Medya Bağlamında Kadın Temsili Konusunu İçeren Tezlerin Bibliyometrik Görünümü ve Kuramsal Eğilimleri

Öz

Bu çalışma, Türkiye’de medya bağlamında kadın temsiline odaklanan lisansüstü tezleri bibliyometrik ve tematik düzeyde sistematik olarak incelemeyi amaçlamaktadır. “Kadın temsili” konusunun seçimi, medyada kadının çoğu kez kalıplaşmış, ikincil ve ideolojik biçimlerde sunulmasının toplumsal cinsiyet eşitsizliğini yeniden üretmedeki belirleyici rolünden kaynaklanmaktadır. Medya, bu temsilleri hem üreten hem de dolaşıma sokarak kadın kimliğini biçimlendiren güçlü bir ideolojik aygıt işlevi görmektedir. Çalışma kapsamında 1987-2025 yılları arasında tamamlanan 126 tez karma yöntem yaklaşımıyla analiz edilmiştir. Bibliyometrik bulgular, üretimin büyük ölçüde yüksek lisans düzeyinde, Türkçe dilinde ve Marmara ile İç Anadolu bölgelerinde yoğunlaştığını göstermektedir. Tematik analiz, tezlerin çoğunda “modern ve güçlü kadın” profilinin öne çıktığını ve çalışmaların %54,2’sinin kadın temsillerini olumsuz değerlendirdiğini ortaya koymuştur. Feminist kuramlar, Stuart Hall’un Temsil Kuramı ve Gaye Tuchman’ın “sembolik yok sayma” yaklaşımı başlıca teorik dayanakları oluşturmuştur. Çalışma; kadın temsiline ilişkin akademik üretimin kuramsal, yapısal ve eleştirel yönelimlerini görünür kılarken, bu alandaki metodolojik yeterlilik ve kuramsal derinliği tartışmaya açarak literatüre bütüncül bir katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• kadın
• temsil
• medya
• bibliyometrik analiz
• tematik analiz

Bibliometric Overview and Theoretical Trends of Theses on the Representation of Women in the Media Context

Öz

This research aims to systematically examine graduate theses focusing on women's representation in the media in Turkey at the bibliometric and thematic levels. The choice of the topic “women's representation” stems from the decisive role of the media in reproducing gender inequality by presenting women in stereotypical, secondary and ideological ways. Media serves as a powerful ideological apparatus that both produces and circulates these representations, thereby shaping women's identities. Within the scope of the research, 126 theses completed between 1987 and 2024 were analyzed using a mixed-methods approach. Bibliometric findings show that production is largely concentrated at the master's degree level, in the Turkish language, and in the Marmara and Central Anatolia regions. Thematic analysis revealed that the “modern and powerful woman” profile is prominent in most of the theses, and 54.2% of the studies evaluate women's representations negatively. Feminist theories, Stuart Hall's Representation Theory and Gaye Tuchman's “symbolic annihilation” approach constitute the main theoretical foundations. The research aims to make the theoretical, structural, and critical orientations of academic production on women's representation visible while opening up a discussion on methodological adequacy and theoretical depth in this field, thereby contributing comprehensively to the literature.

Anahtar Kelimeler

• Woman
• Representation
• Media
• Bibliometric Analysis
• Thematic Analysis

Kaynakça

1. Akgül, M. (2017). 1930’lu yılların Türkiye’sinde basılı reklamlarda modern kadın imgesinin temsili: Cumhuriyet gazetesi örneği. Turkish Online Journal of Design Art and Communication, 7(4), 667–677. https://doi.org/10.7456/10704100/012.
2. Akkaş, İ. (2024). Cinsiyet ve toplumsal cinsiyet kavramları çerçevesinde ortaya çıkan toplumsal cinsiyet ayrımcılığı. EKEV Akademi Dergisi (ICOAEF Özel Sayı), 97-118.
3. Alsan, Ş. (2024). Feminist sanat ve kadın temsili: Tarihsel ve toplumsal bağlamda bir inceleme. Uluslararası Disiplinlerarası ve Kültürlerarası Sanat, 9(19), 165–182.
4. Aydın, D. (2021). Türk sinemasında otoritenin temsili: Umutsuzlar, Dila Hanım ve Kibar Feyzo filmlerinin Weber’in otorite tipolojisi bağlamında incelenmesi (Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü).
5. Aydoğmuş Ördem, Ö. (2021). Sözlü kültürde kadının temsili ve yeni medyada kadın fenomenlerin görünümleri: Eleştirel sosyolojik bir bakış. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 24(2), 24–61. https://doi.org/10.18490/sosars.927200
6. Bingöl, O. (2014). Toplumsal cinsiyet olgusu ve Türkiye’de kadınlık. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 2014(3), 108–114. https://doi.org/10.18493/kmusekad.36760
7. Bourdieu, P. (1997). Televizyon üzerine (T. Ilgaz, Çev.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
8. Butler, J. (1990). Gender trouble: Feminism and the subversion of identity. Routledge.

9. Cengiz, B. N., & Ateşli, M. (2024). Feminist sanat ve psikanalitik feminizm kesişiminde Çeşme (Fountain). Fe Dergi, 16(2), 123–159. https://doi.org/10.46655/federgi.1468649
10. Çağlan Bilsel, Ö. (2021). Toplumsal cinsiyet kavramı bağlamında kadına yönelik şiddetin izleyici alımlaması: Sen Anlat Karadeniz serisi. S. Özmen & G. Parlayandemir (Ed.), Kültürel çalışmalar perspektifinden toplumsal cinsiyetin alımlanması (ss. 33-52). İstanbul: Kriter Yayıncılık.
11. Çelenk, S. (2010). Kadınların medyada temsili ve etik sorunlar. Televizyon Haberciliğinde Etik, 229–236.
12. Dursun, Ç. (2010). Kadına yönelik şiddet karşısında haber etiği. Fe Dergi, 2(1), 18–32. https://doi.org/10.1501/Fe0001_0000000021
13. Erdoğan, D. T. (2008). Nancy Chodorow’un düşüncesinde toplumsal cinsiyet organizasyonunun merkezi unsuru olarak annelik. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 14(14), 73–82. https://doi.org/10.21560/spcd.08011
14. Fine, C. (2010). Delusions of gender: How our minds, society, and neurosexism create difference. W. W. Norton.
15. Foucault, M. (2007). Cinselliğin tarihi (H. U. Tanrıöver, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
16. Foucault, M. (2024). Biyopolitikanın doğuşu: Collège de France dersleri (1978–1979) (A. Tayla, Çev.). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
17. Fuchs, C. (2020). Sosyal medya: Eleştirel bir giriş (D. Saraçoğlu & İ. Kalaycı, Çev.). Notabene Yayınları.
18. Güvendi, N. E. (2023). Moda ve reklam bağlamında ‘‘nesne olarak kadın bedeni’’: Dönemlere göre ilişkisel analiz. IBAD Sosyal Bilimler Dergisi, (15), 92–114. https://doi.org/10.21733/ibad.1266913
19. Güz, H. (2022). Kadın kimliğinin medyada öteki üzerinden yeniden inşası ve yeni formu: Yeşil moda ve yeşil defileler. Düşünce Dünyasında Türkiz, 4(20), 31–46.
20. Habermas, J. (2003). Kamusallığın yapısal dönüşümü (T. Bora & M. Sancar, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
21. Hall, S. (2017). Temsil: Kültürel temsiller ve anlamlandırma uygulamaları (K. İnal, Çev.). Phoenix Yayınevi.
22. Hammer, Y. (2007). Multiculturalism and the mass media. Journal of Law and Ethics of Human Rights, 1(1), 1–35.
23. Kalender, A. B., Aksun, K., Hıdır, M., Dedeoğlu, Ş., Zengin Taş, E., & Salman, S. (2021). Medyada kadın istihdamının temsili ve reklamlardaki kadın imajı üzerine bir alımlama analizi. USBAD Uluslararası Sosyal Bilimler Akademi Dergisi, 3(6), 1409–1439.
24. Kandemir, S. (2022). Main actor of cultural studies “Representation: Cultural Representations and Signifying Practices (Culture, Media and Identities Series)” [Review of the book Temsil: Kültürel Temsiller ve Anlamlandırma Uygulamaları, ed. S. Hall, trans. İ. Dündar]. 4. Boyut Sosyal Bilimler Dergisi, 3(1), 112–114. https://doi.org/10.26650/4boyut.2022.1213030
25. Kara, Ç., & Ulağlı, S. (2022). 1980–2020 yılları arasında medyada kadın temsilinin dönüşümü. Management and Political Sciences Review, 4(2), 142–164. https://doi.org/10.57082/mpsr.1193902
26. Kiraz, S., & Kestel, S. (2017). Kadınların madun sorunsalı ve bir alternatif olarak yeni medyada dijital aktivizm: Change.org. İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, 53, 139–163. https://doi.org/10.17064/iuifd.321654
27. Kubilay, Ç., & Ova, N. (2023). İkibinli yıllarda medyada kadın. Ankara: Paradigma Akademi.
28. Öngün, Y., & Özer, Ö. (2023). Kadın cinayetleri haberlerinin sunumunda ideolojik üretim: Eleştirel söylem çözümlemesi yaklaşımı. Global Media Journal: Turkish Edition, 13(26), 1.
29. Özmen, S., & Vural, A. M. (2023). Medya profesyonellerinin medyada kadın temsili algısı. Marmara Sosyal Araştırmalar Dergisi, (20), 1–30. https://doi.org/10.58793/marusad.1393716
30. Özkan, S. (2017). Gerbner’in kültürel göstergeler kuramı bağlamında televizyon haber içeriklerine ilişkin bir araştırma. Abant Kültürel Araştırmalar Dergisi, 2(4), 129–141.
31. Polat, H. (2018). Geleneksel medyada temsil sorunu: Alternatif bir mecra olarak yeni medya. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 38(38), 45–60. https://doi.org/10.17498/kdeniz.383516
32. Signorielli, N. (1997). Reflections of girls in the media: A content analysis. A study of television shows and commercials, movies, music videos, and teen magazine articles and ads. An executive summary. California: Henry J. Kaiser Family Foundation.
33. Soydan, E., & Küçükşen, K. (2022). Toplumsal cinsiyet eşit(siz)liğinin medyadaki izdüşümleri. Al Farabi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 7(3), 18–28.
34. Söğüt, F. (2019). Yeni Medya Ve Temsil: İnternet Gazeteciliğinde Cinsiyet Kimliklerinin Sunumu. Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi(31), 212-231. https://doi.org/10.31123/akil.531977
35. Şakrak, B. E. (2020). Dizi filmlerde toplumsal cinsiyet bağlamında kadının temsili örnek inceleme: “Kadın” dizisi. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 8(22), 420–434.
36. Şenkal, Y. (2016). Feminist Kuramlar Bağlamında Reklamda Kadın İmgesine Bakış. Anadolu Bil Meslek Yüksekokulu Dergisi(42), 91-114.
37. Tanrıöver, H. U. (2007). “Medyada Kadınların Temsil Biçimleri ve Kadın Hakları İhlalleri.” Kadın Odaklı Habercilik. Sevda Alankuş (der.) içinde. İstanbul: İPS İletişim Vakfı Yayınları.
38. Tombul, I. (2020). Star Wars anlatı yapısında kadın kahraman inşasının Proppyen analizi. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 8(1), 669–696. https://doi.org/10.19145/e-gifder.555811
39. Tuchman, G. (1978). Hearth and home: Images of women in the mass media. Oxford University Press.
40. Yavuz, A. (2023). "Nisa bebek" haberleriyle çerçevelenen ve yeniden üretilen annelik. Pamukkale Üniversitesi İletişim Bilimleri Dergisi, 1(2), 187–198.
41. Yılmaz, C. (2020). Bourdieu’da temel kavramlar ve simgesel şiddet analizi. Habitus Toplumbilim Dergisi, (1), 161–179.