Osmanlı İmparatorluğu’nun Son Döneminde Ordunun Darbe Geleneğinin Kurumsallaşması

Öz

Osmanlı İmparatorluğu'ndaki modernleşme çabaları, ordunun siyasi bir güç olarak yükselmesinin de yolunu açmış ve bu süreçte ordu, geç Osmanlı döneminde (1839–1914) sivil siyasete defalarca müdahalede bulunmuştur. Yeniçeri isyanlarının mirasını devralan Osmanlı Ordusu, genellikle sivil seçkinlerle iş birliği yaparak darbeleri tekrar eden bir siyasi gelenek haline getirmeye katkıda bulunmuştur. Bu makale, bu nedenle, darbe geleneğinin İmparatorluğun son on yıllarında nasıl kurumsallaştığını incelemeyi amaçlamaktadır. 1839 Tanzimat Fermanı, başlangıçta Genç Osmanlılar ve daha sonra Jön Türkler olmak üzere, İmparatorluğun gerilemesini modernleşme yoluyla tersine çevirmeye çalışan yeni bir sivil ve askeri bürokrat sınıfının ortaya çıkmasına yol açmıştır. Bu aydınlar, siyaseti etkilemek ve padişahları tahttan indirmek için askeri güç kullanmaktan çekinmemişlerdir. Bu nedenle 1839 ile 1914 yılları arasında İmparatorluk, ardında kalıcı bir miras bırakan askeri müdahaleler ve anayasal denemelerle dolu çalkantılı bir dönem yaşamıştır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Ordusu
• darbe geleneği
• kurumsallaşma
• Osmanlı son dönemi
• sivil elitler.

The Institutionalization of the Military's Coup Tradition in the Last Period of the Ottoman Empire

Öz

Modernization efforts in the Ottoman Empire also paved the way for the rise of the military as a political force, which intervened in civilian politics multiple times during the late Ottoman period (1839–1914). Inheriting the legacy of the Janissary revolts, the Ottoman Army, often in collaboration with civilian elites, contributed to making coups a recurring political tradition. This article, therefore, aims to examine how the coup tradition became institutionalized during the Empire's final decades. The Tanzimat Edict of 1839 led to the emergence of a new class of civil and military bureaucrats—initially the Young Ottomans and later the Young Turks—who sought to reverse the Empire’s decline through modernization. These intellectuals did not hesitate to use military force to influence politics and depose sultans. Between 1839 and 1914, the Empire experienced a turbulent mix of military interventions, and constitutional experiments that left a lasting legacy. Repeated military involvement in politics normalized coups, ultimately making them appear traditional, legitimate, and even institutionalized. This issue was analyzed in detail in article

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Army
• coup tradition
• institutionalizing
• late Ottoman period
• civilian elites.

Kaynakça

1. 1912-1943 Balkan Harbi'nde Türk-Bulgar Harbi, Harbin İhzarı,(1943). Cilt I, Bulgaristan Harbiye Nezareti Genelkurmay Dairesi Harp Tarihi Encümenince neşredilmiştir, Çev. Murat Tunca. İstanbul: Askerî Basım Evi.
2. Afyoncu, E., Önal A. ve Demir, U. (2016). Osmanlı İmparatorluğu’nda Askeri İsyanlar ve Darbeler, 7. Baskı, İstanbul: Yeditepe Yayınları.
3. Ahmet Yesevi Üniversitesi Mütevelli Heyet Başkanlığı Dergisi, 47, 79-120, (2008), Aslan, T., “İttihâd-ı Osmanî’den Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti’ne”, Erişim adresi http://yayinlar.yesevi.edu.tr/files/article/201.pdf Accessed 20 February 2025.
4. Ahmet, F. (1984). İttihat ve Terakki Partisi 1908-1914, İstanbul: Kaynak Matbaası.
5. Ahmet, F. (1996). İttihatçılıktan Kemalizme, İstanbul: Kaynak Matbaası.
6. Ahmet, F. (2006). Bir Kimlik Peşinde Türkiye, İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
7. Akşin, S. (1989). Yakın Çağ Türkiye Tarihi (1908-1980), İstanbul: Milliyet Yayınları.
8. Akşin, S. (1998). Jön Türkler ve İttihat Terakki, Ankara: İmge Yayınları.

9. Alkan, A. T. (1992). İkinci Meşrutiyet Devrinde Ordu ve Siyaset, Ankara: Cedit Yayınları.
10. Armaoğlu, F. 19. Yüz Yıl Siyasi Tarihi, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları 1997.
11. ATASE, (No 9-3411), 38/71/ 4-19
12. Aydemir, Ş. S. (1970). Enver Paşa Makedonya’dan Orta Asya’ya 1860-1908,, Cilt I, İstanbul: Remzi Kitapevi.
13. Aydemir, Ş. S. (1985). Tek Adam Mustafa Kemal (1881-1919), Cilt I, İstanbul: Remzi Kitapevi.
14. Bahadıroğlu, Y. (2011). Kayır Dışı Tarihimiz, Istanbul: Nesil Yayınları.
15. Bayar, C. (1967). Ben de Yazdım, Cilt I, Istanbul: Baha Yayınları.
16. Bayur, Y. H. (1991). Türk İnkılap Tarih, Ankara: Türk Tarihi Yayınları.
17. Birecikli, İ. B. (2012). “Sûltan II. Abdülhamit’e Karşı Başarısız Darbe Teşebbüsü”, Batman Üniversitesi Yaşam Bilim Dergisi, 1/1, 683-697.
18. BOA, 1326 yılında İkinci Meşrutiyetin ilana dair evrak, (Y.EE), 71/44, H-06.04.1327 (April 25, 1909)
19. BOA, 31 Mart Ayaklanması ve Harekat Ordusu, (HR.SFR.3.), 605/26, M-14.04.1909 (April 14, 1909)
20. BOA, 31 Mart Vaka’sı üzerine vilayetlerde çıkan olaylara karşı alınan tedbirlerler ve askeri faaliyetlere dair yazışmalar, (RFR.I.UM.) 29/2803, H-11.05.1327 (May 31, 1909)
21. BOA, Birinci Meşrutiyet’in ilan edildiğine dair sefaretlere gönderilen telgıraf (HR.SFR), 181/88, M- 12.12.1876 (December 12, 1876)
22. BOA, Harekat Ordusunun İstanbul’a Trenle Sevki, (Döküman No: 265080), R-03.04.1325 (April 16, 1909)
23. BOA, II. Abdülhamid’in Mithat Paşa’ya Kanun-I Esasi’yi ilan ettiğini bildiren Hatt-ı Hümayun, (Y..EE.), 71/38, H-07.12.1293 (December 24, 1876)
24. BOA, İrade Askeriye, (No 76), M-27.09.l909 (September 27, 1909)
25. BOA, İrade Askeriye, (No 91), 23C/Ek:1327, M-30.06.1909 (Juna 30, 1909)
26. BOA, İradeyi askeriye, (No 94), M-30.06.1909 (June 30, 1909)
27. BOA, Kanun-ı Esasi (Meşrutiyet Kanunu) sureti, (Y..EE.), 71/4, R-06.04.1327 (April 27, 1909) BOA, Kuleli Kışlası Vak’asının fezleke-i tahkıkiyesi ve cezaların tertibi, (A.}VKN.), 1/20, H-30.03.1276 (October 27, 1859)
28. BOA, Manastır’da Kolağası Resneli Niyazi Bey’in dağa çıkması hususunda Avrupa basınında çıkan neşriyat, (HR.SFR.04), 827/102, M-23.07.1908 (July 23, 1908)
29. BOA, Rumeli’de firari Niyazi’ye iltihak edilmesini önlemek üzere teşkil olunan nasihat heyeti, (Y.A.HUS.), 523/116, H-18.06.1326 (June 18, 1908)
30. BOA, Said Paşa’nın Sadrazamlığa getirlmesine dair II. Abdülhamid’in Hatt-ı Humayunu, (HSD.AFT.), 5/19, H-4.7.1326 (August 2, 1908)
31. Cemal P. (2021). Cemal Paşa Hatıralar (1913-1922), Hazırlayan Ahmet Zeki İzgöer, Istanbul: Dün Bugün Kitapevi.
32. Çavdar, T. (2019). Türkiye Demokrasi Tarihi 1839-1950, İstanbul: İmge Yayınları.
33. Çifçi, A. (2017). “Parties in the Political Struggle in the Ottoman Empire in the Context of the Political Upgrades in the Balkans and the Tersane Conference Of 1876-77”, Asos Journal, 44, 600-615.
34. Dabağyan, L. P. (2005). Osmanlıda Şer Hareketleri ve Abdülhamid Han, İstanbul: IQ Yayınları.
35. Demir, S. and Bingol, O. (2020). “From Military Tutelage to Absolute Civilian Control: An Analysis of the Evolution of Turkish Civil-Military Relations”, Journal of British Middle Eastern Studies, 47/2, 172- 191.
36. Diary of Grand Vizier and Minister of War Şevket Pasha, (1988). Istanbul: Arban Yayınları 1, translated by Alkan, Army and politics in During the Second Constitutional Era.
37. Ertürk, Y. (2008). Ege Denizi’nde Türk Yunan Mücadelesi, İstanbul: IQ Yayınları.
38. Göl, H. (2021). “Belgelerle Mahmut Şevket Paşa Suikastı”, Tarih ve Gelecek Dergisi, 1/7, 334-362.
39. Günal, E. (2009). Türkiye’de Demokrasinin Yüzyıllık Serüveni (1908-2008), İstanbul: KaraKutu Yayınları.
40. Gür, E. (2015). II. Abdülhamid’in Hafiye Teşkilatı, İstanbul: Ötüken Yayınları.
41. Hammer, J. (2010). Büyük Osmanlı Tarihi, Cilt IX, İstanbul: Milliyet Yayınları.
42. Hanioğlu, M. Ş. (1985). Bir Siyasal Örgüt Olarak, İttihat ve Terakki Cemiyeti ve Jön Türkler (1889-1902), İstanbul: İletişim Yayınları.
43. İkdam Gazetesi, 14 Nisan 1909, (April 14, 1908)
44. Jelavich, B. (2006). Balkan Tarihi 20. Yüzyıl, Cilt II, İstanbul: Küre Yayınları.
45. Kara, A. (2007). Türk İnkılabının Tarihi, İstanbul: IQ Yayınları.
46. Karabekir, K. (1995). İttihat ve Terakki Cemiyeti 1896-1909, Neden Kuruldu, Nasıl Kuruldu, Nasıl İdare Olundu, İstanbul: Emre Yayıncılık.
47. Karal, E. Z. (1978). Türkiye Cumhuriyeti Tarihi (1918-1965), Ankara: Türk Tarih Kurum Yayınları.
48. Karal, E. Z. (1981). Osmanlı Tarihi, Cilt IV, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
49. Karal, E. Z. (1988). Osmanlı Tarihi, Cilt VII, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
50. Karpat, K. H. (2011). Türk Siyasi Tarihi (1800-2012), İstanbul: Timaş Yayınları.
51. Karpat, K. H. (2015). Osmanlıdan Günümüze Ordu ve Siyaset, İstanbul: Timaş Yayınları 2015
52. Kayalı, K. (2018). Ordu ve Siyaset 27 Mayıs – 12 Mart, 7.Baskı, İstanbul: İletişim Yayınları.
53. Kazancı, Z. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Tarihi Ansiklopedisi, “Alaylı”, Erşim adresi https://islamansiklopedisi.org.tr/alayli Accessed 02 February 2025.
54. Kocabaş, S. (1985). Hindistan Yolu ve Petrol Uğruna Yapılanlar Türkiye ve İngiltere, Istanbul: Vatan Yayıncılık.
55. Kutlay, N. (1992). İttihat Terakki ve Kürtler, Ankara: Beybün Yayınları.
56. Küçük, C. (2002). Türk Hakimiyeti Altındaki Ege Adalarının Yönetimi, Ankara: SAEMK Matbaası.
57. Lewis, B. (1988). Modern Türkiye’nin Doğuşu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
58. Mardin, Ş. (1992). Jön Türklerin Siyasî Fikirleri (1895-1908), Cilt II, İstanbul: İletişim Yayınları.
59. Mardin, Ş. (1995). Türkiye’de Toplum ve Siyaset, İstanbul: İletişim Yayınları..
60. Mazıcı, N. (1989. Türkiye’de Askeri Darbeler ve Sivil Rejimlere Etkileri, İstanbul: Gür Yayınevi.
61. Menteşe, H. (2019). Osmanlı Mebusan Meclisi Reisi Halil Menteşe’nin Anıları, 2. Baskı, İstanbul: Altınordu Yayıncılık.
62. Moltke, H. (1995). Moltke’nin Türkiye Mektupları, İstanbul: Remzi Kitapevi.
63. Oğuz, M. (2009). “İttihat ve Terakki’nin Kuruluşu ve İlk Fikir Ayrılıkları”, Türk Dünyası Araştırmaları Tarih Dergisi, 182, 45-58.
64. Ortaylı, İ. (2005). İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı, İstanbul: Alkım Yayınları.
65. Öztuna, Y. (1984). Bir Darbenin Anatomisi, İstanbul: Ötüken Yayınları.
66. Pedrosyan, Y. A. (1969). “1859 Yılındaki "Kuleli Vakası" nın Karakterine ve Bunun Türkiye Tarihindekı Yerine Dair”, Çev. İ. Kaynak, Cilt XXXIII, Belleten Yayınları 132/33, 587-593.
67. Pedrosyan, Y. A. (1969). “1859 Yılındaki "Kuleli Vakası" nın Karakterine ve Bunun Türkiye Tarihindekı Yerine Dair”, Çev. İ. Kaynak, Cilt XXXIII, Belleten Yayınları ,132/33, 587-593.
68. Sadrazam ve Harbiye Nazırı Mahmut Şevket Paşa'nın Günlüğü, (1988). Derleyen Adem Sarıgöl, İstanbul: Arba Yayınları. Saib, A. (2008). Sultan 2.Abdülhamid ve Saltanatının İlk Yılları, Hazırlayan Adem Kara, İstanbul: IQ Yayınları.
69. Savaş, M. (1998). “İkinci Meşrutiyet Döneminde İttihat ve Terakki ve Basın”, Erişim adresi https://turkoloji.cu.edu.tr/GENEL/mevhibe_savas_ikinci_mesrutiyet_donemi_ittihat_terakki_ve_basin.pdfaccessed 05 February 2025.
70. Saydam, A. (2019). “Political Opposition in the Ottoman Military Academy (Abdülhamid II Period)”, Adam Academy Social Sciences Journal, 9/1, 1-35.
71. Selâhattin, M. (2006). Bildiklerim Muhalif Hatıralar, Ankara: Vadi Yayınevi.
72. Shaw, S. J. and E K. Shaw, (1976). Hıstory Of The Ottoman Empıre And Modern Turkey, Vol. II, Cambridge: Cambrıdge Unıversıty Press.
73. Sunar, M. M. (2021), “Janissaries as a Socio-Economic Force in Nineteenth Century”, Üsküdar, Language and Literature Studies, 23, 463-480.
74. Süreyya,.M. (1996). Sicill-i Osmani, Cilt II, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
75. Takvim-i Vekayi Gazetesi, İttihat ve Tarikki Partisi seçim zaferi, No 66, R-3 Kanunievvel 1324, (16 December 1908)
76. Takvim-i Vekayi Gazetesi. II. Abdülhamid’in Hal’i Fetvası,R-15.04.1325, (28 Nisan 1909), (28 April 1909)
77. Talat P. (2018). Talat Paşa’nın Anıları, Hazırlayan Alpay Kabacalı, 11. Baskı, İstanbul: İş Bankası Yayınları.
78. Tanin Gazetesi, Derviş Vahdeti'nin de aralarında bulunduğu toplam 51 isyancının idamı, Manşet Haber, 15 Mayıs 1909, (15 May 1909)
79. Tanin Gazetesi, Mahmut Şevket Paşa Katledildi, 20 Haziran 1913, (June 30, 1913)
80. Temo, İ. (1987). İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin Kuruluşu ve 1/1 Nolu Üyesi İbrahim Temo’nun İttihat ve Terakki Anıları, İstanbul: Arban Yayınları.
81. Tunaya, T Z. (1996). Türkiye’nin Siyasi Hayatında Batılaşma Hareketleri, İstanbul: Arba Yayınları.
82. Türkmen, Z. (1993). Osmanlı Meşrutiyetinde Ordu-Siyaset Çatışması, İstanbul: İrfan Yayınevi.
83. Uyar, M. and Erickson, E. J. (2009). A Military History of the Ottomans: From Osman to Atatürk, California: An Imprint of ABC-CLIO Press,
84. Uzunçarşılı, İ. H. (1956). 1908 Yılında 2. Meşrutiyetin Ne Suretle İlân Edildiğine Dair Vesikalar Belleten. C. XX, Ankara: Belleten Yayınları.
85. Ülgül, M. and Demir, S. (2020). “Keeping the Soldiers at Bay: Coup-Proofing Strategies in Turkey”, Middle East Policy, 27I/3, 138-158.
86. Yalçın, S. (2001). Teşkilatın İki Silahşoru, Biri Meşrutiyet Silahşoru Dede Yakup Cemil Diğeri Cumhuriyetin Silahşoru Torun Yakup Cemil, İstanbul: Doğan Kitap.
87. Yiner, A. (2017). Müşir Recep Paşa Askeri ve Siyasi Hayatı (1842-1908), İstanbul: İdeal Kültür Yayınları. Yüceer, N., Atatürk Ansiklopedisi (2020). “31 Mart Olayı” , Erişim adresi https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/160/31-Mart-Vakas%C4%B1 Accessed 03 February 2025.
88. Yüksel, A. (2017). “Janissary Corps, Disruption and Espionage”, Journal of History Studies, 9/2, 271-296.
89. Zürcher, E. J. (2004). Modernleşen Türkiye'nin Tarihi Çev. Yasemin Saner Gönen, İstanbul: İletişim Yayınları.
90. Zürcher, E. J. (2019). “The Young Turk revolution: comparisons and connections”. Middle Eastern Studies, 55/4, 481-498.