E-Sağlık Okuryazarlık Düzeyinin Salgın Hastalık Komplo Teorileri Üzerine Etkisi

Yıl 2026, Cilt: 36 Sayı: Kadın Araştırmaları, 163 - 176, 26.01.2026

Selma Doğanalp Çoban , Sehernur Uzun

https://doi.org/10.18069/firatsbed.1725543

Öz

E-sağlık okuryazarlığı, bireyin sağlığı ile ilgili araştırma, öğrenme ve öğrendiğini doğru bir şekilde uygulama becerisi olarak ifade edilmektedir. E-sağlık okuryazarlık düzeyi yüksek olan bireylerin farkındalığı yüksek, sorgulayan ve ulaştığı bilgileri zihinsel süzgeçten geçiren kimseler olması beklenmektedir. Tam dersi durumda ise bireylerin bilginin doğru ve güvenilir olmasına dikkat etmeyen ve sağlığı ile ilgili yanlış kanılara varabilme ihtimalinin yüksek olduğu düşünülmektedir. Sağlıkla ilgili özellikle covid-19 gibi salgın dönemlerinde ortaya çıkan her türlü bilgi ve belgenin sorgulanması ve fikir edinilmesi e-sağlık okuryazarlığı açısından oldukça önemlidir. Bu bağlamda söz konusu çalışma ile kadınların e-sağlık okuryazarlık düzeylerinin salgın hastalık komplo teorilerine yönelik algıları üzerine herhangi bir etkisinin olup olmadığını belirlemek hedeflenmektedir. Çalışma grubu Karaman il merkezinde bulunan 18 yaş ve üzeri 303 kadın bireyden oluşmaktadır. Araştırmada betimsel istatistikler, normallik dağılımı, geçerlilik ve güvenilirlik analizi ile korelasyon analizi yapılmıştır. Ayrıca araştırma hipotezlerini test etmek amacıyla regresyon analizi gerçekleştirilmiştir. Araştırma sonucunda kadınların e-sağlık okuryazarlık düzeylerinin salgın hastalıklara yönelik komplo algılarını negatif yönde anlamlı yordadığı saptanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Komplo Algısı , Kadın , e-Sağlık Okuryazarlığı , komplo teorileri

The Impact of E-Health Literacy on Belief in Pandemic-Related Conspiracy Theories

Öz

E-health literacy is defined as the ability of an individual to research, learn, and correctly apply what they have learned about their health. Individuals with a high level of e-health literacy are expected to be highly aware, questioning, and mentally filtering the information they receive. In the full-fledged case, it is thought that individuals are more likely to be unaware of whether the information is accurate and reliable and to have misconceptions about their health. Questioning and gaining insight into all kinds of information and documents related to health, especially during epidemic periods such as Covid-19, is very important in terms of e-health literacy. In this context, the aim of this study is to determine whether women's e-health literacy levels have any effect on their perceptions of epidemic disease conspiracy theories. The study group consists of 303 female individuals aged 18 and over living in the city center of Karaman. Descriptive statistics, normality distribution, validity and reliability analysis, and correlation analysis were performed in the study. In addition, regression analysis was performed to test the research hypotheses. As a result of the research, it was determined that women's e-health literacy levels negatively predicted their perceptions of conspiracies regarding epidemic diseases.

Anahtar Kelimeler

e-Health Literacy , Conspiracy belief , Women , conspiracy theories

Kaynakça

• Alhewiti A. (2025). E-health literacy and trust in health information sources. Healthcare (Basel, Switzerland), 13(6), 616. https://doi.org/10.3390/healthcare13060616
• An, L., Bacon, E., Hawley, S., Yang, P., Russell, D., Huffman, S. ve Resnicow, K. (2021). Relationship between coronavirus-related ehealth literacy and Covid-19 knowledge, attitudes, and practices among US adults: Web-based survey study. Journal of Medical Internet Research, 23(3), 25042. https://doi.org/10.2196/25042
• Bas-Sarmiento, P., Lamas-Toranzo, M.J., Fernández-Gutiérrez, M. ve Poza-Méndez, M. (2022). Health literacy, misinformation, self-perceived risk and fear, and preventive measures related to Covid-19 in Spanish university students. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(22), 15370. https://doi.org/10.3390/ijerph192215370
• Benigeri, M., ve Pluye, P. (2003). Shortcomings of health information on the Internet. Health promotion international, 18(4), 381-386. https://doi.org/10.1093/heapro/dag409
• Bin Naeem, S., ve Kamel Boulos, M.N. (2021). Covid-19 misinformation online and health literacy: A brief overview. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(15), 8091. https://doi.org/10.3390/ijerph18158091
• Brotherten, R. (2018). Şüpheci zihinler (Çev. C. Taşçıoğlu). İstanbul: Nemesis Yayınları. (Orijinal yayın tarihi, 2000)
• Brug, J., Aro, A.R., Oenema, A., De Zwart, O., Richardus, J. H. ve Bishop, G. D. (2004). SARS risk perception, knowledge, precautions and information sources, the Netherlands. Emerging Infectious Diseases, 10(8), 1486. https://doi.org/10.3201/eid1008.040283
• Bundorf, M.K., Wagner, T.H., Singer, S.J. ve Baker, L.C. (2006). Who searches the internet for health information? Health Services Research, 41(31), 819-836. https://doi.org/10.1111/j.1475-6773.2006.00510.x
• Büyüköztürk, Ş. (2018). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı: İstatistik, araştırma deseni, SPSS uygulamaları ve yorum. Ankara: Pegem Yayınları.
• Cochran, W. G. (1977). Sampling techniques (3rd ed.). New York: John Wiley & Sons.
• Chesser, A., Burke, A., Reyes, J. ve Rohrberg, T. (2016). Navigating the digital divide: a systematic review of ehealth literacy in underserved populations in the United States. Informatics for Health and Social Care, 41(1), 1-19. https://doi.org/10.3109/17538157.2014.948171.
• Cinelli, M., Etta, G., Avalle, M., Quattrociocchi, A., Di Marco, N., Valensise, C. ve Quattrociocchi, W. (2022). Conspiracy theories and social media platforms. Current Opinion in Psychology, 47, 101407. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2022.101407
• Cohen J. (1988). Statistical Power Analysis for the Behavioral Sciences (2nd ed.). Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates; 1988.
• Çağlayan, S. ve Paşalı Taşoğlu, N. (2024). İnfodemi okuryazarlığının önemi ve salgın iletişimi yönetimindeki rolü üzerine argümantatif bir yaklaşım. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 26(4), 1597-1645. https://doi.org/10.16953/deusosbil.1523496
• Değer, K. (2022). Koronavirüs pandemi döneminde aşı karşıtlığı sosyal medya ve komplo teorileri. İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, (58), 123-138. https://doi.org/10.47998/ikad.1070190
• Douglas, K. M., ve Sutton, R. M. (2015). Climate change: Why the conspiracy theories are dangerous. Bulletin of the Atomic Scientists, 71(2), 98-106. https://doi.org/10.1177/0096340215571908
• Douglas, K. M., ve Sutton, R. M. (2023). What are conspiracy theories? A definitional approach to their correlates, consequences, and communication. Annual Review of Psychology, 74(1), 271-298. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-032420-031329
• Douglas, K. M., Sutton, R. M. ve Cichocka, A. (2017). The psychology of conspiracy theories. Current directions in psychological science, 26(6), 538-542.
• Druss, B. G. (2020). Addressing the Covid-19 pandemic in populations with serious mental illness. JAMA Psychiatry, 77(9), 891-892. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2020.0894
• Duplaga, M. (2022). The roles of health and e-health literacy, conspiracy beliefs and political sympathy in the adherence to preventive measures recommended during the pandemic. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(14), 8346.
• Feinberg, I., Scott, J. Y., Holland, D. P., Lyn, R., Scott, L. C., Maloney, K. M. ve Rothenberg, R. (2022). The relationship between health literacy and Covid-19 vaccination prevalence during a rapidly evolving pandemic and infodemic. Vaccines, 10(12), 1989. https://doi.org/10.3390/vaccines10121989
• Field, A. (2018). Discovering statistics using IBM SPSS statistics. SAGE Publications. Hair, J. F., Anderson, R. E., Tatham, R. L. ve Black, W. C. (1998). Multivariate data analysis. New Jersey: Prentice-Hall Inc.
• Lo Moro, G., Bert, F., Minutiello, E., Zacchero, A. L., Sinigaglia, T., Colli, G., Tatti, R., Scaioli, G. ve Siliquini, R. (2021). Covid-19 fake news, conspiracy beliefs and the role of e-health literacy: An Italian nationwide survey. European Journal of Public Health, 31(3), 164.031. https://doi.org/10.1093/eurpub/ckab164.031
• Gürbüz, S. ve Şahin, F. (2017). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
• Karaca, Ç. (2022). Şüphecilik, komplo teorileri ve bilimsel otoritenin epistemolojisi. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 62(2), 1593-1630. https://doi.org/10.33171/dtcfjournal.2022.62.2.33
• Karagöz, Y., Filiz, M., ve Karaşin, Y. (2024). Salgın hastalıklara yönelik komplo teorisi ölçeğinin geliştirilmesi. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 17(3), 522-537. https://doi.org/10.25287/ohuiibf.1413337
• Gökduman Keleş, M. ve Toker, E. (2025). Relationships among cancer screening participation, e-health literacy, and healthy lifestyle behaviors in a group of turkish women: A structural equation modeling analysis. Health Care Analysis: HCA: Journal of Health Philosophy and Policy. https://doi.org/10.1007/s10728-025-00525-2
• Kickbusch, I., Pelikan, J., Apfel, F. ve Tsouros, A. (2013). Health literacy: The solid facts (WHO regional office for Europe). Europe: World Health Organisation.
• Kim, H. ve Xie, B. (2017). Health literacy in the eHealth era: A systematic review of the literature. Patient Education and Counseling, 100(6), 1073-1082. https://doi.org/10.1016/j.pec.2017.01.015
• Kline, P. (1994). An easy guide to factor analysis. Routledge.
• Kline, R. B. (2011). Principles and practice of structural equation modeling. Guilford Publications.
• Liu, T., ve Xiao, X. (2021). A framework of AI-based approaches to improving ehealth literacy and combating infodemic. Frontiers in Public Health, 9, 755808. https://doi.org/10.3389/fpubh.2021.755808
• Morse, S. S. (1995). Factors in the emergence of infectious diseases. Emerging Infectious Diseases, 1(1), 7. https://doi.org/10.3201/eid0101.950102
• Norman, C.D. ve Skinner, H. A. (2006a). Eheals: The ehealth literacy scale. Journal of Medical Internet Research, 8(4), 1-7. https://doi.org/10.2196/jmir.8.4.e27
• Norman, C.D. ve Skinner, H.A. (2006b). Ehealth literacy: Essential skills for consumer health in a networked world. Journal of Medical Internet Research, 8(2), 506. https://doi.org/10.2196/jmir.8.2.e9
• Ozili, P. K. (2022). The acceptable R-square in empirical modelling for social science research (SSRN Scholarly Paper 4128165). Social Research Methodology and Publishing Results. https://doi. org/10.2139/ssrn, 4128165.
• Özdamar, K. (2004). Paket programlar ile istatistiksel veri analizi 2: Çok değişkenli analizler. Eskişehir: Kaan Kitabevi.
• Özkan, S., Tüzün, H., Dikmen, A. U. ve İlhan, M. N. (2020). Salgınlarda toplum davranışı ve sağlık okuryazarlığı. Journal of Biotechnology and Strategic Health Research, 4, 105-110. https://doi.org/10.34084/bshr.719139
• Paakkari, L., ve Okan, O. (2020). Covid-19: Health literacy is an underestimated problem. The Lancet Public Health, 5(5), 249-e250.
• Peerson, A., ve Saunders, M. (2009). Health literacy revisited: What do we mean and why does it matter?. Health promotion international, 24(3), 285-296. https://doi.org/10.1093/heapro/dap014
• Pfefferbaum, B., ve North, C. S. (2020). Mental health and the Covid-19 pandemic. New England Journal of Medicine, 383(6), 510-512. https://doi.org/10.1056/NEJMp2008017
• Shackle, S. (2021). Among the Covid sceptics: We are being manipulated, without a shadow of a doubt. The Guardian Weekly, 8.
• Tavşancıl, E. (2014). Tutumların ölçülmesi ve SPSS ile veri analizi. Ankara: Nobel Yayıncılık. Türk Dil Kurumu. (2025). Türk dil kurumu sözlükleri. (Erişim adresi: https://sozluk.gov.tr/, Erişim Tarihi: 23.03.2025).
• Tennant, B., Stellefson, M., Dodd, V., Chaney, B., Chaney, D., Paige, S. ve Alber, J. (2015). Ehealth literacy and Web 2.0 health information seeking behaviors among baby boomers and older adults. Journal of Medical Internet Research, 17(3), 70. https://doi.org/10.2196/jmir.3992
• Tosun, N. ve Hoşgör, H. (2021). E-sağlık okuryazarlığı ve akılcı ilaç kullanımı farkındalığı arasındaki ilişkinin belirlenmesine yönelik bir araştırma. Cumhuriyet Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 22(2), 82-102. https://doi.org/10.37880/cumuiibf.896847
• Tunç, T., Demirci, H. F. ve Ermiş, A. (2025). The mediating role of health literacy in the relationship between trust in public health authorities and distrust in health systems. BMC Public Health, 25, 967. https://doi.org/10.1186/s12889-025-22123-6
• Tuzcu, Ö. ve Şahin, H. (2022). Komplo teorileri bağlamında Covid-19 aşı kararsızlığı ve aşı karşıtlığı. Sosyoloji Dergisi, (43), 95-123.
• Uscinski, J. E. (2018). The study of conspiracy theories. Argumenta, 3(2), 233-245. https://doi.org/10.23811/53.arg2017.usc
• Uslu, D. ve Şeremet, G. (2020). Bireylerin e-sağlık okuryazarlık düzeyinin belirlenmesi. Uluslararası Sağlık Yönetimi ve Stratejileri Araştırma Dergisi, 6(2), 386-394.
• Van Prooijen, J. W. ve Douglas, K. M. (2017). Conspiracy theories as part of history: The role of societal crisis situations. Memory Studies, 10(3), 323-333. https://doi.org/10.1177/1750698017701615
• Vrdelja, M., Vrbovšek, S., Klopčič, V., Dadaczynski, K. ve Okan, O. (2021). Facing the growing COVID-19 infodemic: Digital health literacy and information-seeking behaviour of university students in Slovenia. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(16), 8507. https://doi.org/10.3390/ijerph18168507