E-Sağlık Okuryazarlık Düzeyinin Salgın Hastalık Komplo Teorileri Üzerine Etkisi

Öz

E-sağlık okuryazarlığı, bireyin sağlığı ile ilgili araştırma, öğrenme ve öğrendiğini doğru bir şekilde uygulama becerisi olarak ifade edilmektedir. E-sağlık okuryazarlık düzeyi yüksek olan bireylerin farkındalığı yüksek, sorgulayan ve ulaştığı bilgileri zihinsel süzgeçten geçiren kimseler olması beklenmektedir. Tam dersi durumda ise bireylerin bilginin doğru ve güvenilir olmasına dikkat etmeyen ve sağlığı ile ilgili yanlış kanılara varabilme ihtimalinin yüksek olduğu düşünülmektedir. Sağlıkla ilgili özellikle covid-19 gibi salgın dönemlerinde ortaya çıkan her türlü bilgi ve belgenin sorgulanması ve fikir edinilmesi e-sağlık okuryazarlığı açısından oldukça önemlidir. Bu bağlamda söz konusu çalışma ile kadınların e-sağlık okuryazarlık düzeylerinin salgın hastalık komplo teorilerine yönelik algıları üzerine herhangi bir etkisinin olup olmadığını belirlemek hedeflenmektedir. Çalışma grubu Karaman il merkezinde bulunan 18 yaş ve üzeri 303 kadın bireyden oluşmaktadır. Araştırmada betimsel istatistikler, normallik dağılımı, geçerlilik ve güvenilirlik analizi ile korelasyon analizi yapılmıştır. Ayrıca araştırma hipotezlerini test etmek amacıyla regresyon analizi gerçekleştirilmiştir. Araştırma sonucunda kadınların e-sağlık okuryazarlık düzeylerinin salgın hastalıklara yönelik komplo algılarını negatif yönde anlamlı yordadığı saptanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Komplo Algısı
• Kadın
• e-Sağlık Okuryazarlığı
• komplo teorileri

The Impact of E-Health Literacy on Belief in Pandemic-Related Conspiracy Theories

Öz

E-health literacy is defined as the ability of an individual to research, learn, and correctly apply what they have learned about their health. Individuals with a high level of e-health literacy are expected to be highly aware, questioning, and mentally filtering the information they receive. In the full-fledged case, it is thought that individuals are more likely to be unaware of whether the information is accurate and reliable and to have misconceptions about their health. Questioning and gaining insight into all kinds of information and documents related to health, especially during epidemic periods such as Covid-19, is very important in terms of e-health literacy. In this context, the aim of this study is to determine whether women's e-health literacy levels have any effect on their perceptions of epidemic disease conspiracy theories. The study group consists of 303 female individuals aged 18 and over living in the city center of Karaman. Descriptive statistics, normality distribution, validity and reliability analysis, and correlation analysis were performed in the study. In addition, regression analysis was performed to test the research hypotheses. As a result of the research, it was determined that women's e-health literacy levels negatively predicted their perceptions of conspiracies regarding epidemic diseases.

Anahtar Kelimeler

• e-Health Literacy
• Conspiracy belief
• Women
• conspiracy theories

Kaynakça

1. Alhewiti A. (2025). E-health literacy and trust in health information sources. Healthcare (Basel, Switzerland), 13(6), 616. https://doi.org/10.3390/healthcare13060616
2. An, L., Bacon, E., Hawley, S., Yang, P., Russell, D., Huffman, S. ve Resnicow, K. (2021). Relationship between coronavirus-related ehealth literacy and Covid-19 knowledge, attitudes, and practices among US adults: Web-based survey study. Journal of Medical Internet Research, 23(3), 25042. https://doi.org/10.2196/25042
3. Bas-Sarmiento, P., Lamas-Toranzo, M.J., Fernández-Gutiérrez, M. ve Poza-Méndez, M. (2022). Health literacy, misinformation, self-perceived risk and fear, and preventive measures related to Covid-19 in Spanish university students. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(22), 15370. https://doi.org/10.3390/ijerph192215370
4. Benigeri, M., ve Pluye, P. (2003). Shortcomings of health information on the Internet. Health promotion international, 18(4), 381-386. https://doi.org/10.1093/heapro/dag409
5. Bin Naeem, S., ve Kamel Boulos, M.N. (2021). Covid-19 misinformation online and health literacy: A brief overview. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(15), 8091. https://doi.org/10.3390/ijerph18158091
6. Brotherten, R. (2018). Şüpheci zihinler (Çev. C. Taşçıoğlu). İstanbul: Nemesis Yayınları. (Orijinal yayın tarihi, 2000)
7. Brug, J., Aro, A.R., Oenema, A., De Zwart, O., Richardus, J. H. ve Bishop, G. D. (2004). SARS risk perception, knowledge, precautions and information sources, the Netherlands. Emerging Infectious Diseases, 10(8), 1486. https://doi.org/10.3201/eid1008.040283
8. Bundorf, M.K., Wagner, T.H., Singer, S.J. ve Baker, L.C. (2006). Who searches the internet for health information? Health Services Research, 41(31), 819-836. https://doi.org/10.1111/j.1475-6773.2006.00510.x

9. Büyüköztürk, Ş. (2018). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı: İstatistik, araştırma deseni, SPSS uygulamaları ve yorum. Ankara: Pegem Yayınları.
10. Cochran, W. G. (1977). Sampling techniques (3rd ed.). New York: John Wiley & Sons.
11. Chesser, A., Burke, A., Reyes, J. ve Rohrberg, T. (2016). Navigating the digital divide: a systematic review of ehealth literacy in underserved populations in the United States. Informatics for Health and Social Care, 41(1), 1-19. https://doi.org/10.3109/17538157.2014.948171.
12. Cinelli, M., Etta, G., Avalle, M., Quattrociocchi, A., Di Marco, N., Valensise, C. ve Quattrociocchi, W. (2022). Conspiracy theories and social media platforms. Current Opinion in Psychology, 47, 101407. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2022.101407
13. Cohen J. (1988). Statistical Power Analysis for the Behavioral Sciences (2nd ed.). Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates; 1988.
14. Çağlayan, S. ve Paşalı Taşoğlu, N. (2024). İnfodemi okuryazarlığının önemi ve salgın iletişimi yönetimindeki rolü üzerine argümantatif bir yaklaşım. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 26(4), 1597-1645. https://doi.org/10.16953/deusosbil.1523496
15. Değer, K. (2022). Koronavirüs pandemi döneminde aşı karşıtlığı sosyal medya ve komplo teorileri. İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, (58), 123-138. https://doi.org/10.47998/ikad.1070190
16. Douglas, K. M., ve Sutton, R. M. (2015). Climate change: Why the conspiracy theories are dangerous. Bulletin of the Atomic Scientists, 71(2), 98-106. https://doi.org/10.1177/0096340215571908
17. Douglas, K. M., ve Sutton, R. M. (2023). What are conspiracy theories? A definitional approach to their correlates, consequences, and communication. Annual Review of Psychology, 74(1), 271-298. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-032420-031329
18. Douglas, K. M., Sutton, R. M. ve Cichocka, A. (2017). The psychology of conspiracy theories. Current directions in psychological science, 26(6), 538-542.
19. Druss, B. G. (2020). Addressing the Covid-19 pandemic in populations with serious mental illness. JAMA Psychiatry, 77(9), 891-892. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2020.0894
20. Duplaga, M. (2022). The roles of health and e-health literacy, conspiracy beliefs and political sympathy in the adherence to preventive measures recommended during the pandemic. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(14), 8346.
21. Feinberg, I., Scott, J. Y., Holland, D. P., Lyn, R., Scott, L. C., Maloney, K. M. ve Rothenberg, R. (2022). The relationship between health literacy and Covid-19 vaccination prevalence during a rapidly evolving pandemic and infodemic. Vaccines, 10(12), 1989. https://doi.org/10.3390/vaccines10121989
22. Field, A. (2018). Discovering statistics using IBM SPSS statistics. SAGE Publications. Hair, J. F., Anderson, R. E., Tatham, R. L. ve Black, W. C. (1998). Multivariate data analysis. New Jersey: Prentice-Hall Inc.
23. Lo Moro, G., Bert, F., Minutiello, E., Zacchero, A. L., Sinigaglia, T., Colli, G., Tatti, R., Scaioli, G. ve Siliquini, R. (2021). Covid-19 fake news, conspiracy beliefs and the role of e-health literacy: An Italian nationwide survey. European Journal of Public Health, 31(3), 164.031. https://doi.org/10.1093/eurpub/ckab164.031
24. Gürbüz, S. ve Şahin, F. (2017). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
25. Karaca, Ç. (2022). Şüphecilik, komplo teorileri ve bilimsel otoritenin epistemolojisi. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 62(2), 1593-1630. https://doi.org/10.33171/dtcfjournal.2022.62.2.33
26. Karagöz, Y., Filiz, M., ve Karaşin, Y. (2024). Salgın hastalıklara yönelik komplo teorisi ölçeğinin geliştirilmesi. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 17(3), 522-537. https://doi.org/10.25287/ohuiibf.1413337
27. Gökduman Keleş, M. ve Toker, E. (2025). Relationships among cancer screening participation, e-health literacy, and healthy lifestyle behaviors in a group of turkish women: A structural equation modeling analysis. Health Care Analysis: HCA: Journal of Health Philosophy and Policy. https://doi.org/10.1007/s10728-025-00525-2
28. Kickbusch, I., Pelikan, J., Apfel, F. ve Tsouros, A. (2013). Health literacy: The solid facts (WHO regional office for Europe). Europe: World Health Organisation.
29. Kim, H. ve Xie, B. (2017). Health literacy in the eHealth era: A systematic review of the literature. Patient Education and Counseling, 100(6), 1073-1082. https://doi.org/10.1016/j.pec.2017.01.015
30. Kline, P. (1994). An easy guide to factor analysis. Routledge.
31. Kline, R. B. (2011). Principles and practice of structural equation modeling. Guilford Publications.
32. Liu, T., ve Xiao, X. (2021). A framework of AI-based approaches to improving ehealth literacy and combating infodemic. Frontiers in Public Health, 9, 755808. https://doi.org/10.3389/fpubh.2021.755808
33. Morse, S. S. (1995). Factors in the emergence of infectious diseases. Emerging Infectious Diseases, 1(1), 7. https://doi.org/10.3201/eid0101.950102
34. Norman, C.D. ve Skinner, H. A. (2006a). Eheals: The ehealth literacy scale. Journal of Medical Internet Research, 8(4), 1-7. https://doi.org/10.2196/jmir.8.4.e27
35. Norman, C.D. ve Skinner, H.A. (2006b). Ehealth literacy: Essential skills for consumer health in a networked world. Journal of Medical Internet Research, 8(2), 506. https://doi.org/10.2196/jmir.8.2.e9
36. Ozili, P. K. (2022). The acceptable R-square in empirical modelling for social science research (SSRN Scholarly Paper 4128165). Social Research Methodology and Publishing Results. https://doi. org/10.2139/ssrn, 4128165.
37. Özdamar, K. (2004). Paket programlar ile istatistiksel veri analizi 2: Çok değişkenli analizler. Eskişehir: Kaan Kitabevi.
38. Özkan, S., Tüzün, H., Dikmen, A. U. ve İlhan, M. N. (2020). Salgınlarda toplum davranışı ve sağlık okuryazarlığı. Journal of Biotechnology and Strategic Health Research, 4, 105-110. https://doi.org/10.34084/bshr.719139
39. Paakkari, L., ve Okan, O. (2020). Covid-19: Health literacy is an underestimated problem. The Lancet Public Health, 5(5), 249-e250.
40. Peerson, A., ve Saunders, M. (2009). Health literacy revisited: What do we mean and why does it matter?. Health promotion international, 24(3), 285-296. https://doi.org/10.1093/heapro/dap014
41. Pfefferbaum, B., ve North, C. S. (2020). Mental health and the Covid-19 pandemic. New England Journal of Medicine, 383(6), 510-512. https://doi.org/10.1056/NEJMp2008017
42. Shackle, S. (2021). Among the Covid sceptics: We are being manipulated, without a shadow of a doubt. The Guardian Weekly, 8.
43. Tavşancıl, E. (2014). Tutumların ölçülmesi ve SPSS ile veri analizi. Ankara: Nobel Yayıncılık. Türk Dil Kurumu. (2025). Türk dil kurumu sözlükleri. (Erişim adresi: https://sozluk.gov.tr/, Erişim Tarihi: 23.03.2025).
44. Tennant, B., Stellefson, M., Dodd, V., Chaney, B., Chaney, D., Paige, S. ve Alber, J. (2015). Ehealth literacy and Web 2.0 health information seeking behaviors among baby boomers and older adults. Journal of Medical Internet Research, 17(3), 70. https://doi.org/10.2196/jmir.3992
45. Tosun, N. ve Hoşgör, H. (2021). E-sağlık okuryazarlığı ve akılcı ilaç kullanımı farkındalığı arasındaki ilişkinin belirlenmesine yönelik bir araştırma. Cumhuriyet Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 22(2), 82-102. https://doi.org/10.37880/cumuiibf.896847
46. Tunç, T., Demirci, H. F. ve Ermiş, A. (2025). The mediating role of health literacy in the relationship between trust in public health authorities and distrust in health systems. BMC Public Health, 25, 967. https://doi.org/10.1186/s12889-025-22123-6
47. Tuzcu, Ö. ve Şahin, H. (2022). Komplo teorileri bağlamında Covid-19 aşı kararsızlığı ve aşı karşıtlığı. Sosyoloji Dergisi, (43), 95-123.
48. Uscinski, J. E. (2018). The study of conspiracy theories. Argumenta, 3(2), 233-245. https://doi.org/10.23811/53.arg2017.usc
49. Uslu, D. ve Şeremet, G. (2020). Bireylerin e-sağlık okuryazarlık düzeyinin belirlenmesi. Uluslararası Sağlık Yönetimi ve Stratejileri Araştırma Dergisi, 6(2), 386-394.
50. Van Prooijen, J. W. ve Douglas, K. M. (2017). Conspiracy theories as part of history: The role of societal crisis situations. Memory Studies, 10(3), 323-333. https://doi.org/10.1177/1750698017701615
51. Vrdelja, M., Vrbovšek, S., Klopčič, V., Dadaczynski, K. ve Okan, O. (2021). Facing the growing COVID-19 infodemic: Digital health literacy and information-seeking behaviour of university students in Slovenia. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(16), 8507. https://doi.org/10.3390/ijerph18168507