Millî Edebiyat Dönemi Türk Romanında (1908-1923) Musiki ve Yabancılaşma

Yıl 2026, Cilt: 36 Sayı: 1, 383 - 396, 19.01.2026

Ayşegül Sekman

https://doi.org/10.18069/firatsbed.1696477

Öz

Millî Edebiyat Dönemi gelenekselden modern topluma geçişin etkilerinin görüldüğü bir devirdir. Yaşanan toplumsal değişme Türk edebiyatında da yansımalarını bulur. Sosyal ve kültürel manada yaşanan değişim toplumsal hayatta ikiliğe sebep olur. Romanlarda bir yandan geleneksel değerlerin yaşatılması gerektiğini düşünen diğer taraftan Batı’ya özenen ve bunu bir üstünlük telakki eden kahramanlar mevcuttur. Bu ikili durum Türk romanlarına Doğu-Batı çatışması şeklinde tezahür eder. Yaşanan çatışma bireylerin kendilerine ve kültürlerine yabancılaşmalarına sebep olur. Bu bağlamda yapılan çalışmada, Millî Edebiyat Dönemi romanlarında kültürel boyutuyla musikide yabancılaşmanın incelenmesi amaçlanmıştır. Çalışmanın Giriş bölümünün ardından yabancılaşma olgusu ontolojik düzlemde incelenmiştir. Bu olguyu sistematik hâle getiren Karl Marx’ın yabancılaşma kuramı “Kapitalist Toplumda İnsan Anlayışı” başlığı altında irdelenmiştir. “Musiki ve Yabancılaşma” bölümünde ise Millî Edebiyat Dönemi içerisinde yer alan on üç roman, kahramanların musiki ile münasebeti bağlamında değerlendirilmiştir. Kültürel değerlerde yaşanan değişimin musiki zevkine nasıl etki ettiği üzerinde durularak musikinin alafranga-alaturka ikiliğini yansıttığı görülmüştür. Toplumsal manada yaşanan yabancılaşma roman kahramanlarının musiki algılarını da etkilemiştir. Özellikle Batı menşeli piyano, keman, gramofon, org, armonika gibi müzik aletlerini çalmanın alafrangalığın sembolü olduğu vurgulanmıştır. Ut ve ney gibi musiki vasıtalarının da Doğu kültürünü temsil ettiği tespit edilmiştir. Kültürel buhranın neticesinde yaşanan ikilik kahramanları musiki zevki açısından çatışır hâle getirmiştir.

Anahtar Kelimeler

alaturka , alafranga , musiki , roman , yabancılaşma

Music and Alienation in the Turkish Novel of the National Literature Period (1908-1923)

Öz

The National Literature Period is a period in which the effects of the transition from traditional to modern society were seen. In the novels, there are heroes who, on the one hand, think that traditional values should be kept alive, and on the other hand, emulate the West and consider this as superiority. In this context, the study aimed to examine alienation in music with its cultural dimension in the novels of the National Literature Period. Following the Introduction part of the study, the phenomenon of alienation was examined on an ontological level. Karl Marx's theory of alienation, which systematized this phenomenon, was examined under the title "Conception of Human in Capitalist Society". In the “Music and Alienation” section, thirteen novels from the National Literature Period were evaluated in the context of the heroes' relationship with music. By focusing on how the change in cultural values affects the taste of music, it has been seen that music reflects the Turkish-European dichotomy. It has been determined that musical instruments such as lute and flute represent Eastern culture. The duality experienced as a result of the cultural crisis brought the heroes into conflict in terms of musical taste.

Anahtar Kelimeler

alienation , European , music , novel , Turkish style

Kaynakça

• Adıvar, H. E. (1967a). Raik’in annesi. İstanbul: Atlas Kitabevi.
• Adıvar, H. E. (1967b). Seviyye talip. İstanbul: Atlas Kitabevi.
• Adıvar, H.E. (2014). Yeni turan. İstanbul: Can Yayınları.
• Ahmet Mithat Efendi. (2019). Jön türk. İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
• Akdeniz, E.B. (2017). J. P. Sartre’da yabancılaşma fenomeni. İstanbul: Pales Yayınları.
• Aktaş, Ş. (2018). Millî Edebiyat Dönemi (1911-1923). T.S.Halman, M.İsen, O.Horata (Ed.), Türk Edebiyatı Tarihi içinde. (365-380. ss.). Ankara; Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Ayas, G. (2018). Musiki inkılabı’nın sosyolojisi. İthaki Yayınları, İstanbul.
• Aygün, G.S. (2021). Ölmüş bir kadının evrak-ı metrukesi/Ölmüş bir kadının günlüğü. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Bayhan, V. (1997). Üniversite gençliğinde anomi ve yabancılaşma. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Bumin, T. (2020). Hegel-bilinç problemi-Köle efendi diyalektiği-Praksis felsefesi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Cevizci, A. (2018). Felsefe tarihi/Thales’ten baudrillard’a. İstanbul: Say Yayınları.
• Çüçen, A. K. (2015). Martin heidegger: Varlık ve zaman. Bursa: Sentez Yayıncılık.
• Durakoğlu, A. (2007). Kierkegaard’ta insan ve varoluş problemi. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• Ertoy, M. (2007). Yabancılaşma kader mi, tercih mi? Antalya: Lotus Yayınları.
• Fatma Aliye. (2012). Enîn. İstanbul: Kesit Yayınları.
• Fromm, E. (2015). Yeni bir insan yeni bir toplum. (Çev. N. Arat). İstanbul: Say Yayınları.
• Fromm, E. (2016). Marx’ın insan anlayışı. (Çev. K. H. Ökten). İstanbul: Say Yayınları.
• Geçtan, E. (2019). Varoluş ve psikiyatri. İstanbul: Metis Yayınları.
• Güntekin, R. N. (2018). Çalıkuşu. İstanbul: İnkılâp Kitabevi.
• Heidegger, M. (2011). Varlık ve zaman. (Çev: K. H.Ökten). İstanbul: Agora Kitaplığı.
• Kalfa, C. (2001). Marx, lukacs ve marcuse’de yabancılaşmanın sebep ve sonuçları. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• Karaca, F. (2014). Yabancılaşma ve din/dinsel Yabancılaşmanın Sosyal Psikolojik Analizi. İstanbul: Çamlıca Yayınları.
• Karay, R.H. (2018). İstanbul’un bir yüzü. İstanbul: İnkılâp Yayınları.
• Kızıltan, G. S. (1986). Kişinin silinen yüzü/Çağımızda yabancılaşma sorunu. İstanbul: Metis Yayınları.
• Kierkegaard, S. (2003). Kaygı kavramı. (Çev. T. Armaner). İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
• Marshall, G. (2005). Sosyoloji sözlüğü. (Çev. O. Akınhay, D. Kömürcü). Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları.
• Marx, K. (2003). Kapital. 1. cilt. (Çev. A. Bilgi). Eriş Yayınları.
• Marx, K. (2016). 1844 el yazmaları. (Çev. M. Belge). İstanbul: Birikim Yayınları.
• Marx, K. (2017). Yabancılaşma. (Çev. K. Somer, A. Kardam, S. Belli). Ankara: Sol Yayınları.
• Mehmet Rauf. (2017). Genç kız kalbi. İstanbul: Kırmızıkedi Yayınları.
• Mengüşoğlu, T. (2017). Felsefeye giriş. Ankara: Doğu Batı Yayınları.
• Özbudun, S., Markus, G. ve Demirer, T. (2008). Yabancılaşma ve… Ankara: Ütopya Yayınevi.
• Özkan, İ. H. (1995). Ferahfezâ. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 12,356-357. ss.). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Pappenheim, F. (2002). Modern insanın yabancılaşması. (Çev. S. Ak). Ankara: Phoenix Yayınları. Safa, P. (2016a). Sözde kızlar. İstanbul: Ötüken Yayınları.
• Safa, P. (2016b). Şimşek. İstanbul: Ötüken Yayınları.
• Sartre, J.P. (2017). Varoluşçuluk. (Çev. A. Bezirci). İstanbul: Say Yayınları.
• Sartre, J. P. (2019). Bulantı. (Çev. S. Hilâv). İstanbul: Can Yayınları.
• Sekman, A. (2023). Millî edebiyat dönemi türk romanında yabancılaşma olgusu (1908-1923). Yayımlanmamış doktora tezi. Yıldız Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Tek, M. F. (2002). Aydemir. İstanbul: Kaknüs Yayınları.
• Tolan, B. (1981). Çağdaş toplumun bunalımı/Anomi ve yabancılaşma. Ankara: İktisadi ve Ticari İlimler Akademisi Yayınları.
• Topçu, N. (2015). Varoluş felsefesi hareket felsefesi. İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Tura, S. M. (2016). Freud’dan lacan’a psikanaliz. İstanbul: Kanat Kitap.
• Uysal, R.S. (2010). Mûsıki edebiyâtı. İstanbul: Doğu Kitabevi.
• Yavuz, H. (2010). Alafrangalığın tarihi/ Geleneğin tasfiyesi ya da yeniden üretilmesi. İstanbul: Timaş Yayınları.
• Yazır, E. H. (2011). Kur’ân-ı kerîm ve yüce meâli. (Sadeleştirenler: M. S. Çögenli, N. H. Yanık). İstanbul: Huzur Yayınevi.
• Zorlutuna, H.N. (2012). Küller. İstanbul: Timaş Yayınları