mücadele Döneminde Tunceli (Dersim). Milli Mücadele’nin Yerel Tarihleri, TÜBAKED Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi (Editör: Bozan Oktay), ISBN: 978-625-8352-70-2, 231-260.
28. Bozdağ, İ. (2009). Kürt İsyanları. İstanbul: Truva Yayınları.
29. Bulut, F. (2013). Dersim Raporları. İstanbul: Evrensel Basım Yayın.
30. Çay, A. (1996). Her Yönüyle Kürt Dosyası. Ankara.
31. Cihangiroğlu, A. (2010). Atatürk Dönemi Türkiye’de İskân Çalışmaları (1923-1938). (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ.
32. Değerli, S. E. (2008). Ağrı İsyanlarında Yabancı Parmağı (1926-1930). SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18, 113-132.
33. Ekinci, T. Z. (2011). Kürt Siyasal Hareketlerinin Analizi. İstanbul: Sosyal Tarih Yayınları.
34. Gül, A. (2014). Dersim Bölgesindeki Feodal Yapı Hakkında Bazı Değerlendirmeler (Osmanlı’dan Cumhuriyet’e). Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi 2(7), 236-258.
35. Hallı, R. (1972). Türkiye Cumhuriyeti’nde Ayaklanmalar (1924-1938). Ankara: Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Resmi Yayınları.
36. Heper, M. (2010). Devlet ve Kürtler. (Çev. Kadriye Göksel), İstanbul: Doğan Kitap.
37. Kaya, A. (2010). Başlangıçtan Günümüze Dersim Tarihi. İstanbul: Demos Yayınları.
38. Kirişçi, K. ve Winrow, G. M. (2010). Kürt Sorunu Kökeni ve Gelişimi. (Çev. Ahmet Fethi), İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
39. Konurhan, Z. ve Ceylan, M.A (2023). Tunceli İlinde İç Göç Hareketleri. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 33, 358-390.
40. Korhan, D. T. (2012). Mustafa Kemal Atatürk’ün Doğu ve Güneydoğu Anadolu Politikası (1930-1938). (Yayınlanmamış doktora tezi). Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri.
41. Özgül, V. (2010). Kurtuluş Savaşı Sürecinde Alevi Aşiret Liderlerinin Protesto Telgrafları ve Balabanlılar, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 56, 163-190.
42. Öztürk, S. (2008). İsmet Paşa’nın Kürt Raporu. İstanbul: Doğan kitap.
43. Perinçek, D. (2010). Toprak Ağalığı ve Kürt Sorunu. İstanbul: Kaynak Yayınları.
44. Sertel, S. ve Akyel, S. (2015). I. TBMM’deki Dersim Milletvekilleri ve Faaliyetleri. (editör: Y. Koç, S. Küçük), Türk Sosyal Tarihçiliğinde Bir “Yalnız” İsim Bahaeddin Yediyıldız’a Armağan, 301-304. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, Ankara.
45. Soileau, K, D. (2014). Koçgiri İsyanının Sosyo-Tarihsel Açıdan Analizi.(Basılmamış Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü, Ankara.
46. Şur, Ş. (2015). Atatürk Dönemi Sürgün Politikası ve Uygulamaları (1923-1938). (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü, Ankara.
47. Taş, E. (2022). Anadolu’nun İşgali Sürecinde Dersim Halkının Sergilediği Tavır (1918-1922). Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 51, 151-163.
48. Toprak, Z. (2012). Darwin’den Dersim’e Cumhuriyet ve Antropoloji. İstanbul: Doğan Kitap.
49. Yeşiltuna, S. (2006). 1934 İskân Kanunu ve Türk Basınındaki Yansımaları. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, İstanbul.
50. Yıldırım, A. (2004). Cumhuriyet Dönemi İskân Politikaları (1923-1952). (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskişehir.
51. Zelyut, R. (2010). Dersim İsyanları ve Seyit Rıza Gerçeği. İstanbul: Kripto Kitaplar Yayınevi.
52. Zeytinli, M. (2012). Zorunlu Göçler ve Türkiye’de Dersim 1938 Örneği. (Yayınlanmamış doktora tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.