Sürgünde Saltanat Rüyası: Süleyman Şefik Paşa ve Hilafet-i İslamiye ve Saltanat-ı Osmaniye Muhafaza-i Hukuk Cemiyeti

Öz

Süleyman Şefik Paşa, Osmanlı döneminde üstlendiği yüksek askeri görevlerin ardından, Milli Mücadele karşıtı bir tutum benimsemiş ve Kuva-yı Milliye’ye karşı kurulan Kuva-yı İnzibatiye’nin komutanı olarak görev almıştır. Cumhuriyet’in ilanı sonrasında Yüzellilikler listesine dahil edilen Paşa, Lübnan ve Hicaz’da geçirdiği yıllarda rejim karşıtı örgütlenmeler içinde aktif bir rol oynamıştır. Bu çalışma, Paşa’nın liderliğinde şekillenen ve bugüne dek tarih yazımında ayrıntılı biçimde ele alınmamış Hilafet-i İslamiye ve Saltanat-ı Osmaniye Muhafaza-i Hukuk Cemiyeti’ni odak noktasına alarak, erken Cumhuriyet dönemindeki siyasal muhalefetin örgütsel boyutunu analiz etmeyi amaçlamaktadır. Araştırma, Cumhuriyet Arşivi’nden elde edilen istihbarat belgeleri ve Süleyman Şefik Paşa ile bir Türk ajanı arasında gerçekleşen görüşmelere dayanan raporlar temelinde yürütülmüştür. Nitel analiz yöntemiyle yapılan çalışmada, cemiyetin örgütlenme yapısı, gizlilik ilkeleri, ideolojik söylemi ve stratejik hedefleri ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Ayrıca Gümülcineli İsmail gibi diğer Yüzelliliklerle olası bağlantılar değerlendirilerek, sürgünde şekillenen saltanat restorasyonu projelerine dair bütüncül bir bakış sunulmuştur. Bu yönüyle çalışma, tarih yazımında ilk kez sistematik biçimde ele alınan bu cemiyet üzerinden erken Cumhuriyet döneminin rejim karşıtı yapılarının niteliğine dair yeni ve özgün bir katkı sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Süleyman Şefik Paşa
• Yüzelilikler
• Hilafet
• Saltanat
• Muhalefet

A Dream of Restoration in Exile: Süleyman Şefik Pasha and the Society for the Preservation of the Islamic Caliphate and Ottoman Sovereignty

Öz

After holding high military positions during the Ottoman period, Süleyman Şefik Pasha adopted an anti-National Struggle stance and served as commander of the Kuva-yı İnzibatiye, which was established to oppose the Kuva-yı Milliye. After the proclamation of the Republic, Pasha was included in the list of the Yüzellilikler and played an active role in anti-regime organizations during his years in Lebanon and Hejaz. This study aims to analyze the organizational dimension of political opposition in the early Republican period, focusing on the Hilafet-i İslamiye ve Saltanat-ı Osmaniye Muhafaza-i Hukuk Cemiyeti (Society for the Preservation of the Rights of the Islamic Caliphate and the Ottoman Sultanate), which was formed under the leadership of Pasha and has not been discussed in detail in historical writings until today. The research was conducted based on intelligence documents obtained from the Republic Archive and reports based on meetings between Süleyman Şefik Pasha and a Turkish agent. Using qualitative analysis methods, the study examines the society's organizational structure, principles of secrecy, ideological discourse, and strategic objectives in detail. In addition, possible connections with other members of the Yüzellilik, such as Gümülcineli İsmail, were evaluated, providing a comprehensive view of the restoration of the monarchy projects that took shape in exile. In this respect, the study aims to provide a new and original contribution to the nature of anti-regime structures in the early Republican period through this society, which is being systematically addressed for the first time in historical writing.

Anahtar Kelimeler

• Süleyman Şefik Pasha
• Yüzellilikler
• Caliphate
• Sultanate
• Opposition

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA)
2. BCA, 30.10/107.698.7,
3. BCA, 490.1/585.18.2
4. BCA. 23.22.23/30.18.1.1
5. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Milli Savunma Bakanlığı Askeri Tarih Arşivi (ATASE) ATASE.235.19/110.9.1.10
6. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
7. BOA. MV.260.78
8. Resmi Kaynaklar

9. TBMM Gizli Zabıtları 16 Nisan 1340 (1924) C. 4.
10. TBMM Gizli Zabıtları 22/23 Nisan 1340 (1924) C. 4.
11. Türk İstiklâl Harbi (1974). İstiklal Harbinde Ayaklanmalar (1919-1921). Ankara: Genelkurmay Basımevi.
12. Araştırma Eserleri
13. Asilyüce, E. (2009). Türk Tarihinde İşbirlikçiler ve 150’likler. İstanbul: Yesevi Yayıncılık.
14. Bingöl, S. (1994). Yüzellilikler Meselesi. Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi. Hacettepe Üniversitesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Enstitüsü. Ankara.
15. Cankaya Gökbayrak, N., & Çolak, F. (2025). Yassıada’da Bir Gazeteci: Mithat Perin (13 Mart 1917-1 Ocak 2001). Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 11(6), 4155-4175.
16. Çağlar, G. (1995), Kuvây-ı İnzibatiye. Atatürk Yolu Dergisi, 4 (15): 343-365.
17. Çatma, B. (2017). II. Meşrutiyet Dönemi Türkçülük (1908-1913). Yayımlanmamış Doktora Tezi. İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. Malatya.
18. Çelebi, M. (2022). Son Padişah Vahidettin’in İtalya’daki Hayatına Dair Bazı Notlar. XVIII. Türk Tarih Kongresi Ankara: (1-5 Eylül 2018). Ankara: TTK Yayınları. 131-149.
19. Dirier, A. (2021). Kuvayı İnzibatiye / Hilâfet Ordusu. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 8(3), 968-983.
20. Doğaner, Y. (2010). “Emniyet Raporlarında Gümülcineli İsmail Hakkı Bey’in Faaliyetleri”. VI. Uluslararası Atatürk Kongresi (10-16 Kasım 2007). Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi. 1017-1047.
21. Erdeha, K. (1975). Milli Mücadele’de Vilayetler ve Valiler. İstanbul: Remzi Kitabevi,
22. Erdeha, K. (1998). Yüzellilikler yahut Milli Mücadele’nin Muhasebesi. İstanbul: Tekin Yayınevi.
23. Göl, H. (2022). “Millî Mücadele Sonunda Hürriyet ve İtilaf Fırkasının Dağılması ve Liderlerinin Akıbeti”. XVIII. Türk Tarih Kongresi Ankara: (1-5 Eylül 2018). Ankara: TTK Yayınları. 335-355.
24. Göztepe, T. M. (1978). Osmanlı Oğullarının Son Padişahı Vahdeddin Gurbet Cehenneminde. İstanbul: Sebil Yayınevi.
25. Gülmez, N., & Aslan, K. (2024). Yüzellilikler İçinde Manisa’da Görevli İsimler. Vakanüvis- Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 9(1), 53-109. https://doi.org/10.24186/vakanuvis.1418318
26. Halıcı, Ş. (1998). Yüzellilikler. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Anadolu Üniversitesi. Sosyal Bilimler Enstitüsü. Eskişehir.
27. Halıcı, Ş. (2021). Yüzellilikler. Atatürk Ansiklopedisi. 22.04.2025
28. Halıcı, Ş. (2105). San Remo Görüşmeleri Vahideddin Bir İttihatçı Üç Yüzellilik. Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi. 21. 267-303.
29. https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/124/Y%C3%BCzellilikler Erişim Tarihi. 06.05.2025
30. https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/769/Heyeti_N%C3%A2s%C4%B1ha Erişim Tarihi. 06.10.2025. Kantarcı, Ş. Heyet-i Nâsıha. Atatürk Ansiklopedisi.
31. Karaca, T. N. (2004). Milli Mücadele’de Bozkır İsyanları. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 1(16), 169-190.
32. Karay, R.H. (2015). Minelbab ilelmihrab. İstanbul: İnkılap Kitabevi.
33. Kütük R. (2014) KEMÂLÎ, Ali Kemâlî Paşa. Erzurumlu Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Edi. Mehmet Arslan Ankara: Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi, Ankara. 1-5. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/kemali-ali-kemali-pasa-erzurumlu 26.05.2025
34. Özdağ, S. (2021). Milli Mücadele Döneminde Bitlis. İstanbul: Kriter Yayınevi.
35. Özkan, Ş. (2005), Yüzellilikler and Süleyman Şefik Kemali: A Legitimacy and security Issue. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Boğaziçi Üniversitesi. Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü. İstanbul.
36. Özoğlu, H. (2016). Cumhuriyetin Kuruluşunda İktidar Kavgası: 150’likler, Takrir-i Sükûn ve İzmir Suikastı. Kitap Yayınevi.
37. Polat, H. A. (2019). Şehzade Abdürrahim Efendi Başkanlığındaki Heyet-i Nâsıha'nın Konya'yı Ziyareti. Milli Mücadele'nin 100. Yılına Armağan. Ed. İlker Alp ve Nurten Çetin. Edirne: Trakya Üniversitesi Matbaası.
38. Selvi, H. (1999). İstanbul Hükümeti’nin Kuvâ-yı Millîye Hareketini Bölme Teşebbüsü: Jandarma Umum Kumandanı Kemal Paşa’nın Batı Anadolu Gezisi ve Sonuçları. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi. XV, 547-566. Soysal, İ. (1985). 150’likler. İstanbul: Gür Yayınları.
39. Süleyman Şefik Paşa. (2004). Hatıratım-Başıma Gelenler ve Gördüklerim- 31 Mart Vak’ası. Yeni Yazıya Aktaran: Hümeyra Zerdeci. İstanbul: Arma Yayınları.
40. Uzun, E. (2016). Uluslararası Hukuk Çerçevesinde BMMYK’nın Yapısı, Görevleri ve Uluslararası Mülteci Hukukunun Gelişimindeki Yeri. Göç Araştırmaları Dergisi, (4), 60-85.
41. Yeni Şafak (2015). “Osmanlı Şehzadesinin Anne Acısı” https://www.yenisafak.com/hayat/osmanli-sehzadesinin-anne-acisi-2239329 Erişim Tarihi 02.09.2025.
42. Yılmaz, A. Y. (2020). Millî Mücadelede İç Ayaklanmalar ve 150’likler. Turkish Studies - Historical Analysis. Turkish Studies History, 15(3), 1001-1018.
43. Yümlü, M. (2010). Yüzellilikler Meselesi, Mesud Fani ve Risalesi Üzerine Bir İnceleme. History Studies. 3(1), 333-349.