The Limits of Political Subjectivity: Hatice Sabiha Görkey and Women’s Representation in Early Republican Turkey

Öz

This study focuses on the life and political activities of Sabiha Görkey, one of the first female members of parliament in the history of the Turkish Republic. The article explores how women's rights evolved and how their political representation changed during the transition from the Ottoman Empire to the Republic. It highlights how the political rights given to women during Atatürk’s era played a key role in transforming society.The right of women to participate in elections in the 1930s, and the election of the first female deputies to the Parliament in 1935, are analyzed within the framework of the Republic’s principles of modernization and equality. Görkey’s active involvement in parliamentary work, her roles in committees, and participation in various votes demonstrate that she stood out among the female politicians of the time. Although she did not deliver speeches from the rostrum, it is evident that she carried out her political duties with seriousness. Through Görkey’s individual biography, the study aims to analyze broader trends in women's political representation during the early Republican period. It also explores the reflections of women’s political participation in the contemporary press, and supports the findings with parliamentary records concerning Görkey’s contributions to legislative work. In addition to the existing literature on the period in question, newspapers have been used as primary sources to track developments in women’s rights and their portrayal in the media. The Official Gazette of the Grand National Assembly of Turkey (TBMMZC) has also served as one of the primary sources for tracking political developments. The research findings indicate that the 1935 election results—when women exercised their right to be elected for the first time—were closely monitored and reported by the press.

Anahtar Kelimeler

• Sabiha Görkey
• women
• political representation
• women parliamentarians

Siyasal Özneleşmenin Sınırları: Hatice Sabiha Görkey ve Erken Cumhuriyet Dönemi Kadın Temsiliyeti

Öz

Bu çalışma, Cumhuriyet tarihinin ilk kadın milletvekillerinden Sabiha Görkey’in hayatı ve siyasi faaliyetlerini konu edinmektedir. Makalede, İmparatorluk’tan Cumhuriyet'e geçiş sürecinde kadın haklarının gelişimi ve kadınların siyasal alandaki temsiline dair yaşanan kırılmalar tarihsel bir perspektifle ele alınmış, özellikle Atatürk döneminde kadınlara tanınan siyasal hakların toplumsal dönüşüm açısından önemi vurgulanmıştır. 1930’lu yıllarda kadınların seçimlere katılım hakkı kazanması ve 1935 seçimleriyle birlikte Meclis’e ilk kez kadın milletvekillerinin girmesi, Cumhuriyet’in modernleşme ve eşitlik ilkeleri bağlamında değerlendirilmiştir. Görkey’in milletvekilliği süresince Meclis çalışmalarına aktif katılımı, komisyon görevleri ve çeşitli oylamalarda yer alması, dönemin kadın siyasetçileri arasında dikkat çeken bir duruş sergilediğini göstermektedir. Her ne kadar kürsü konuşmaları yapmamış olsa da siyasi faaliyetlerini ciddiyetle yürüttüğü anlaşılmaktadır. Çalışma, Görkey’in bireysel biyografisi üzerinden erken Cumhuriyet döneminde kadınların siyasal temsiline ilişkin genel eğilimleri analiz etmeyi, kadınların siyasal sürece katılımının dönem basınına yansımaları ve meclise giren ilk kadın milletvekillerinden Sabiha Görkey’in meclis çalışmalarına katılımı ve katkısı meclis zabıtlarıyla desteklemektedir. Çalışmaya konu olan döneme yönelik mevcut literatürün yanı sıra, kadın haklarıyla ilgili gelişmelerin dönem basınına yansımaları bağlamında gazeteler ana kaynak olarak kullanılmıştır. Yine siyasi gelişmelerin takibi için TBMMZC’si temel kaynaklardan bir diğeri olmuştur. Araştırma sonucunda kadınların ilk kez seçilme hakkını kullandığı 1935 seçim sonuçlarının özellikle basın tarafından yakından tespit edildiğini göstermiştir.

Anahtar Kelimeler

• Sabiha Görkey
• kadın hakları
• siyasal temsil
• kadın milletvekilleri.

Kaynakça

1. Abadan U, N. (1979). Toplumsal değişme ve Türk kadını. N. Abadan Unat, D. Kandiyoti ve M. Kıray, M. (Der). Türk Toplumunda Kadın içinde (1-32). İstanbul: Araştırma Eğitim Ekin Yayınları.
2. Apak, D. ve Ömeroğlu, A. T. (2023). Türkiye’deki ilk kadın milletvekillerinin gazete temsilleri. Akademik Hassasiyetler: Cumhuriyet Özel, 10, 457-489. https://doi.org/10.58884/akademik-hassasiyetler.1355370
3. Baskın, B. (2008). II. Meşrutiyet’te kadın eğitimine yönelik bir girişim: İnas Darülfünunu.
4. Çağatay, S. (2020). Kemalist feminizm: Kadın hareketi tarihinin göz ardı edilmiş bariz gerçeği. F. Saygılıgil ve N. Berber (Der), Feminizm içinde (313-330) İstanbul: İletişim Yayınları.
5. Çakır, S. (2011) Osmanlı Kadın Hareketi, İstanbul: Metis Yayınları.
6. Daver, A. (1935). Türk kadını sevin ve kıvanç duy!. Cumhuriyet Gazetesi, 7 Şubat 1935. No: 3855.
7. Doğru, D. (2023). Türkiye’de kadınların siyasal haklarını kazanması ve siyasal temsilde karşılaşılan sorunlar. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 72(1), 247-93. https://doi.org/10.33629/auhfd.1248155.
8. Donovan, J. (2016). Feminist teori. İstanbul: İletişim Yayınları

9. Duroğlu, S. (2007). Türkiye’de ilk kadın milletvekilleri. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
10. Gökçimen, S. (2009). Türk parlamento tarihinde kadın parlamenterler 1935-2009. Ankara: Kanunlar ve Kararlar Daire Başkanlığı.
11. Göle, N. (2014). Modern mahrem medeniyet ve örtünme. İstanbul: Metis Yayınları.
12. Güneş, İ. (2001). Türk parlamento tarihi (TBMM V. Dönem 1935-1939). C.2, No:26, Ankara.
13. Kandiyoti, D. (1997). Gendering the modern: On missing dimensions in the study of turkish modernity,” S.Bozdoğan and R. Kasaba (Eds). Rethinking Modernity and National Identity in Turkey içinde (113-132). Seattle: University of Washington Press.
14. Kandiyoti, D. (1997b). Cariyeler, bacılar, yurttaşlar: Kimlikler ve toplumsal dönüşümler. İstanbul: Metis Yayınları.
15. Küçüka, N. A. (1935). Kadın saylav olduktan sonra. Ulus Gazetesi, 11 Şubat 1935. No: 4865.
16. Mayakon, İ. M. (1935). Türk kadını. Tan Gazetesi, 7 Şubat 1935. No: 3232
17. Pateman, C. (1988). The sexual contract. Stanford: Stanford University Press.
18. Sancar, S. (2017). Türk modernleşmesinin cinsiyeti: Erkekler devlet, kadınlar aile kurar. İstanbul: İletişim Yayınları.
19. Sevinç, İ. ve Palavar, A.A. (2021). Türk siyasetinde kadınların intihap (Seçme ve Seçilme) hakkı elde etme süreci ve Ekekon Gazetesine yansımaları. Küresel İktisat ve İşletme Dergisi, 10(19), 195-207. https://dergipark.org.tr/tr/pub/gumusgjebs/issue/64468/877726
20. Stanley, L. (1990). British feminist histories: An editorial introduction. Women Studies International Forum, 13(1-2), 3-7. https://doi.org/10.1016/0277-5395(90)90069-A
21. Tankut, D. (2018). Sabiha Görkey. Utku Gazetesi, 11Aralık 2018.
22. Tanör, B. (1992). Osmanlı-Türk anayasal gelişmeleri. İstanbul: Der Yayınları.
23. Toparlak, B. (2014). Cumhuriyet’in ilk kadın milletvekillerinden Fatma (Şakir) Memik. Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12, 71-81. https://www.tarihinpesinde.com/dergimiz/sayi12/M12_03.pdf
24. Toprak, Z. (1989). Halk Fırkasından önce kurulan parti: Kadınlar Halk Fırkası. Tarih ve Toplum Dergisi, 51, 30-31. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/7122
25. Toprak, Z. (1994). Türkiye’de siyaset ve kadın: Kadınlar Halk Fırkası’ndan ‘‘Arsıulusal Kadınlar Birliği’’ kongresine (1923-1935). Kadın Araştırmaları Dergisi, 2, 5-12. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/7122
26. Uyar, Ç.& Ertuğrul, E. (2020). Türkiye’de kadınların yükseköğretim hakkında elde etmesi: Darülfünun’da Kadın ve İnas Darülfünunu. ESOGÜ Tarih Dergisi, 3(1), 66-92. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1133994 White, J. B. (2003). State feminism, modernization, and the Turkish republican woman. NWSA Journal. 15(3), 145-159. https://doi.org/10.1353/nwsa.2004.0024
27. Zihnioğlu, Y. (2003). Kadınsız inkılap: Nezihe Muhiddin, Kadınlar Halk Fırkası, Kadın Birliği. İstanbul: Metis Yayınları.
28. Gazeteler Akşam Gazetesi, 2 Mart 1935.
29. Akşam Gazetesi, 6 Şubat 1935.
30. Cumhuriyet Gazetesi, 21 Mart 1930.
31. Cumhuriyet Gazetesi, 2 Mart 1935.
32. Cumhuriyet Gazetesi, 15 Şubat 1935.
33. Cumhuriyet Gazetesi, 9 Şubat 1935.
34. Kurun Gazetesi, 6 Şubat 1935.
35. Milliyet Gazetesi, 6 Şubat 1935.
36. Ulus Gazetesi, 2 Mart 1935.
37. Utku Gazetesi, 11 Aralık 2018.
38. Zaman Gazetesi, 6 Şubat 1935.
39. TBMM Zabıtları TBMM Arşivi. Özgeçmiş Dosyası. ‘‘Sabiha Görkey’’. No:351.
40. TBMM Zabıt Ceridesi, Devre III, İçtima 2, Cilt:17, Otuz Yedinci İnikat, 20 Mart 1930.
41. TBMM Zabıt Ceridesi, Devre V, İçtima F, Cilt:1, Birinci İnikat, 1 Mart.1935.
42. TBMM Zabıt Ceridesi, Devre V, İçtima F, Cilt:1, Beşinci İnikat, 21 Mart 1935.
43. TBMM Zabıt Ceridesi, Devre V, İçtima F, Cilt:1, Yedinci İnikat, 28 Mart 1935.
44. TBMM Zabıt Ceridesi, Devre V, İçtima F, Cilt:1, İkinci İnikat, 7 Mart 1935.
45. TBMM Zabıt Ceridesi, Devre V, İçtima F, Cilt:5, Otuz üçüncü İnikat, 3 Haziran 1935.
46. TBMM Zabıt Ceridesi, Devre V, İçtima 1, Cilt:5, İkinci İnikat, 6 Kasım 1935.
47. TBMM Zabıt Ceridesi, Devre V, İçtima 2, Cilt:13, İkinci İnikat, 1 Kasım 1936.
48. TBMM Zabıt Ceridesi, Devre V, İçtima 3, Cilt:20, Birinci İnikat, 1 Kasım 1937.
49. TBMM Zabıt Ceridesi, Devre V, İçtima 4, Cilt:27, Birinci İnikat, 1 Kasım 1938.