Kadın Sağlık Tüketicilerinin Sağlık Okuryazarlıkları ile Sağlıkta Kalite Okuryazarlıkları Arasındaki İlişkilerin İncelenmesi

Öz

Bu araştırma, kadın sağlık tüketicilerinin sağlık okuryazarlığı düzeyleri ile sağlık hizmetlerinin kalitesine ilişkin kalite okuryazarlıkları arasındaki ilişkiyi incelemeyi amaçlamaktadır. Toplum sağlığında önemli bir konuma sahip olan kadınlar, hem kendi sağlık kararlarında hem de aile bireylerinin sağlık kararlarında etkili olmaktadır Kadınların sunulan sağlık hizmetlerini ve sağlık kurumlarını değerlendirme ve nitelikli hizmet talep etme yeterliliklerinin anlaşılması, sağlık hizmeti sunucularının performans değerlendirme ve yeniden yapılandırma sürecine katkı sağlamaktadır. Sağlık hizmeti sunucularının hizmet kalitesinin artırılması ve rekabet avantajı kadınların kalite okuryazarlığıyla şekillenmektedir. Araştırmada, nicel araştırma yöntemlerinden yararlanılmıştır. Sağlık okuryazarlığı ile sağlıkta kalite okuryazarlığı arasındaki ilişkiyi açıklamak üzere 526 kadın sağlık tüketicilerinden elde edilen veriler yapısal eşitlik modeli kullanılarak analiz edilmiştir. Kadınların sağlık okuryazarlık düzeylerinin sağlıkta kalite okuryazarlıkları üzerinde anlamlı ancak düşük düzeyde pozitif bir etkiye sahip olduğu tespit edilmiş olup, kadınların sağlık hizmeti tüketiminde bilinçli tercihler yapabilmesi için sağlık okuryazarlığı düzeyinin artırılması önerilmiştir. Sağlık hizmeti sunumunun planlanmasında kadınların bilinçli ve değerlendirici tüketici rolünün güçlendirilmesine yönelik eğitim ve farkındalık çalışmalarının önemi vurgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Sağlık okuryazarlığı
• kalite okuryazarlığı
• Sağlıkta Kalite Okuryazarlığı
• kadın tüketiciler

An Investigation of the Relationship Between Health Literacy and Health Care Quality Literacy Among Female Health Consumers

Öz

This study aims to investigate the relationship between health literacy and quality literacy regarding health services among female health consumers. Women play a critical role in public health, influencing not only their own health decisions but also those of their family members. Understanding women’s competencies in assessing healthcare services and institutions, and in demanding qualified services, contributes to the performance evaluation and restructuring efforts of healthcare providers. The quality literacy of women shapes the improvement of service quality and the competitive advantage of healthcare institutions. A quantitative research design was adopted in this study. Data were collected from 526 female health consumers and analyzed using structural equation modeling (SEM) to examine the relationship between health literacy and health service quality literacy. Findings revealed a statistically significant yet low-level positive effect of health literacy on quality literacy. The results suggest that enhancing women's health literacy is essential for enabling them to make informed and evaluative decisions as healthcare consumers. The study underscores the importance of educational and awareness-raising initiatives to empower women as conscious and critical participants in the healthcare system. Strengthening women’s roles in healthcare planning through improved literacy can lead to more responsive and effective service delivery

Anahtar Kelimeler

• Health literacy
• quality literacy
• female consumers
• Health quality literacy

Kaynakça

1. Aburayya, A. (2025). The mediating role of geographic accessibility of medical services between healthcare service quality and medical insurance. In A. Hannoon & A. Mahmood (Eds.), Intelligence Driven Circular Economy (Computational Intelligence Studies, Vol. 1174). Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-031-74220-0_21
2. AlOmari, F. (2020). Measuring gaps in healthcare quality using SERVQUAL model: Challenges and opportunities in developing countries. Measuring Business Excellence, 25(4), 407–420.
3. Arısoy, D. Ş. (2017). Sağlık hizmetlerine hizmet kalitesi ve hizmet kalitesinin SERVQUAL yöntemi ile ölçülmesine yönelik bir uygulama. Ahi Evran Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 19(3), 1079–1102.
4. Armour, M., Hyman, M. S., Al Dabbas, M., Parry, K., Ferfolja, T., Curry, C., MacMillan, F., & Smith, C. A. (2021). Menstrual health literacy and management strategies in young women in Australia: A national online survey of young women aged 13–25 years. Journal of Pediatric and Adolescent Gynecology, 34(2), 135–143. https://doi.org/10.1016/j.jpag.2020.11.007
5. Ataei, M., Esmaelzadeh Saeieh, S., Yazdkhasti, M., ve Jashni Motlagh, A. (2023). Coping with identity threat and health literacy on the quality of life and mental health in students: Structural equation modeling. Nursing Open. Advance online publication. https://doi.org/10.1002/nop2.1872
6. Ayaz-Alkaya, S., ve Ozturk, F. O. (2021). Health Literacy Levels of Women and Related Factors in Turkey. The Journal of Nursing Research: JNR, 29(6), e180. https://doi.org/10.1097/JNR.0000000000000452
7. Aydemir, İ., Köse, H., ve Yaşar, M. E. (2023). Sağlık hizmetleri kullanıcılarının sanal ortamdaki iletişim boyutlarına yönelik algılarının tüketici tercihine etkisi. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 33, 103-118.
8. Baktır, Y., ve Yıldırım, H. (2024). Sağlık sektöründe de pazarlama kavramı: Uygulamaya ilişkin bir inceleme. Sağlık ve Sosyal Refah Araştırmaları Dergisi, 6(2), 181–193.

9. Barofsky, I. (2012). Quality: Its definition and measurement as applied to the medically ill. New York, NY: Springer.
10. Bellio, E., ve Buccoliero, L. (2021). Main factors affecting perceived quality in healthcare: A patient perspective approach. The TQM Journal, 33(7), 176–192. https://doi.org/10.1108/TQM-11-2020-0274.
11. Beribisky, N., ve Hancock, G. R. (2024). Comparing RMSEA-Based Indices for Assessing Measurement Invariance in Confirmatory Factor Models. Educational and Psychological Measurement, 84(4), 716–735. https://doi.org/10.1177/00131644231202949
12. Borowska, M., Religioni, U., ve Augustynowicz, A. (2023). Patients’ Opinions on the Quality of Services in Hospital Wards in Poland. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(1), 412. https://doi.org/10.3390/ijerph20010412
13. Cevher, M. F. (2020). Sosyal medyada satın alma niyetinin demografik özellikler açısından incelenmesi. Beykent Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13(2), 58–69.
14. Coombs, N. C., Campbell, D. G., ve Caringi, J. (2022). A qualitative study of rural healthcare providers’ views of social, cultural, and programmatic barriers to healthcare access. BMC Health Services Research, 22, 438. https://doi.org/10.1186/s12913-022-07885-7
15. Çiriş Yıldız, C., Yıldırım, D., Birinci, T., ve Dokumacı, D. (2024). Relationship between health literacy, self-efficacy, health perception and perceived service quality in patients with chronic disease. BAUN Health Sci J, 13(1), 51–59. https://doi.org/10.53424/balikesirsbd.1342119
16. Dadgarinejad, A., Nazarihermoshi, N., Hematichegeni, N., Jazaiery, M., Yousefishad, S., Mohammadian, H., Sayyah, M., … Cheraghi, M. (2024). Relationship between health literacy and generalized anxiety disorder during the COVID-19 pandemic in Khuzestan province, Iran. Frontiers in Psychology, 14, Article 1294562. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1294562
17. Dalkılıç, S., ve Kurtoğlu, R. (2021). Hastaların tüketileştirilmesi ve hasta güçlendirme. Uluslararası Sağlık Yönetimi ve Stratejileri Araştırma Dergisi, 7(3), 456–471.
18. Doğan Merih, Y. (2023). Prekonsepsiyonel dönemden postpartum döneme inovatif gelişmeler. TÜSEB, 6(2), 108–116.
19. Ekiyor, A., ve Çetin, A. (2017). Sağlık hizmeti sunumunda ve sosyal pazarlama kapsamında e-Nabız uygulamasının bilinirliğinin değerlendirilmesi. Uluslararası Sağlık Yönetimi ve Stratejileri Araştırma Dergisi, 3(1), 88–103.
20. Er, M. (2025). Hastaların hak ve sorumluluk bilgi düzeyinin algılanan hizmet kalitesiyle ilişkisi (Yayımlanmamış doktora tezi). Selçuk Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
21. Ghorbani-Dehbalaei, M., Loripoor, M., ve Nasirzadeh, M. (2021). The role of health beliefs and health literacy in women's health promoting behaviours based on the health belief model: A descriptive study. BMC Women's Health, 21, 421. https://doi.org/10.1186/s12905-021-01564-2
22. Gökoğlu, A. G. (2021). Kadınların sağlık okuryazarlığı düzeyinin sağlık davranışlarına ve çocuk sağlığına etkisi. Başkent Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 6(2), 132–148.
23. Haeri-Mehrizi, A., Mohammadi, S., Rafifar, S., ve Shahrbabaki, P. M. (2024). Health literacy and mental health: A national cross-sectional inquiry. Scientific Reports, 14, 13639. https://doi.org/10.1038/s41598-024-61426-5
24. Hannawa A, Albert WW, Kolyada A, Potemkina A, Donaldson LJ. (2022). The aspects of healthcare quality that are important to health professionals and patients: A qualitative study. Patient Education and Counseling, 105(6), 1561-1570. https://doi.org/10.1016/j.pec.2021.10.016
25. Health literacy in Healthy People 2030. (2021). Health.gov. https://health.gov/our-work/national-health-initiatives/healthy-people/healthy-people-2030/health-literacy-healthy-people-2030
26. Hermans, L., Van den Broucke, S., Gisle, L., Demarest, S., Charafeddine, R., ve Van Oyen, H. (2021). Mental health, compliance with measures and health prospects during the COVID-19 pandemic: The role of health literacy. BMC Public Health, 21, 1365. https://doi.org/10.1186/s12889-021-11325-3
27. Ilıman Yaltagil, E. (2024). Sağlık kurumlarında algılanan kalitenin hastaların yeniden tercihleri̇ne ve tavsi̇ye etme ni̇yetleri̇ne etki̇si̇. SDÜ Sağlık Yönetimi Dergisi, 6(1), 56–71.
28. Kandemir, A., ve Işık, O. (2017). Sağlık hizmeti tüketicilerinin hastane tercihleri ve kurum ünü algılamalarının tutum ve davranışları üzerindeki etkisi. The Journal of Academic Social Science Studies, 5(65), 181–198.
29. Karahan, F. D. (2018). Tüketim toplumunda alışverişin cinsiyeti. In B. Yuvalı ve T. Eğri (Eds.), 7. Türkiye Lisansüstü Çalışmalar Kongresi Bildiriler Kitabı - IV (ss. 187–197). İLEM.
30. Karahüseyinoğlu, E. K. (2021). Kalite yönetimi perspektifinde sağlık hizmetleri = Health services in the perspective of quality management. Journal of Academic Value Studies, 7(3), 394–402.
31. Karsana, W., ve Murhadi, W. R. (2021). Effect of service quality and patient satisfaction on behavioral intention. Journal of Entrepreneurship ve Business, 2(1), 25–36.
32. Kwame, A., Petrucka, PM Hemşire-hasta etkileşimlerinde hasta merkezli bakım ve iletişimin literatüre dayalı bir çalışması: engeller, kolaylaştırıcılar ve ileriye dönük yol. BMC Nurs 20 , 158 (2021). https://doi.org/10.1186/s12912-021-00684-2
33. Mahmoudi, H., ve Taheri, A. (2016). Relation between Information Literacy and Health Literacy of Students in Ferdowsi University of Mashhad. Human Information Interaction, 2(2), 31–41.
34. Mısırlıoğlu, A., ve Biçer, E. B. (2023). Evaluation of accreditation and service quality perceptions of the managers in JCI certified health institutions: The Türkiye case. Cumhuriyet University Journal of Economics ve Administrative Sciences (JEAS), 24(4), 625–635.
35. Nakip, M., ve Yaraş, E. (2003). SPSS Uygulamalı Pazarlama Araştırmaları Teknikleri (4. baskı). Seçkin Yayıncılık.
36. Nguyen, N. X., Tran, K., ve Nguyen, T. A. (2021). Impact of service quality on in-patients’ satisfaction, perceived value, and customer loyalty: A mixed-methods study from a developing country. Patient Preference and Adherence, 15, 2523–2538.
37. Nutbeam, D., ve Lloyd, J. E. (2021). Understanding and responding to health literacy as a social determinant of health. Annual Review of Public Health, 42, 159–173.
38. Öniz, C., Karki, A., ve Demir Yurtseven, E. (2023). Meslek yüksekokullarında algılanan hizmet kalitesinin kariyer iyimserliğine etkisi. Studies on Social Science Insights, 3(1), 48–66.
39. Palteki, T. (2018). Kalite iyileştirilmesi çalışmalarında hasta katılımının önemi. Sağlıkta Kalite ve Akreditasyon Dergisi, 1(2), 16–21.
40. Panahi, R., Dehghankar, L., ve Anbari, M. (2021). The role of health literacy in the prevention of Covid-19. Journal of Health Literacy, 4(5), 63–64.
41. Reicher, S., Sela, T., ve Toren, O. (2021). Using telemedicine during the COVID-19 pandemic: Attitudes of adult health care consumers in Israel. Frontiers in Public Health, 9, 653553.
42. Rocha, L. R. M., Veiga, D. F., Oliveira, P. R., Song, E. H. ve Ferreira, L. M. (2013). Health Service Quality Scale: Brazilian Portuguese Translation, Reliability and Validity. BMC Health Services Research, 13, 24.
43. Seyfioğlu, F. (2019). Değer temelli sağlık hizmetleri modeli. Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi, 22(4), 799–822.
44. Shah, A. M., Yan, X., Tariq, S., ve Ali, M. (2021). What patients like or dislike in physicians: Analyzing drivers of patient satisfaction and dissatisfaction using a digital topic modeling approach. Information Processing ve Management, 58(3), 102516.
45. Shahid, R., Shoker, M., Chu, L. M., Frehlick, R., Ward, H., Bath, B., ... Pahwa, P. (2022). The impact of low health literacy on patient outcomes: A multicentre cohort study. BMC Health Services Research, 22, 1148.
46. Shahid, R., Shoker, M., Chu, L. M., Frehlick, R., Ward, H., & Pahwa, P. (2022). Impact of low health literacy on patients’ health outcomes: A multicenter cohort study. BMC Health Services Research, 22, Article 1148. https://doi.org/10.1186/s12913-022-08527-9
47. Sharif-Moghadam, H., Shakiba, E., ve Salami, M. (2017). Comparison of Health Literacy of Medical and Dentistry Students of Rafsanjan University of Medical Sciences in 2016. Journal of Health Literacy, 2(2), 73–80.
48. Song, X., Li, D., Hu, J., Yang, R., Wan, Y., Fang, J., ve Zhang, S. (2020). Moderating role of health literacy on the association between alexithymia and depressive symptoms in middle school students. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(15), 5321.
49. Sørensen, K., Levin Zamir, D., Duong, T. V., Okan, O., Brasil, V. V., ve Nutbeam, D. (2021). Building health literacy system capacity: A framework for health literate systems. Health Promotion International, 36(Supplement_1), i13–i23.
50. Stavropoulou, A., Rovithis, M., Kelesi, M., Vasilopoulos, G., Sigala, E., Papageorgiou, D., Moudatsou, M., ve Koukouli, S. (2022). What Quality of Care Means? Exploring Clinical Nurses’ Perceptions on the Concept of Quality Care: A Qualitative Study. Clinics and Practice, 12(4), 468–481.
51. Suhail, P., ve Srinivasulu, Y. (2021). A perception of service quality, satisfaction, and behavioral intentions in Ayurveda. Journal of Ayurveda and Integrative Medicine, 12(1), 93–101.
52. Syed, M., Ahmed, F., Zahid, N., Khalid, N., ve Israr, N. (2021). Essentials of healthcare marketing. Asian Journal of Medicine and Health, 73–79.
53. Tabachnick, B. G., ve Fidell, L. S. (2013). Using Multivariate Statistics (6th ed.). Boston, MA: Pearson.
54. Tarhan, N., Tutgun-Ünal, A., ve Ekinci, Y. (2021). Yeni kuşak hastalığı siberkondri: Yeni medya çağında kuşakların siberkondri düzeyleri ile sağlık okuryazarlığı ilişkisi. OPUS Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 17(37), 4253–4297.
55. Tavananezhad, N., Bolbanabad, A. M., Ghelichkhani, F., ... (2022). The relationship between health literacy and empowerment in pregnant women: a cross-sectional study. BMC Pregnancy and Childbirth, 22, 351.
56. Tengilimoğlu, D. (2020). Sağlık hizmetleri pazarlaması. Siyasal Kitabevi
57. Toksoy, K. H. (2019). Primipar kadınlarda sağlık okuryazarlığı ve emzirme (Yüksek lisans tezi, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü).
58. Turan, A., ve Altıntaş, M. (2024). Sağlık çalışanlarında kalite okuryazarlığı: Bir ölçek geliştirme ve alan çalışması. Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi, 27(1), 121–138.
59. Uğurluoğlu, Ö., & Çelik, Y. (2005). Sağlık sistemleri performans ölçümü, önemi ve Dünya Sağlık Örgütü yaklaşımı. Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi, 8(1), 3–29.
60. Wang X, Luan W. (2022). Research progress on digital health literacy of older adults: A scoping review. Frontiers in Public Health, 10(2022),1-22. DOI=10.3389/fpubh.2022.906089.
61. Wiles, L. K., Kay, D., Luker, J. A., ... (2022). Consumer engagement in health care policy, research and services: A systematic review and meta-analysis of methods and effects. PLoS ONE, 17(1), e0261808.
62. Yavuz, D., Kankan, Ş., Özdemir, Ş., ve Aslan, Y. (2024). Sağlık hizmetinden faydalanan bireylerin hasta hak ve sorumlulukları bilgi düzeyinin değerlendirilmesi. Journal of Healthcare Management and Leadership, (1), 18–31.
63. Zhang F, Or PPL, W.-Y. Chung J. (2021). How different health literacy dimensions influences health and well-being among men and women: The mediating role of health behaviours. Health Expect, 24,617–627. https://doi.org/10.1111/hex.13208.
64. Zheng, M., Jin, H., Shi, N. ve diğerleri. (2018). Sağlık okuryazarlığı ile yaşam kalitesi arasındaki ilişki: sistematik bir inceleme ve meta-analiz. Sağlık Kalitesi Yaşam Sonuçları, 16,201.https://doi.org/10.1186/s12955-018-1031-7