Antroponims Based on Religion in Old Uyghur Law Documents

Öz

In this study, person names based on religion in old Uyghur law documents are evaluated. In short, nouns are meaningful language elements that define concrete and abstract concepts. Proper names differ from other names in that they express a single entity. A part of Old Turkish research is to analyse the origins, structures and cultural elements of the personal names found in the inscriptions and documents written on paper in that period by using various methods. There are many names of persons in documents such as loans, purchases, sales, leases, hostages, foundations, wills, exchanges, adoptions, and orders. It has been concluded that the names of people in the documents were given to people under the influence of Buddhism, ancient Turkish religion and Islam. As Buddhism has been adopted by Turkic tribes and communities since ancient times, Buddhism-oriented person names were the most common in the documents. The use of the words Kutaçuk, Kutadı, Kutadmış, Kutadmış, Kutal, Kutalmış, Kutı, Kutlug, which are based on the root Kut and kut, and the word Teŋri, which is one of the most important concepts for the ancient Turks, as a person name shows that the basic elements of the ancient Turkish religion preserve their vitality for the early Turkish society. The person names given under the influence of Islam, one of the last religions adopted in the Turfan region, are very rarely found in the documents.

Anahtar Kelimeler

• Onomastic
• Anthroponymy
• Old Turkish
• Old Uyghur Turkish
• Old Uyghur Law Documents

Eski Uygur Hukuk Vesikalarında Dine Dayalı Kişi Adları

Öz

Bu çalışmada, eski Uygur hukuk vesikalarındaki dine dayalı kişi adları değerlendirilmiştir. Adlar kısaca somut ve soyut kavramları tanımlayan anlamlı dil ögeleridir. Özel adlar diğer adlardan tek bir varlığı ifade etmesi bakımından ayrılmaktadır. Eski Türkçe araştırmalarının bir bölümünü o dönemde dikilmiş yazıtlarda ve kâğıda yazılı belgelerde bulunan kişi adlarının kökenlerini, yapılarını, taşıdığı kültürel ögeleri çeşitli yöntemler kullanılarak incelemek oluşturmaktadır. Borç, alım, satım, kiralama, rehin, vakıf, vasiyetname, takas, evlat edinme, buyruk türündeki vesikalarda birçok kişi adı bulunmaktadır. Vesikalardaki dine dayalı kişi adlarının Budizm, eski Türk dini ve İslamiyet etkisiyle kişilere verildiği sonucuna ulaşılmıştır. Budizm’in eski devirlerden beri Türk boy ve toplulukları tarafından benimsenmesinden dolayı vesikalarda en fazla Budizm kaynaklı kişi adları yer almıştır. Kut ve kut köküne dayanan Kutaçuk, Kutadı, Kutadmış, Kutal, Kutalmış, Kutı, Kutlug sözcükleriyle, eski Türkler için en önemli kavramlardan olan Teŋri sözcüğünün kişi adı olarak kullanılması eski Türk dinine ait temel unsurların eski Türk toplumu için canlılığını koruduğunu göstermektedir. Turfan bölgesinde benimsenen son dinlerden olan İslamiyet’in etkisinde verilen kişi adlarına vesikalarda çok az rastlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Ad Bilimi
• Kişi Ad Bilimi
• Eski Türkçe
• Eski Uygur Türkçesi
• Eski Uygur Hukuk Vesikaları

Kaynakça

1. Ağca, F. (2015). Eski Türkçe kö:k teῃri ve kö:k kalık ikilemeleri üzerine. Türkbilig, 30, 201-222. Erişim adresi https://dergipark.org.tr/tr/pub/turkbilig/issue/52822/697719
2. Alyılmaz, C. (2003). Bugut Yazıtı ve anıt mezar külliyesi üzerine. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 13, 11-21. Erişim adresi https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/258166
3. Alyılmaz, C. (2004). Kutlugun mührü (Mutrın Temdeg Yazıtı). A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 23, 1-7. Erişim adresi https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/32825
4. Alyılmaz, C. (2005). Orhun Yazıtlarının bugünkü durumu. Ankara: Kurmay Yayınevi.
5. Alyılmaz, C. (2013). Karı Çor Tigin Yazıtı. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 2(2), 1-61. https://doi.org/10.7884/teke.188
6. Alyılmaz, C. (2015). İpek Yolu kavşağının ölümsüzlük eserleri. Ankara: Atatürk Üniversitesi Yayınları. Alyılmaz, C. (2021). Bilge Tonyukuk Yazıtları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
7. Alyılmaz, S. (2018). Türkçede birden fazla anlam ögesiyle (sentaktik yolla) kavramların işaretlenmesi. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 3(1), 11-25. https://doi.org/10.32321/cutad.421295
8. Amanoğlu, E. K. (2010). 10-13. yüzyıl uygur hukuk vesikalarında kişi adları. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 14, 5-11. Erişim adresi https://dergipark.org.tr/tr/pub/ataunitaed/issue/2846/38963

9. Arat, R. R. (1987). Makaleler, (Haz. Osman Fikri Sertkaya). Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları. Arat, R. R. (2008). Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacib). İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
10. Aydın, E. (2017). Hoyto–Tamır Tayhar–Çuluu Yazıtları. Türkbilig, 33, 1-14. Erişim Adresi https://dergipark.org.tr/tr/pub/turkbilig/issue/52829/697822
11. Aydın, E. (2019). Sibirya’da Türk izleri Yenisey Yazıtları. İstanbul: Kronik Kitap. Aydın, E. (2021). Uygur Yazıtları. İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
12. Barutçu Özönder, F. S. (1996). Teŋriteg teŋride bolmış türük bilge kagan ve teŋriteg teŋri yaratmış türük bilge kagan ibareleri üzerine. Prof. Dr. Zeynep Korkmaz’a Armağan Kitabı içinde (ss. 89-100). Ankara: Türk Kültürü Araştırmaları XXXII/1-2
13. Barutçu Özönder, F. S. (2001). Eski Türk Çağı Yazıtları: II. Karabalgasun Yazıtı. KÖK Araştırmalar, III(1) 179-183.
14. Bloomfield, L. (1973). Language. Londra: George Allen & Unwin LTD.
15. Clark L. V. (1975). Introduction to the Uyghur civil documents of East Turkestan (13th-14th cc.). (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Indiana University, Indiana.
16. Clauson, Sir G. (1972). An etymological dictionary of pre-thirteenth century Turkish. Oxford: Oxford University Press.
17. Çandarlıoğlu, G. (2012). Uygurlar. İslâm Ansiklopedisi içinde (ss. 242-244). Ankara: Türk Diyanet Vakfı Yayınları.
18. Çetin, E. (2021). Karahanlı Türkçesi metinlerinde Manihaist ve Budist çevreye ait bazı sözcükler. Türkiyat Mecmuası, 31(1), 199-223. 10.26650/iuturkiyat.910599
19. Divitçioğlu, S. (1987). Kök Türkler (kut, küç ve ülüg). İstanbul: Ada Yayınları.
20. Donuk, A. (1988). Eski Türk devletlerinde idarȋ - askerȋ ünvan ve terimler. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
21. Donuk, A. (2001). Gök-Türk Kitâbelerinin dinȋ açıdan değerlendirilmesi. Göktürk Devletinin 1450. Kuruluş Yıldönümü Sempozyum Bildirileri içinde, (105-112 ss.), Ankara: Avrasya Yayınları.
22. Ekrem, E. (2002). Seyahatnamelere göre Göktürklerde Budizm. Türkler Ansiklopedisi 3, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
23. Eliade, M. (2003). Dinsel inançlar ve düşünceler tarihi. (Çev. Ali Berktay). İstanbul: Kabalcı Yayınları. Ercilasun A. B. (2016). Türk kağanlığı ve Türk bengü taşları. İstanbul: Dergâh Yayınları.
24. Ercilasun, A. B. ve Akkoyunlu, Z. (2014). Kâşgarlı Mahmud Dîvânu Lugâti’t-Türk, giriş-metin-çeviri-notlar-dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
25. Erdal, M. (1991). Old Turkic word formation I-II. Otto Harrassowitz Wiesbaden.
26. Esin, E. (1978). İslâmiyetten önceki Türk kültür tarihi ve İslâma giriş. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Matbaası. Esin, E. (2001). Türk kozmolojisine giriş. İstanbul: Kabalcı Yayınları.
27. Gömeç, S. (2000). Uygur Türkleri tarihi ve kültürü. Ankara: Akçağ Yayınları.
28. Gulcalı, Z. (2021). Altun Yaruk Sudur. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
29. Güç, A ve Sert, E. (2020). Budizm’de dört temel gerçek, sekiz dilimli yol ve nirvana. İslam Medeniyeti Araştırmaları Dergisi (İMAD), 5(12), 3-28. https://doi.org/10.20486/imad.732201
30. Gülensoy, T. ve Küçüker, P. (2015). Eski Türk–moğol kişi adları sözlüğü. İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
31. Günay, Ü. ve Güngör, H. (2019). Türklerin dinȋ tarihi. İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
32. İsi, H. (2020). Tantrik Türk Budizmi üzerine araştırmalar. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13(72), 111-124. https://doi.org/10.17719/JISR
33. İzgi, Ö. (1986). Kutluk Bilge Kül Kağan Bögü Kağan ve Uygurlar. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
34. İzgi, Ö. (1987). Uygurların siyasȋ ve kültürel tarihi (Hukuk Vesikalarına Göre). Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
35. Kalafat, Y. (2018). Türk halkbilimi inanç araştırmalar ııı kut. Ankara: Berikan Yayınevi.
36. Karaağaç, G. (2022). Dil bilimi terimleri sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
37. Karadavut, A. (2022). Eski Uygur hukuk belgelerinde geçen melez kişi adları. Uluslararası Türk Dünyası Sosyal Bilimler Sempozyumu içinde (113-124 ss.), İzmir: Asos Yayınevi.
38. Kaya, C. (2021). Uygurca Altun Yaruk giriş, metin ve dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
39. Mert, O. (2009). Ötüken Uygur Dönemi Yazıtlarından Tes-Tariat-Şine Us. Ankara: Belen Yayıncılık.
40. Monier-Williams, S. M. (1986). A Sanskrit-English Dictionary (10. bs.). Delhi: Motilal Banarsidass.
41. Nadalyayev, V. M. ve diğerleri (1969). Drevnetyurkskiy Slovar’.
42. Oda, J. (1978). Uighuristan. Acta Asiatica, 34, 22-45.
43. Ögel, B. (2015). Büyük Hun İmparatorluğu tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
44. Ölmez, M. (2018). Uygur Hakanlığı Yazıtları. Ankara: BilgeSu Yayınları.
45. Ölmez, M. (2021). Orhon-Uygur Kağanlığı Dönemi Moğolistan’daki Eski Türk Yazıtları. Metin-çeviri-sözlük. Ankara: BilgeSu Yayınları.
46. Ölmez, M., ve Uzunkaya, U. (2017). Eski Uygurcada Tibet Budizmi. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 65(1), 61-89. Erişim adresi https://dergipark.org.tr/tr/pub/belleten/issue/33970/375462
47. Özyetgin, A. M. (2001). Türk ad bilimine malzemeler: Kitabu’l-İdrak li Lisani’l-Etrak’te kişi adları. Bilig: Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, 19, 21-31. Erişim adresi https://bilig.yesevi.edu.tr/yonetim/icerik/makaleler/3408-published.pdf
48. Polat, İ. (2020). Sibirya Türklerinde Lamaizm-Burkanizm ve sudur kitaplarının kökeni üzerine bir araştırma. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 13(30), 599-613. https://doi.org/10.12981/mahder.724357
49. Quliyev, E. (2014). Kadim Uygur Türklerinin onomastikası. Bakü: Azatam.
50. Radloff, W. (1928). Uigurische Sprachdenkmäler / Pamyatniki Uygurskogo Yazıka. Materialen nach dem Tode des Verfassers mit Ergänzungen von S. Malov herausgegeben, Leningrad: Verlag Der Akademie der Wissenschaften der USSR.
51. Rásonyi, L. (1964). Türklükte kadın adları. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 11, 63-87.
52. Roux, J.P. (2011). Eski Türk mitolojisi. Ankara: Bilgesu Yayınları.
53. Sakaoğlu, S. (2001). Türk ad bilimi I. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
54. Sancak, S. (2017). Hadisler kapsamında ‘mübârek zaman’ kavramının analizi. İnönü Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8(1), 35-72. Erişim adresi https://dergipark.org.tr/tr/pub/ifd/issue/31876/332464
55. Sertkaya, O. F. (2001). Suuci
56. Soothill, E. W. ve Hodous, L. (2010). A Dictionary of Chinese Buddhist terms. Dharma Drum Buddhist College.
57. Sümer, F. (1999). Türk devletleri tarihinde şahıs adları - I. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
58. Şen, N. (2025). II. Karabalgasun Yazıtı’nın dil ve kültür özellikleri. UBAK 22nd International Scientific Research Congress Social and Educational Scienses içinde (87-94 ss.), Ankara: Asos Yayınevi.
59. Şen, S. (2010). Orhon Yazıtlarına geçen tengri teg tengride bolmuş türük bilge kagan ve tengri teg tenrgi yaratmış türük bilge kagan ifadelerinin yeni bir yorumu. 1. Uluslararası Uzak Asya’dan Ön Asya’ya Eski Türkçe Bilgi Şöleni Bildirileri Kitab içinde (ss. 251-259). Afyonkarahisar.
60. Taşağıl, A. (2020). Uygurlar -840’tan Önce-. İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
61. Taşağıl, A. (2021). Gök- Türkler. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
62. Tekin, Ş. (2019). Maytrısimit Burkancıların Mehdisi Maitreya ile buluşma uygurca iptidai bir dram. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
63. Tekin, T. (2021). Orhon Yazıtları Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. Ankara: BilgeSu Yayıncılık.
64. Tezcan, S. (2001). En eski Türk dili ve yazını. Bilim, Kültür ve Öğretim Dili Olarak Türkçe. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 273-323.
65. Togan, İ, Kara, G. ve Baysal, C. (2006). Çin kaynaklarında Türkler: Eski T’ang tarihi (Chiu T’ang-shu). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
66. Tokyürek, H. (2012). Eski Uygurca metinlere göre Budizmin Manihaizme etkisi. Turkish Studies, 7(4), 2889-2906. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.4105
67. Tokyürek, H. (2017). Budist Uygur metinlerinde ‘teŋri’ sözü. Dil Araştırmaları, 11(21), 79-89. Erişim adresi https://dergipark.org.tr/tr/pub/dilarastirmalari/issue/60192/873066
68. Tokyürek, H. (2019). Eski Uygur Türkçesinde Budizm ve Manihaizm terimleri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
69. Topaloğlu, B. (2001). Kādir. İslâm Ansiklopedisi içinde (242-244 ss.). Ankara: Türk Diyanet Vakfı Yayınları.
70. Tüfekçi, A. N. (2023). Eski Uygur hukuk metinlerindeki kişi adları üzerine bir deneme. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Yıldız Teknik Üniversitesi, İstanbul.
71. Useev, N. (2011). Yenisey cazma estelikteri I: Leksikası cana tekstter. Bişkek: Turar.
72. Useev, N. (2020). Moğolistan’daki Tengri Kagan (Khoyor Khavçig Uul / Baga Khaırkhan) Yazıtları Üzerine. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 9(2), 487-499. Erişim adresi https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1168005
73. Uzunkaya, U. (2024). Budist kişilikler üzerine eski Uygurca fragmanlar. Turcology Research, 80, 168-187. https://doi.org/10.62425/turcology.1486757
74. Vovin, A. (2018). An interpretation of The Khüis Tolgoi Inscription. Journal Asiatique, 306(2), 303-313. Wedemeyer, Christian K. (2013), Making sense of Tantric Buddhism. History, semiology & transgression in the Indian tradition. New York: Columbia University Press.
75. Wilkens, J. (2007). Das Buch von der Sündentilgung. Edition des alttürkisch-buddhistischen Kšanti Kılguluk Nom Bitig I-II. Turnhout: Brepols Publishers
76. Wilkens, J. (2021). Handwörterbuch des Altuigurischen Altuigurisch – Deutsch – Türkisch (Eski Uygurcanın El Sözlüğü Eski Uygurca – Almanca – Türkçe). Göttingen: Akademie der Wissenschaften zu Göttingen.
77. Wilkens, J. (2024). Uygur Budizmi ve Manihaizm ile yerel dinlerin etkisi: Dinî terminoloji örneği. (çev. Celalettin Bulut Bostan), Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, 2024(24), 76-101. https://doi.org/10.46400/uygur.1562064
78. Willemen, C. (2004). Dharma and dharmas. Robert E. Buswell (Editör). Encyclopedia of Buddhism, 1, New York: Thomson Gale, 217-224.
79. Yamada, N. (1993). Uigurubun keiyaku monjo shūsei. Sammlung uigurischer Kontrakte, Haz. Juten Oda, Peter Zieme, Hiroshi Umemura, Takao Moriyasu, Cilt I: Gesammelte Arbeiten über die uigurischen Dokumente von N. Yamada. Cilt II: Textband.Texte in Transkription und Übersetzung, Bemerkungen, Listen, Bibliographie und Wörterverzeichnis. Cilt III: Faksimileband, Osaka: Osaka University Press.
80. Yoshida, Y. (2019). Sogdian version of the Bugut Inscription revisited. Journal Asiatique, 307(1), 97-108.
81. Zieme, P. (1985). Buddhistische Stabreimdichtungen der Uiguren. (Berliner Turfan-Texte XIII). Berlin: Akademie Verlag.
82. Zieme, P. (2000). Vimalakīrtinirdeśasūtra. (Berliner Turfantexte XX). Turnhout: Brepols.
83. Zieme, P. Z. (1977). Materialien zum Uigurischen onomasticon I. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 25, 71-86. Erişim adresi https://dergipark.org.tr/tr/pub/belleten/issue/42810/516215
84. Zieme, P. Z. (1979). Materialien zum Uigurischen onomasticon II. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 26-27, 81-94. Erişim adresi https://dergipark.org.tr/en/pub/belleten/issue/42968/518796
85. Zieme, P. Z. (1984). Materialien zum Uigurischen onomasticon III. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 32, 267-283. Erişim adresi https://dergipark.org.tr/tr/pub/belleten/issue/43438/528971