Analitik Hiyerarşi Süreci Kullanılarak Hatay İlinde Deprem Duyarlılık Analizi

Öz

Geçmişten günümüze kadar uzanan süreçte bireylerin ve toplumların başa çıkmakta en çok zorlandığı olayların başında doğal afetler gelmektedir. Bu afetler arasında, topluma fiziksel ve sosyal açıdan en fazla zarar verenlerden biri depremlerdir. Depremlerin oluşumunu tamamen engellemek mümkün olmasa da, bireyler ve toplumlar üzerindeki olumsuz etkilerini, afet öncesinde hazırlanabilecek risk yönetim planları sayesinde minimum düzeye indirmek mümkündür. Bu çalışmanın amacı, Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ve Analitik Hiyerarsi Süreci (AHS) yöntemlerinden faydalanarak Hatay ilinin deprem duyarlılık sınıflarının oluşturulmasıdır. Deprem tehlikesine karşı duyarlı alanların belirlenmesi için altı (6) coğrafi faktör değerlendirmeye alınmıştır. Seçilen veri setindeki her bir ana parametre alt ktiterlere ayrılmış ve analizde kullanılmak üzere tüm ana parametrelerin ve alt kriterlerin ağırlık oranları AHS’de ikili karşılaştırma matrisi ile belirlenmiştir. Analiz sonucunda elde edilen duyarlılık haritası çok düşük, düşük, orta, yüksek ve çok yüksek olmak üzere beş (5) sınıfa ayrılmıştır. İl genelinde %18,4’lük alanın deprem açısından çok yüksek, %21,4’lük alanın yüksek, %24,2’lik alanın orta, %22,3’lük alanın düşük, %13,8’lik alanın çok düşük duyarlılık taşıdığı tespit edilmiştir. Elde edilen değerler Hatay ilinin deprem tehlikesi açısından büyük bir risk taşıdığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Deprem Duyarlılık Analizi
• Hatay
• Coğrafi Bilgi Sistemleri
• Çok Kriterli Karar Verme Yöntemleri
• Analitik Hiyerarşi Süreci

Earthquake Susceptibility Analysis in Hatay Province Using Analytical Hierarchy Process

Öz

From past to present, natural disasters have been among the most challenging events for individuals and societies to cope with. Among these disasters, earthquakes are among those that cause the greatest physical and social damage to society. While it is impossible to completely prevent earthquakes, their negative impacts on individuals and societies can be minimized through pre-disaster risk management plans. The purpose of this study is to establish earthquake susceptibility classes for Hatay Province using Geographic Information Systems (GIS) and Analytical Hierarchy Process (AHP) methods. Six (6) geographical factors were evaluated to determine areas susceptible to earthquake hazard. Each main parameter in the selected data set was divided into sub-criteria, and the weights of all main parameters and sub-criteria were determined using a pairwise comparison matrix in the AHP for analysis. The resulting susceptibility map was divided into five (5) classes: very low, low, medium, high, and very high. It was determined that 18.4% of the province had very high seismic susceptibility, 21.4% had high susceptibility, 24.2% had medium susceptibility, 22.3% had low susceptibility, and 13.8% had very low susceptibility. The obtained values reveal that Hatay province has a significant risk in terms of earthquake hazard.

Anahtar Kelimeler

• Earthquake Susceptibility Analysis
• Hatay
• Geographic Information Systems
• Multi-Criteria Decision Making Methods
• Analytical Hierarchy Process

Kaynakça

1. Akbulak, C. (2010). Analitik hiyerarşi süreci ve coğrafi bilgi sistemleri ile Yukarı Kara Menderes Havzası’nın arazi kullanımı uygunluk analizi. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 7(2), 557-576. https://doi.org/10.51800/ecd.1001333
2. Aktaş, R., Kısa, T., Doğanay, M., Tarım, A. (2001). Karar Analizleri. KHO Basımevi, Ankara
3. Ambraseys, N., N. (1989). Temporary seismic quiescence: SE Turkey. Geophysical Journal International, 96 (2), 311-331.
4. Arca, D. (2012). Afet Yönetiminde Coğrafi Bilgi Sistemi ve Uzaktan Algılama. Karaelmas Fen ve Mühendislik Dergisi, 2 (2), 53-61.
5. Türkiye Jeoloji Kurumu (1975). Türkiye’deki bazı önemli genç tektonik olaylar [Türkiye Jeoloji Kurumu Bülteni]. Erişim adresi https://www.jmo.org.tr/resimler/ekler/91c54d666032076_ek.pdf?dergi
6. MTA Genel Müdürlüğü Jeoloji Etütleri Dairesi Başkanlığı (2004). Antakya (Hatay) il merkezi ve çevresinin yerbilim verileri. Erişim adresi https://eticaret.mta.gov.tr/index.php?route=product/product&product_id=10717
7. Civelekler, E., & Afacan, K. B. (2023). “Yeraltı Suyunun Spektral Davranışa Etkisi”. Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi, 12 (1), 256-264. https://doi.org/10.28948/ngumuh.1187363
8. Çiçek, İ., & Ataol, M. (2009). Türkiye’nin Su Potansiyelinin Belirlenmesinde Yeni Bir Yaklaşım. Coğrafi Bilimler Dergisi, 7(1), 51-65. https://doi.org/10.1501/Cogbil_0000000094

9. Değerliyurt, M. (2013). Antakya’da Doğal Afet Risk Analizi ve Yönetimi. (Yayınlanmamış doktora tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Coğrafya Ana Bilim Dalı, İstanbul.
10. Demir, M., & Altaş, N. T. (2024). Kars Kentinde Deprem Hasar Risk Potansiyeli Taşıyan Alanların CBS Tabanlı AHP Analizlerine Dayalı Olarak Belirlenmesi. Geomatik, 9 (1), 123-140 https://doi.org/10.29128/geomatik.1375650
11. Demirci, A., & Karakuyu, M. (2004). Afet Yönetiminde Coğrafi Bilgi Teknolojilerinin Rolü/The Role Of Geographic Information Technologies On Disaster Management. Doğu Coğrafya Dergisi, 9 (12), 67-100.
12. Dönmez, Y. (1990). Umumi Klimatoloji ve İklim Çalışmaları. İstanbul: İ.Ü. Edebiyat Fakültesi Yayınları, 3248.
13. Erden, T., & Karaman, H. (2012). Analysis of earthquake parameters to generate hazard maps by integrating AHP and GIS for Küçükçekmece region. Natural Hazards and Earth System Sciences, 12(2), 475-483. https://doi.org/10.5194/nhess-12-475-2012
14. Erguvanlı, K., (1995). Mühendislik Jeolojisi, İstanbul: Seç Yayın Dağıtım.
15. Erinç, S. (2002). Jeomorfoloji I. (A. Ertek, ve C. Güneysu, Dü) İstanbul: DER Yayınları.
16. Ertan, A., Özelkan, E., & Karaman, M. (2021). Analitik Hiyerarşi Süreci kullanılarak Coğrafi Bilgi Sistemleri ortamında sel ve taşkın alanlarının belirlenmesi: Çanakkale Karamenderes Havzası örneği. Journal of Research in Atmospheric Science, 3 (2). http://dx.doi.org/10.29228/resatmsci.56883
17. Geçen, R. (2019). Hatay ilinde Güneş enerjisi potansiyeli ve güneş enerjisi santrali kurulacak alanlarının belirlenmesi. Turkish Studies, 14 (6): 3031-3054. http://dx.doi.org/10.29228/TurkishStudies.30212
18. Geçen, R. Varol, M. (2016). GIS-Tabanlı Çok Kriterli (Multicriteria) Karar Analizi Yöntemi kullanılarak Amanos Dağları’nda (Hatay) uygun kamp alanı tespiti. Hatay Araştırmaları II içinde (165-176. ss.). Hatay: https://www.researchgate.net/publication/330521398_
19. Güçlüer, D. (2010). Güneş enerjisi santrali kurulacak alanların CBS Çok Ölçütlü Karar Analizi Yöntemi ile belirlenmesi. (Basılmamış yüksek lisans tezi). Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Uzaktan Algılama ve CBS Yüksek Lisans Programı, İstanbul.
20. Işık, E., Karasin, İ. B., & Ulu, A. E. (2020). “Eğimli zeminlerde inşa edilen betonarme binaların deprem davranışlarının incelenmesi”. Avrupa Bilim ve Teknoloji Dergisi, 20, 162-170. https://doi.org/10.31590/ejosat.757763
21. T.C. Hatay Valiliği İl Afet ve Acil Durum Müdürlüğü. (2022). İl Afet Risk Azaltma Planı: 2021 mali yılı. Erişim adresi https://hatay.afad.gov.tr/kurumlar/hatay.afad/HATAY-I%CC%87RAP-2022.pdf
22. Jackson, J., & McKenzie, D. (1988). The relationship between plate motions and seismic moment tensors, and the rates of active deformation in the Mediterranean and Middle East. Geophysical Journal International, 93 (1), 45-73. https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.1988.tb01387.x
23. Karataş, A. (2010). Hatay İli’nin su potansiyeli ve sürdürülebilir yönetimi. (Yüksek lisans tezi, Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi, Hatay). Erişim adresi https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=PzLn5j0Bc4K1ieRFubZjbw&no=yC6E8QJ7PWhlDvNJ7tIHYA
24. Korkmaz, H., & Fakı, G. (2009). Kuseyr Platosu’nun iklim özellikleri. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6 (12), 324-350.
25. Korkmaz, H., (2006). Antakya’da zemin özellikleri ve deprem etkisi arasındaki ilişki. Ankara Üniversitesi Türkiye Coğrafya Araştırma ve Uygulama Merkezi Coğrafi Bilimler Dergisi, 4 (2), 47-63. https://doi.org/10.1501/Cogbil_0000000066
26. Küçükönder, M., & Karabulut, M. (2007). Çok Kriterli Analiz Yöntemi kullanılarak kahramanmaraş’ta çöp depolama alanı tespiti. Coğrafi Bilimler Dergisi, 5 (2), 1-23. https://doi.org/10.1501/Cogbil_0000000075
27. Malczewskı, J. (1999a). GIS and Multicriteria Decision Analysis. John Wiley and Sons, New York.
28. Malczewski J., (1999b), Spatial Multicriteria Decision Analysis, Part 1, Editor: Thill J.-C., Decision Making And Analysis: A Geographic Information Sciences Approach, Ashgate, New York.
29. Maliene, V., Grigonis, V., Palevičius, V., Griffiths, S. (2011). Geographic information system: Old principles with new capabilities. Urban Design International. 16 (1), 1-6. 10.1057/udi.2010.25
30. McKenzie, D. (1972). Active tectonics of the Mediterranean region. Geophysical Journal International, 30 (2), 109-185. https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.1972.tb02351.x
31. Mittal, H., Kamal, Kumar, A. And Singh, S. K. (2013). Estimation of site effects in Delhi using standard spectral ratio. Soil Dynamics And Earthquake Engineering, 50, 53-61. https://doi.org/10.1016/j.soildyn.2013.03.004
32. Nath, S. K. And Thingbaijam, K. K. S. (2009). Seismic hazard assessment-A holistic microzonation approach. Natural Hazards Earth System Sciences, 9 (4), 1445-1459. https://doi.org/10.5194/nhess-9-1445-2009
33. Ocak, F., & Bahadır, M. (2022). CBS teknikleri kullanılarak deprem duyarlılık analizi için Analitik Hiyerarşi Prosesi: Samsun Ladik Gölü havzası örneği. Türkiye Kesit Akademi Dergisi, 8 (33), 322-348. https://doi.org/10.29228/kesit.64705
34. Över, S., Ünlügenç, U.C., Özden, S. (2001). Hatay bölgesi etkin gerilme durumu, Hacettepe Üniversitesi, Yerbilimleri Uygulama ve Araştırma Merkezi, Yerbilimleri Dergisi, 23, 1-14.
35. Özkazanç, S., Sıddıquı, S. D., & Güngör, M. (2020). Sensitivity analysis of earthquake using the Analytic Hierarchy Process (AHP) Method: Sample of Adana. İdealkent, 11 (30), 570-591, https://doi.org/10.31198/idealkent.716402
36. Özşahin, E. (2010). Antakya’da Hatay Yer Seçiminin Jeomorfolojik Özellikler ve Doğal Risk Açısından Değerlendirilmesi. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13(23), 1-16.
37. Özşahin, E. (2014). Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ve Analitik Hiyerarşi Süreci (AHS) kullanılarak Tekirdağ ilinde deprem hasar riski analizi. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 11 (1), 861-879, https://doi.org/10.20304/husbd.84015
38. Pal, I., Nath, S. K., Shukla, K., Pal, D. K., Raj, A., Thingbaijam, K. K. S., & Bansal, B. K. (2008). Earthquake hazard zonation of Sikkim Himalaya using a GIS platform. Natural hazards, 45, 333-377.
39. Pampal, S. ve Özmen, B. (2010). Hatay ilinin depremselliği, deprem tehlikesi ve riskleri. İstanbul: Türkiye Hazır Beton Birliği Yayınları.
40. Pektezel, H. (2015). Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ve Analitik Hiyerarşi Sistemi (AHS) kullanılarak Gelibolu yarımadası’nda deprem duyarlılık analizi. The Journal of Academic Social Science Studies, 36, 179-201. https://doi.org/10.9761/JASSS2911
41. Saaty, T. L. (1980). The Analytic Hierarchy Process (AHP). The Journal of the Operational Research Society, 41(11), 1073-1076. https://doi.org/10.1016/0270-0255(87)90473-8
42. Saaty, T. L. (1989). Hierarchical-Multiobjective Systems. Control-Theory And Advanced Technology, 5 (4). 485-489.
43. Saaty, T. L. (1990). Multicriteria Decision Making: The Analytic Hierarchy Process (2nd ed.). Pittsburgh: Rws Publications.
44. Saaty, T. L., (1977). A scaling method for priorities in hierarchical structures. Journal of Mathematical Psychology, 15 (3), 234–281. https://doi.org/10.1016/0022-2496(77)90033-5
45. Selçuk, H. (1985). Kızıldağ-Keldağ-Hatay dolayının jeolojisi ve jeodinamik evrimi. Ankara: Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü Jeoloji Etütleri Dairesi Başkanlığı. Erişim adresi https://eticaret.mta.gov.tr/index.php?route=product/product&product_id=7787
46. Soba, M., Bildik, T. (2013). İlçelerde fakülte yeri seçiminin Analitik Hiyerarşi Süreci Metodu ile belirlenmesi. KAU IIBF Dergisi, 4 (5), 51-63.
47. Stanganelli, M. (2008). A new pattern of risk management: The hyogo framework for action and Italian practise. Socio-Economic Planning Sciences, 42, 92–111. https://doi.org/10.1016/j.seps.2006.10.001
48. Tekeşin, Ö. (2011). Hatay (Antakya)–Samandağ arasındaki neotektonik dönem yapılarının araştırılması. (Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul). Erişim adresi https://polen.itu.edu.tr:8443/server/api/core/bitstreams/fc40e171-e643-4d7c-8d3b-b4754687dc66/content
49. TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası (2021). Fay üzerinde yaşayan illerimiz: Hatay Raporu-6. Jeodergi, 21, 32-42.
50. Tokgözlü, A., & Özkan, E. (2018). Taşkın risk haritalarında AHP yönteminin uygulanması: Aksu Çayı Havzası örneği. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 44, 151-176.
51. Toprak, V., Rojay, B., & Heimann, A. (2002). Hatay Grabeninin Neotektonik Evrimi ve Ölü Deniz Fayı İle İlişkisi.
52. Tübitak Araştırma Projesi. Erişim adresi file:///C:/Users/gc/Downloads/TlRZNU5EUT0.pdf Tuna, F. (2015). Haritacılık bilimine giriş. Ankara: Pegem Akademi.
53. Turoğlu, H. (2005). Bartın’da Meydana Gelen Sel ve Taşkınlara Ait Zarar Azaltma ve Önleme Önerileri, Türkiye Kuvaterner Sempozyumu (TURQUA-V) içinde (104-110. ss.). İstanbul: İTÜ Avrasya Yer Bilimleri Enstitüsü.
54. Turoğlu, H. (2011). Coğrafi Bilgi Sistemlerinin temel esasları. İstanbul: Çantay Kitabevi.
55. Tüdeş, Ş. (2012). Correlation between Geology, earthquake, and urban planning. Earthquake Research and Analysis-Statistical Studies, Observations and Planning, 417-434.
56. Uludağ, A. S., & Doğan, H. (2016). Çok Kriterli Karar Verme yöntemlerinin karşılaştırılmasına odaklı bir hizmet kalitesi uygulaması. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 6 (2), 17-48.
57. Usun, Ç. F., & Geçen, R. (2018). Uluslararası sular kapsamında Hatay ili hidropolitiği. Journal of International Social Research, 11(61), http://dx.doi.org/10.17719/jisr.2018.2927
58. Usun, F., Geçen, R. ve Varol, M. (2016). CBS yardımıyla alış veriş merkezleri için uygun yer seçimi. Hatay Araştırmaları II içinde (165-176. ss.). Hatay: https://www.researchgate.net/publication/330521289_
59. Yalçın, C., & Sabah, L. (2018). CBS tabanlı bulanık mantık ve AHP yöntemleri kullanılarak Adıyaman ilçelerinin deprem tehlike analizinin oluşturulması. Adıyaman Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi, 5 (8), 101-113.
60. Yavaşoğlu, F., & Varol Özden, Ç. (2017). Coğrafi Bilgi Sistemleri tabanlı Analitik Hiyerarşi Süreci kullanılarak deprem hasar riski analizi: Kadıköy örneği. TÜBAV Bilim Dergisi, 10 (3), 28-38.
61. Yomralıoğlu, T. (2000). Coğrafi bilgi sistemleri: Temel kavramlar ve uygulamalar. Trabzon: Akademik Kitabevi
62. İnternet Kaynakları
63. URL1: https://www.EM-DAT.be (Erişim Tarihi: 17.07.2024)
64. URL2: https://www.mgm.gov.tr (Erişim Tarihi: 19.07.2024)
65. URL3: https://www.afad.gov.tr (Erişim tarihi: 23.08.2024)
66. URL4: http://www.koeri.boun.edu.tr/sismo (Erişim Tarihi: 03.09.2024)
67. URL5: https://www.esri.com (Erişim Tarihi: 21.07.2025)