Türkiye’de Demokrat Parti Döneminde Kadınların Siyasette Temsili

Öz

Bu çalışmanın amacı, Demokrat Parti döneminde kadın temsil düzeylerinin ve kadın temsilinin düşmesinin sebeplerini ortaya koyabilmektir. Cumhuriyet’in kuruluşundan itibaren kadın hakları üzerine yapılan tartışmaların temel gündem maddesi kadınların seçme ve seçilme hakkına kavuşmasıdır. 1930’lu yıllarda dünyadaki birinci dalga feminist hareketin de etkisiyle kadınların temsil hakkına sahip olması temel demokrasi sembollerinden biri haline gelmiş, nitekim 1935 yılında gerçekleşen seçimlerle kadınlar Meclis’te yer almışlardır. Bununla birlikte, 1940’lı yıllarda çok partili hayatın tesis edilmesiyle temel demokrasi göstergeleri değişmiş ve kadın temsilinin sembolik anlamı birtakım liberal unsurlarla ikame edilmiştir. Demokrat Parti iktidarında, kadın hareketinin ikinci planda kaldığı bir siyasal atmosferde, kadın temsil düzeylerinde de ciddi bir düşüş söz konusu olduğu görülmektedir. Çalışmada Demokrat Parti yönetiminin kadın hareketine şekilsel düzeyde yaklaşmanın ötesine gidememesinin ve siyasette aktif görev alan kadınların bu dönemde mevcut ataerkil siyasi yapının güdümünde hareket etmesinin kadın temsil düzeylerinin düşük kalmasına kaynaklık ettiği sonucuna ulaşılmaktadır. Çalışmada literatür taraması yöntemi kullanılarak siyasette kadın temsil oranlarının düşüklüğüne ve ataerkil siyaset tarzının benimsenmesine neden olan unsurlar incelenmektedir. Konunun kapsamı ve katmanlı yapısı gözetildiğinde tarihsel süreç, Demokrat Parti merkeze alınarak kısıtlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kadın Hareketi
• Demokrat Parti
• Kamusal Alan
• Kadın Temsili
• Temsil Düzeyleri

The Representation of Women in Politics During the Democrat Party Era in Türkiye

Öz

The aim of this study is to identify the reasons behind the decline in women’s representation during the Democrat Party era. Since the foundation of the Republic, the primary focus of debates on women’s rights has centered on women’s right to vote and be elected. Influenced by the first-wave feminist movement of the 1930s, the right of women to political representation became a core symbol of democracy. Accordingly, women entered Parliament following the elections held in 1935. However, with the establishment of a multi-party system in the 1940s, key democratic indicators shifted, and the symbolic meaning of women’s representation was replaced with liberal elements. During the Democrat Party rule, within a political atmosphere where the women’s movement was marginalized, a notable decline in representation occurred. The study concludes that the Party’s failure to move beyond a superficial approach to the women’s movement, and the fact that politically active women operated under the influence of the prevailing patriarchal structure, contributed to this outcome. Using the literature review method, the study examines factors that led to low levels of women’s political representation and the dominance of patriarchal political practices. The analysis is limited to the historical period centered on the Democrat Party.

Anahtar Kelimeler

• Democrat Party
• Public Sphere
• Women's Representation
• Levels of Representation
• Women's Movement

Kaynakça

1. Abadan-Unat, N. (1998). Söylemden Protestoya Türkiye’de Kadın Hareketlerinin Dönüşümü. A. B. Mirzaoğlu (Ed.), 75 Yılda Kadınlar ve Erkekler içinde (323-336 ss.), İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları.
2. Acar, F. ve Altınok G. (2017). Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Taleplerini Anlamak: Türkiye’de Kadın Hareketinin Temelleri ve Sınırları. S. Dedeoğlu ve A. Y. Elveren (Ed.), Türkiye’de Refah Devleti ve Kadın içinde (71-101 ss.). İstanbul: İletişim Yayınları.
3. Ahmad, F. (1995). Modern Türkiye’nin Oluşumu (Çev. Yavuz Alogan). İstanbul: Sarmal Yayınevi. Akşam, “Konya DP Kongresinde İleri Sürülen İstekler”, 13 Mart 1951: 1, 2.
4. Aktaş, C. (2005). Cemaatten Kamusal Alana İslâmcı Kadınlar. T. Bora ve M. Gültekingil (Ed.), Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce: İslamcılık içinde (826-836 ss). İstanbul: İletişim Yayınları.
5. Arat, Y. (1998a). Türkiye’de Kadın Milletvekillerinin Değişen Rolleri, 1934-1980. A. B. Mirzaoğlu (Ed.), 75 Yılda Kadınlar ve Erkekler içinde (249-266 ss.). İstanbul: Tarih Vakfı YayınlarıArat, Y. (1998b). Türkiye’de Modernleşme Projesi ve Kadınlar. S. Bozdoğan ve R. Kasaba (Ed.), Türkiye’de Modernleşme ve Ulusal Kimlik içinde (82-98 ss). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
6. Atılgan, G. (2015). 1950-1960 Tarımsal Kapitalizmin Sancağı Altında. G. Atılgan, C. Saraçoğlu, A. Uslu (Ed.), Osmanlı’dan Günümüze Türkiye’de Siyasal Hayat içinde, (387-514 ss.). İstanbul: Yordam Kitap.
7. Aydın, A. & Yıldız, M. (2016). 1950-1960 Döneminde Türkiye’de Kadın Hareketlerinin Niteliği Üzerine Bir Değerlendirme. Yasama Dergisi, (33), 50-67.
8. Berktay, F. (1996). Türkiye’de “Kadınlık Durumu”, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi 13 içinde (757-764 ss.), İstanbul: İletişim Yayınları

9. Berktay, F. (1998). Cumhuriyet’in 75 Yıllık Serüvenine Kadınlar Açısından Bakmak. A. B. Mirzaoğlu (Ed.), 75 Yılda Kadınlar ve Erkekler içinde (1-11 ss.). İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları.
10. Berktay, F. (2022). Tarihin Cinsiyeti. İstanbul: Metis Yayınları.
11. Bora, T. (2018). Cereyanlar: Türkiye’de Siyasi İdeolojiler, İstanbul: İletişim Yayınları.
12. Bozkurt, B., & Bozkurt, İ. (2014). Türkiye'nin İlk Kadın İl Belediye Başkanı'Müfide İlhan've Mersin'deki Çalışmaları. Journal of Modern Turkish History Studies/Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 10(19), 52-75.
13. Caporal, B. (2000). Kemalizm Sonrasında Türk Kadını III (1923-1970) (Çev. Ercan Eyüboğlu). İstanbul: Çağdaş Matbaacılık Yayıncılık.
14. Cumhuriyet, “Kadın Adaylar”, 19 Nisan1950: 1.
15. Cumhuriyet, “Adayların Mesleklere Göre Tasnifi” 25 Nisan1950: 1, 3.
16. Cumhuriyet, “Cumhurbaşkanının Genç İktisatçılara Hitabı”, 17 Ocak 1954: 1, 6.
17. Cumhuriyet, “Kadınlar Siyasi Parti Kuruyorlar”, 09 Ekim 1957: 1, 5.
18. Cumhuriyet, “Kadınlar ‘Türk Kadın Partisi’ Kurulmasına İtiraz Ediyorlar”, 13 Ocak 1959: 1, 4.
19. Çağatay, S. (2020). Kemalist Feminizm: Kadın Hareketi Tarihinin Göz Ardı Edilmiş “Bariz Gerçeği”. T. Bora, F. Saygılıgil, N. Berber (Ed.), Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce Feminizm içinde (313-330 ss.). İstanbul: İletişim Yayınları.
20. Çakır, S. (1996). Türkiye’de Feminizmin Dünü Ve Bugün. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi 13 içinde (750-757 ss.). İstanbul: İletişim Yayınları.
21. Çakır, S. (2019). Erkek Kulübünde Siyaset. İstanbul: Sel Yayıncılık.
22. Çakır, S. (2023). Türkiye’de Feminist İsyan. Toplumsal Tarih, 351, 8-13.
23. Çoban, E. (2019). Çok Partili Döneme Geçişin İlk Kadın Milletvekilleri ve Faaliyetleri (1950-1954). Tarih Araştırmaları Dergisi, 38(65), 361-394.
24. Duverger, M. (1955). The Political Role Of Women. Paris: UNESCO.
25. Eroğul, C. (2014). Demokrat Parti: Tarihi ve İdeolojisi, İstanbul: İmge Kitabevi Yayıncılık.
26. Güneş-Ayata, A. (1998). Laiklik, Güç ve Katılım Üçgeninde Türkiye’de Kadın ve Siyaset. A. B. Mirzaoğlu (Ed.), 75 Yılda Kadınlar ve Erkekler içinde (237-248 ss.), İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları.
27. Güneş-Ayata, A. (2020). Türkiye’de Kadının Siyasete Katılımı. Şirin Tekeli (Ed.), 1980’ler Türkiyesi’nde Kadın Bakış Açısından Kadınlar içinde (261-278 ss.), İstanbul: İletişim Yayınları.
28. Kadın Sesi, “Cumhuriyetin 36. Yıl Dönümü” 29 Ekim 1959: 1, 8.
29. Kandiyoti, D. (2013). Cariyeler, Bacılar, Yurttaşlar Kimlikler ve Toplumsal Dönüşümler. İstanbul: Metis Yayınları.
30. Kaplan, L. (1988). Cemiyetlerde ve Siyasi Teşkilatlarda Türk Kadını (1908-1960). Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi.
31. Kılıç, Z. (1994). Cumhuriyet Türkiyesi’nde Kadın Hareketine Genel Bir Bakış, A. B. Mirzaoğlu (Ed.), 75 Yılda Kadınlar ve Erkekler içinde (347-360 ss.). İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları.
32. Makal, A. (2015). Türkiye’de Kadın Emeğinin Tarihsel Kökenleri: 1920-1960. A. Makal, G. Toksöz (Ed.), Geçmişten Günümüze Türkiye’de Kadın Emeği içinde (35-97 ss.). İstanbul: İletişim Yayınları.
33. Mitchell, J. & Oakley, A. (1976). Introduction. Mitchell, A. Oakley (Ed.), The Rights and Wrongs of Women içinde (7-16 ss.). J. Middlesex: Penguinbooks.
34. Öztan, E. (2020). Kesişimsel Feminist Siyaset İçin Potansiyel Bir Alan: Eğitim. T. Bora, F. Saygılıgil, N. Berber (Ed.), Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce Cilt 10 Feminizm içinde (667-681 ss).İstanbul: İletişim Yayınları.
35. Şahin, F. (2011). Kadınların Siyasal Katılımları Çerçevesinde Kadın Meclislerinin Yerel Siyasetteki Etkinlikleri ve Üye Profilleri, Ankara: T.C. Başbakanlık Kadının Statüsü Genel Müdürlüğü.
36. Sarıtaş, E.; Şahin, Y. (2015). Ellili Yıllatcrda Kadın Hareketi. M. Kaan Kaynar (Ed.), Türkiye’nin 1950’li Yılları içinde (627-665.ss), İstanbul: İletişim Yayınları.
37. Sancar, Serpil (2014). Türk Modernleşmesinin Cinsiyeti: Erkekler Devlet, Kadınlar Aile Kurar. İstanbul: İletişim Yayınları.
38. Sancar, S. (2024). Siyasetin Cinsiyeti Cinsiyetçiliğe Karşı Kadın Hakları Siyaseti. İstanbul: Metis Yayınları.
39. Tatlı, C. (2008). Demokrat Parti Döneminde Toplumsal ve Siyasal Hayatta Kadın, İstanbul Üniversitesi: Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi.
40. TBMM Tutanak Dergisi, Dönem: IX, Toplantı: Olğ., Cilt: 1, Beşinci Birleşim, 2 Haziran 1950.
41. TBMM Tutanak Dergisi, Dönem: IX, Toplantı: 1, Cilt: 7, Yetmiş Üçüncü Birleşim, 7 Mayıs 1951.
42. TBMM Tutanak Dergisi, Dönem: IX, Toplantı: 1, Cilt 9, Yüz Sekizinci Birleşim, 3 Ağustos 1951.
43. TBMM Tutanak Dergisi, Dönem: IX, Toplantı: 1, Cilt: 5, Ellinci Birleşim, 24 Şubat 1951.
44. Tekeli, Ş. (1982). Kadınlar ve Siyasal Toplumsal Hayat. İstanbul: Birikim Yayınları.
45. Tekin, Y., & Okutan, Ç. (2012). Türk Siyasal Hayatı. Ankara: Orion Kitabevi.
46. Tlabar, N. (1954). Bir Seçim Nutku. Akis Dergisi, 20.
47. Toprak, Z. (1994). Türkiye’de Siyaset Ve Kadın: Kadınlar Halk Fırkası’ndan Arsıulusal Kadınlar Birliği Kongresine (1923-1935). Kadın Araştırmaları Dergisi, 2, 5-12.
48. Toska, Z. (1998). Cumhuriyet’in Kadın İdeali: Eşiği Aşanlar Ve Aşamayanlar. A. B. Mirzaoğlu (Ed.), 75 Yılda Kadınlar ve Erkekler içinde (71-87 ss.). İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları.
49. Türkiye İstatistik Kurumu (2012). Milletvekili Genel Seçimleri 1923-2011, https://www.ysk.gov.tr/doc/dosyalar/1923-2011-MVSecimleri-Tuik.pdf (Erişim Tarihi: 14.01.2025).
50. T.C. Başbakanlık Kadının Statüsü ve Sorunları Genel Müdürlüğü (1998). Cumhuriyetimizin 75. Yılında Türkiye’de Kadının Durumu. Erişim: 06.02.2025, https://ekutuphane.aile.gov.tr/media/qt4boc45/t%C3%BCrkiye-de-kad%C4%B1n%C4%B1n-durumu.pdf
51. Walby, S. (1991). Theorizing Patriarchy. Oxford: Blackwell.
52. Yaraman, A. (1998), Türkiye’de Kadınların Siyasal Temsili ve Basın Gündemi. O. Çitci (Ed.), 20. Yüzyılın Sonunda Kadınlar ve Gelecek içinde (433-439 ss), Ankara: TODAİE.
53. Yaraman, A. (2015). Türkiye’de Kadınların Siyasal Temsili. İstanbul: Bağlam Yayıncılık.
54. Yıldırmaz, S. (2016). Köylüler ve Kentliler: Ellili Yılların Dönüşen Yeni Sosyo-ekonomik ve Kültürel Coğrafyası. M. K. Kaynar (Ed.), Türkiye’nin 1950’li Yılları içinde (541-563 ss.). İstanbul: İletişim Yayınları.
55. Zihnioğlu, Y. (2009). Kadın Kurtuluş Hareketlerinin Siyasal İdeolojiler Boyunca Seyri (1908-2008), T. Bora, M Gültekingil (Ed.), Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce Dönemler ve Zihniyetler içinde ( 805-816 ss.). İstanbul: İletişim Yayınları.